خبرگزاری رویترز نوشت در پی کشته شدن علی خامنهای و تداوم حملات بیوقفه امریکا و اسرائیل، جمهوری اسلامی تا حد زیادی منزوی شده است و چین و روسیه که از مهمترین شرکای تهران به شمار میروند، در واکنش به این تحولات تنها به محکومیتهای دیپلماتیک و ابراز نگرانی بسنده کردهاند.
بر اساس این گزارش که پنجشنبه ۱۴ حوت منتشر شد، حملات تلافیجویانه جمهوری اسلامی و بسته شدن تنگه هرمز باعث افزایش قیمت انرژی شده، به بیثباتی بازارهای جهانی انجامیده و اقتصادهای بزرگ را وادار کرده است برای مدیریت بحران کنونی، دست به اقدامات فوری بزنند.
به گفته تحلیلگران، خویشتنداری روسیه و چین از یک محاسبه واقعگرایانه ناشی میشود: مداخله در تقابل جمهوری اسلامی با اسرائیل و امریکا، هزینههای سنگین، دستاوردهای محدود و ریسکهای غیرقابل پیشبینی به همراه خواهد داشت.
به نظر میرسد بیجینگ و مسکو آمادگی پذیرش چنین هزینهها و خطرهایی را ندارند.
آنا بورشچفسکایا، کارشناس مسائل روسیه در موسسه واشنگتن، در همین رابطه به رویترز گفت: «پوتین اولویتهای دیگری دارد و مهمترین آنها اوکراین است. برای روسیه بسیار غیرعاقلانه خواهد بود که وارد یک رویارویی نظامی مستقیم با ایالات متحده شود.»
یک منبع ارشد روسی نیز گفت: «تشدید تنشها در ایران و خلیج فارس همین حالا هم توجهها را از جنگ اوکراین منحرف کرده؛ این یک واقعیت است. باقی حرفها صرفا واکنشهای احساسی درباره یک "متحد سقوطکرده" است.»
رویترز گزارش داد چین و روسیه در سالهای گذشته برای تقویت توان نظامی به جمهوری اسلامی کمک کردهاند.
این حمایتها شامل تامین موشک، سامانههای پدافند هوایی و فناوریهایی بوده که با هدف تقویت بازدارندگی جمهوری اسلامی و افزایش هزینه هرگونه حمله به ایران طراحی شدهاند.
با این حال، به نظر میرسد دامنه این حمایتها اکنون به سقف خود رسیده باشد.
چرا روسیه و چین تنها به محکومیت دیپلماتیک بسنده کردهاند؟
چین طی سالهای گذشته تلاش کرده جایگاه خود را در تحولات دیپلماتیک خاورمیانه تقویت کند، در حالی که روسیه ایران را بهعنوان یکی از ارکان ائتلاف ضدغربی خود مطرح کرده است.
با این حال، هنگامی که تنشها بالا گرفت، هر دو قدرت با محدودیتهایی روبهرو بودند؛ چین بهدلیل وابستگیاش به انرژی و تجارت با کشورهای خلیج فارس و همچنین تمرکز امنیتیاش بر آسیا، و روسیه بهدلیل جنگ فرسایشی در اوکراین که توان آن را برای حمایت از شرکایش کاهش داده و در عین حال نیازش را به حفظ روابط با کشورهای نفتخیز خلیج فارس بیشتر کرده است.
در نتیجه یک تناقض آشکار شکل گرفته است: ایران همچنان برای هر دو کشور از نظر راهبردی اهمیت دارد، اما این اهمیت آنقدر نیست که برای دفاع از جمهوری اسلامی وارد رویارویی با آمریکا و اسرائیل شوند.
بورشچفسکایا گفت اگر روسیه بهطور مستقیم جمهوری اسلامی را زیر چتر حمایتی خود میگرفت، کشورهای خلیج فارس و اسرائیل را از خود دور میکرد؛ موضوعی که پوتین تمایلی به آن ندارد.
واکنش محتاطانه بیجینگ نیز بازتاب یک راهبرد قدیمی است: پرهیز از پذیرش تعهدات امنیتی الزامآور در مناطقی که خارج از حوزه منافع اصلی چین قرار دارند.
تمرکز چین بر تجارت، سرمایهگذاری و فروش تسلیحات
رویترز نوشت برخلاف امریکا که اتحادهایش بر پایه تعهدات دفاعی متقابل شکل گرفته است، چین ترجیح میدهد روابط خود را بر اساس تجارت، سرمایهگذاری و فروش تسلیحات بنا کند.
اوان فایگنباوم، عضو موسسه کارنگی برای صلح بینالمللی، گفت این نوع شراکتها عمدا طوری طراحی شدهاند که چین را از کشیده شدن به درگیریهای نظامی دور نگه دارند.
هنری توگندهات، عضو موسسه واشنگتن، نیز تاکید کرد حتی اگر چین بخواهد نقش فعالتری ایفا کند، حاضر نیست توجه راهبردی یا داراییهای نظامی خود را از مسائل امنیتی اصلی منحرف کند. به گفته او، اولویتهای بیجینگ در مقطع کنونی تایوان، دریای چین جنوبی و تهدیداتی است که از سوی امریکا و جاپان متوجه آن میشود.
این بحران حتی میتواند برای چین فرصتهایی ایجاد کند. بیجینگ بدون آنکه مستقیما وارد منازعه شود، شاهد آن است که نیروهای امریکا در منطقهای دور از شرق آسیا درگیر شدهاند و بخشی از توان و ذخایر نظامی واشنگتن در این میدان مصرف میشود.
همزمان، بحران خاورمیانه برای چین این امکان را فراهم میآورد تا عملکرد، تواناییها و الگوهای عملیاتی ارتش امریکا را بهطور مستقیم رصد کند. این اطلاعات میتواند در ارزیابیهای راهبردی بیجینگ درباره سناریوهای احتمالی مرتبط با تایوان نقش مهمی داشته باشد.
با این حال، آسیبپذیری اصلی چین همچنان جریان انرژی از تنگه هرمز است؛ مسیری که حدود ۴۵ درصد واردات نفت این کشور از آن عبور میکند.
کارشناسان میگویند بیجینگ با ایجاد ذخایر راهبردی و نگهداری حجم قابل توجهی از نفت ایران در نفتکشها یا مخازن ذخیره، تا حدی این خطر را مدیریت کرده است.
روسیه چه نفعی از مناقشه کنونی میبرد؟
روسیه نیز از تحولات جاری بینصیب نمیماند. افزایش قیمت نفت میتواند به تقویت اقتصاد این کشور در زمان جنگ کمک کند و همزمان درگیری دولت امریکا در بحران خاورمیانه باعث میشود واشنگتن زمان و تمرکز کمتری برای پرونده اوکراین داشته باشد.
به گفته بورشچفسکایا، مسکو از سقوط حکومت ایران سودی نمیبرد، اما در عین حال سرنوشت خود را هم به بقای نظام در تهران گره نزده است.
به همین دلیل، مسکو میتواند در آینده با هر حکومتی که در ایران روی کار بیاید رابطه برقرار کند، حتی اگر آن حکومت به واشنگتن نزدیک باشد.
مجتبی خامنهای سالهاست هر چند در سایه قدرت حضور دارد اما بسیاری از ناظران او را یکی از بانفوذترین چهرههای پشتپرده نظام میدانند.
این نوشته، زندگی، مسیر قدرت و شبکه نفوذ او بررسی کرده است.
تولد و سالهای نخست زندگی
مجتبی خامنهای متولد سال ۱۳۴۸ در مشهد ایران است. او وقتی پدرش، علی خامنهای زمانی که در سال ۱۳۶۸ رهبر ایران شد، ۲۰ ساله بود.
رسانههای حامی جمهوری اسلامی میگویند که او در ۱۷ سالگی در جنگ ایران و عراق هم شرکت کرده است.
مجتبی خامنهای فرزند دوم علی خامنهای است. برادر بزرگتر او مصطفی که چهار سال از خودش بزرگتر است، تقریبا هیچ حضور سیاسی یا رسانهای ندارد و بیشتر به عنوان روحانی و مدرس حوزه علمیه در قم شناخته میشود.
مجتبی هم مانند برادر بزرگش، تحصیلات دینی دارد و در قم درس خوانده است.
یکی از پیوندهای مهم خانوادگی مجتبی خامنهای، ازدواج او با زهرا حداد عادل، دختر غلامعلی حداد عادل است. پدر خانم مجتبی، پیش از این رئیس مجلس و عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام بوده است. او در چهار دهه رهبری خامنهای، از نزدیکترین چهرهها به رهبر جمهوری اسلامی بود.
زهرا حدادعادل همسر مجتبی خامنهای، روز ۹ حوت امسال در نخستین دقایق حمله مشترک امریکا و اسرائیل به ایران کشته شد. مجتبی از او دو فرزند پسر و یک دختر دارد.
برخی اسناد منتشر شده در ویکیلیکس میگویند مجتبی خامنهای و همسرش برای درمان ناباروری چند بار به لندن سفر کردهاند و یکی از فرزندانشان در این شهر به دنیا آمده است.
پدر خانم مجتبی خامنهای میگوید که این گزارش درست نیست.
ورود به عرصه سیاست و میزان نفوذ
مجتبی خامنهای تا اکنون هیچ سمت رسمی در نظام جمهوری اسلامی نداشته است. اما به گفته برخی گزارشها در دفتر رهبری و در کنار پدرش نقش تاثیرگذاری در سیاستهای کلان جمهوری اسلامی داشته است.
بیت رهبری او را به چهرهای پر نفوذ در فضای سیاسی ایران بدل کرد، تا آنجا که وزارت خزانهداری امریکا نیز در سال ۲۰۱۹ اعلام کرد که او با وجود نداشتن سمت دولتی، در مواردی به نمایندگی از رهبر عمل میکرد.
او ارتباط نزدیکی با سپاه پاسداران، بسیج و شماری از فرماندهان سابق جنگ دارد.
زمانی که در سال ۱۳۸۴ انتخابات ریاست جمهوری ایران جنجالی شد، رویترز میگوید که نقش مجتبی خامنهای در پیروزی محمود احمدینژاد پررنگ بود. آن انتخابات منجر به تشکیل جنبش سبز و سپس حصر خانگی میرحسین موسوی و مهدی کروبی شد؛ حصری که پس از گذشت بیش از دو دهه، هنوز هم دوام دارد.
مهدی کروبی در آن سالها در دو نامه به خامنهای نوشت و شکایت کرد که سپاه و بسیج با محوریت مجتبی در انتخابات ریاست جمهوری دخالت کردهاند.
در بسیاری از رسانههای بینالمللی، مجتبی خامنهای با تعابیری مانند «چهره سایه» یا «پسر بانفوذ رهبر» معرفی شده است.
محمد سرافراز، رئیس پیشین سازمان صداوسیمای ایران که مجبور به استعفا شد، در کتاب «روایت یک استعفا» از نفوذ مجتبی خامنهای در این سازمان و در سازمان اطلاعات سپاه سخن گفته است. او نوشته است که مجتبی خامنهای در شکلگیری استعفای او نقش داشته است.
در رسانههای منتقد جمهوری اسلامی، او نماد انتقال موروثی قدرت و گسترش نفوذ سپاه توصیف میشود. در مقابل، رسانههای نزدیک به حاکمیت، او را روحانی کمظهور، اهل درس و دور از هیاهوی سیاسی معرفی میکنند.
رویترز میگوید کمظهوری مجتبی خامنهای در رسانه و سیاست ممکن است تلاشی برای اسطورهسازی از او به عنوان چهرهای مذهبی و گزینه احتمالی رهبری در ساختار ولایت فقیه بوده باشد.
فعالیتهای اقتصادی
بلومبرگ در دلو ۱۴۰۴ در گزارشی تحقیقی نوشت که مجتبی خامنهای طی بیش از یک دهه شبکهای از سرمایهگذاریها و املاک را در اروپا و خاورمیانه ایجاد کرده است. در این گزارش آمده که این داراییها از طریق شرکتهای واسطه و با عبور منابع مالی از بانکهایی در بریتانیا، سوئیس، لیختناشتاین و امارات شکل گرفته و منشأ آنها «فروش نفت ایران» عنوان شده است.
بر اساس همین گزارش، این شبکه از سرمایهگذاریها از حملونقل دریایی در خلیج فارس تا حسابهای بانکی در سوئیس و املاک لوکس در بریتانیا را در بر میگیرد و ارزش برخی از این داراییها بیش از ۱۰۰ میلیون پوند برآورد شده است. بلومبرگ در این گزارش مجتبی خامنهای را یکی از چهرههای بانفوذ خاورمیانه توصیف کرده است.
وزارت خزانهداری آمریکا روز ۱۳ عقرب سال ۱۳۹۸، برخی از مشاوران و اعضای دفتر آیتالله خامنهای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی را تحریم کرد. در این لیست نام مجتبی خامنهای، دومین فرزند رهبر جمهوری اسلامی هم به چشم میخورد.
سبک شخصیتی، شیوه رهبری یا مدیریتی
در برخی تحلیلها، نام مجتبی خامنهای با ادامه مسیر سختگیرانه در سیاست ایران و اتکا به نهادهایی مانند سپاه گره خورده است؛ موردی که برای بخشی از هسته قدرت، میتواند مزیت تلقی شود. چرا که او با ساختار بیت رهبری و نهادهای امنیتی آشنا است و انتقال قدرت را کمهزینهتر میسازد.
برخی تحلیلگران میگویند احتمال دارد شیوه اداره او بیشتر پشتپرده و متکی بر حلقههای امنیتی و وفادار باشد.
وزارت خزانهداری امریکا باور دارد که او با فرماندهان نیروی قدس و بسیج همکاری داشته و بخشی از مسئولیتهای واگذار شده از سوی پدرش را از این مسیر پیش برده است.
هنوز معلوم نیست که چرا علی خامنهای، مجبتی را در مسیر سیاست به برادر بزرگترش مصطفی ترجیح میداد.
با انتخاب او به عنوان رهبر جمهوری اسلامی، به نظر میرسد که نامش در تاریخ سیاسی ایران با بحث جانشینی خانوادگی و حساسیت نسبت به موروثیشدن قدرت نیز گره خواهد خورد.
