اشرف غنی به میدان سیاست بازمیگردد؟
جمشید یما امیری
روزنامهنگار
اشرف غنی پس از شش ماه سکوت، روز سه شنبه علیه حکومتداری طالبان بیانیه داد و امارات متحده عربی را به عنوان تبعیدگاه خود در پنج سال گذشته، به مقصد کشوری دیگر ترک کرد.
روزنامهنگار
اشرف غنی پس از شش ماه سکوت، روز سه شنبه علیه حکومتداری طالبان بیانیه داد و امارات متحده عربی را به عنوان تبعیدگاه خود در پنج سال گذشته، به مقصد کشوری دیگر ترک کرد.
او در بیانیه خود بدون نام بردن از امارات متحده، از این کشور انتقاد کرد که صدای او را خاموش کرد و نگذاشت که درباره اوضاع افغانستان که به گفته رئیسجمهور سابق با انتخاب مرگ و زندگی روبروست، صحبت کند.
پیام عید قربان اشرفغنی از نظر لحن و محتوا یکی از صریحترین موضعگیریهای او در سالهای اخیر به شمار میرود. او در این پیام از انزوای فزاینده افغانستان، بحران مشروعیت، انحصارگرایی و نگرانیهای امنیتی منطقه در مورد حاکمیت طالبان سخن گفت و هشدار داد که کشور در حساسترین مقطع خود قرار گرفته است.
غنی با بیان اینکه افغانستان بهشدت منزوی شده و بسیاری از کشورهای منطقه و جهان اکنون به این کشور نه بهعنوان یک همسایه، بلکه از منظر تهدیدهای امنیتی نگاه میکنند، وضعیت کنونی را قرار گرفتن در «دوراهی میان مرگ و زندگی» و رسیدن به «لبه پرتگاه» توصیف کرد.
رئیسجمهور پیشین افغانستان عملکرد پنجساله اداره طالبان را زیر سوال برد و تاکید کرد که جهان در این مدت منتظر بود ببیند چه تغییری در افغانستان رخ خواهد داد، اما به گفته او، این انتظار که در ابتدا با امید همراه بود، اکنون به ناامیدی تبدیل شده است.
سکوت اجباری و پایان دوره انزوا
یکی از بخشهای مهم سخنان غنی، اشاره او به محدودیتهای سیاسی و رسانهای در ماههای اخیر در ابوظبی محل اقامتش بود. او اظهار داشت که طی حدود شش ماه گذشته امکان سخن گفتن با مردم و حضور در رسانهها نداشته و صدایش خاموش شده بود.
پیش از این، گزارشهایی منتشر شده بود مبنی بر اینکه امارات متحده عربی به دلیل روابط نزدیک با طالبان، محدودیتهایی بر فعالیت سیاسی برخی چهرههای افغان از جمله اشرف غنی اعمال کرده است. با این حال، غنی در پیام خود مستقیماً از خروجش از امارات سخن نگفت و تنها به محدود شدن ارتباطات و توقف انتشار دیدگاههایش اشاره کرد.
در مورد محل احتمالی اقامت او گمانهزنیهای مختلفی مطرح شده است. برخی نزدیکان وی از احتمال حضور او در لبنان سخن گفتهاند، کشوری که با توجه به لبنانی بودن رولا غنی، همسر رئیسجمهور پیشین، از منظر خانوادگی با او پیوند دارد. در مقابل، برخی منابع دیگر احتمال استقرار او دربریتانیا را مطرح کردهاند.
با وجود این، تاکنون محل دقیق اقامت او بهصورت رسمی اعلام نشده است، موضوعی که احتمالاً با حساسیتهای سیاسی و جایگاه او بهعنوان یکی از منتقدان طالبان ارتباط دارد.
آیا غنی در حال بازگشت به سیاست است؟
مهمترین نکته در موضعگیری اخیر غنی، شدت لحن انتقادی او در برابر طالبان بود. او از ضرورت آغاز «گفتوگوی ملی» سخن گفت و با انتقاد از انحصار سیاسی و تمرکز قدرت، تاکید کرد که منافع یک حلقه، شبکه یا گروه نمیتواند جایگزین منافع ملی شود.
این موضعگیری در شرایطی مطرح میشود که نزدیک به پنج سال از بازگشت طالبان به قدرت گذشته و غنی نیز در تمام این مدت در تبعید زندگی کرده است. طالبان در پنج سال گذشته حاضر به تقسیم قدرت و مشارکت سیاسی نشده است.
در سالهای گذشته، بسیاری معتقد بودند که نقش سیاسی اشرفغنی پایان یافته و وی به «چهرهای سوخته» در معادلات افغانستان تبدیل شده است، بهویژه آنکه بخشی از مردم افغانستان، او را در فروپاشی نظام جمهوری و بازگشت طالبان مسئول میدانند.
با وجود این انتقادها، هنوز بخشی از جامعه افغانستان،بهویژه در میان برخی جریانهای ملیگرای پشتون، او را بهعنوان یک گزینه سیاسی بالقوه میبینند. در برخی محافل بینالمللی نیز این تصور وجود دارد که او همچنان توانایی بسیج بخشی از تکنوکراتها و ایجاد هماهنگی میان نیروهای مخالف طالبان را دارد.
یکی از ویژگیهای قابل توجه در مواضع غنی، استمرار رویکرد انتقادی او در برابر طالبان است. در حالی که برخی چهرههای سیاسی افغانستان در سالهای اخیر مواضع خود را تعدیل کرده یا از تقابل مستقیم فاصله گرفتهاند، غنی همچنان بر انتقاد و موضعگیری صریح خود پافشاری کرده است.
پیام اخیر او نیز همین مسئله را برجسته میکند: او میخواهد نشان دهد که همچنان در فضای سیاسی افغانستان حضور دارد و خود را بخشی از گفتوگو درباره آینده کشور میداند.
زنگ هشدار برای جریانهای مخالف طالبان
موضعگیری تازه اشرف غنی فقط متوجه طالبان نیست، این پیام میتواند برای دیگر جریانهای مخالف طالبان نیز معنادار باشد.
گروههایی مانند شورای عالی مقاومت برای نجات افغانستان و دیگر جریانهای ضدطالبان، در پنج سال گذشته فرصت داشتند خود را بهعنوان یک اپوزیسیون منسجم، مشروع و قابل اتکا معرفی کنند؛ همانگونه که طالبان فرصت داشتند جایگاه حکمرانی خود را تثبیت کنند.
اما به نظر میرسد این جریانها نتوانستهاند بهطور کامل به این هدف دست یابند. آنان نه اتحاد داخلی پایدار ایجاد کردند، نه پایگاه اجتماعی گستردهای شکل دادند و نه توانستند چالشی موثر و سازمانیافته در برابر طالبان به وجود آورند.
از همینجا پرسش تازهای مطرح میشود: آیا اشرف غنی میتواند بخشی از این خلأ را پر کند؟ آیا او قادر خواهد بود کاری را انجام دهد که مخالفان طالبان در پنج سال گذشته در انجام آن موفق نشدند؟
پاسخ این پرسش را تحولات آینده افغانستان مشخص خواهد کرد.
محدودیتها و ظرفیتهای پیشرو
با وجود این تحولات، بازگشت احتمالی اشرف غنی به عرصه سیاست با موانع جدی روبهرو است.
اشرف غنی به علت شکست حکومتش در برابر طالبان و وضعیت بحرانی و تراژیک افغانستان، اعتماد بخش قابلتوجهی از مردم را از دست داده و پایگاه سیاسی او محدود شده است. منتقدان معتقدند که تمرکز قدرت، فساد گسترده، انحصارگرایی و ضعف در ایجاد اجماع سیاسی در مواقع بحرانی از عوامل موثر در سقوط نظام بودند.
همچنین، در شرایطی که فضای سیاسی افغانستان بهشدت تحت تاثیر تنشهای قومی قرار دارد، اشرف غنی که در دوران حکومتش با اتهام قومگرایی روبهرو بود، بهسختی میتواند حمایت فراگیر و فراقومی به دست آورد و فراتر از حلقه قومی و سیاسی حامیانش، پایگاه گستردهای ایجاد کند.
غنی ممکن است در میان بخشی از نخبگان و روشنفکران ملیگرای پشتون جایگاهی برای خود پیدا کند، افرادی که او را مدیری توانمند میدانند و حکومتش را قربانی توطئه بازیگران خارجی و رقابتهای قومی داخلی تلقی میکنند.
حملات پاکستان به افغانستان، نارضایتی از عملکرد طالبان در حکومتداری و تداوم انزوای افغانستان، بخشی از این طیف را بیش از پیش فعال کرده است. در چنین فضایی، اشرف غنی ممکن است بتواند خلای یک رهبر ملیگرای پشتون و منتقد پاکستان را که به پیوند و اتحاد پشتونها در دو سوی مرز باور دارد، در میان این جریان پر کند.
یک سوال دیگر برای بازگشت او، روابطش با کشورهای منطقه و جهان است. امریکاییها و اروپاییها به او اعتماد ندارند. امریکاییها به ویژه زلمی خلیلزاد، فرستاده سابق این کشور، اشرفغنی را مقصر شکست مذاکرات و بازگشت طالبان به قدرت میدانند. اخیراً، مایک پمپئو، وزیر خارجه پیشین دونالد ترامپ، در نشستی در دانشگاه دارتموث گفت که اشرفغنی «یکی از فاسدترین رهبرانی» بود که با او روبهرو شد.
پمپئو گفت امریکا در طول پانزده سال از دولت افغانستان حمایت کرد، اما این دولت نتوانست نیازهای اساسی مردم افغانستان را برآورده کند و طالبان همچنان در حال پیشروی بود.
کشورهای تاثیرگذار منطقه مانند چین، روسیه و ایران او را چهره وابسته به امریکا میدانند تا رهبری مستقل و بدیلی برای طالبان. ترک امارات متحده و محدود بودن فعالیتهای سیاسی او در این کشور نشان دادند که کشورهای عربی نیز روی خوشی به او نشان نمیدهند.
در عین حال، در میان چهرههای نزدیک به او، مانند فضل محمود فضلی، حس کینه نسبت به غرب وجود دارد و بعید به نظر میرسد که آنها بار دیگر با فرمول نظیر کنفرانس بن، چشمی به بازگشت به قدرت داشته باشند.
نتیجهگیری
پیام عیدی اشرف غنی را نمیتوان صرفاً یک پیام مناسبتی دانست. این پیام از یک سو انتقاد صریح از وضعیت کنونی افغانستان و عملکرد طالبان بود و از سوی دیگر، نشانهای از تلاش او برای بازگشت به فضای بحث و گفتوگو درباره آینده سیاسی کشور.
در شرایطی که طالبان همچنان با مسئله مشروعیت و پذیرش بینالمللی روبهرو هستند و جریانهای مخالف نیز هنوز نتوانستهاند بدیل منسجمی ارائه کنند، حضور دوباره غنی میتواند بر معادلات سیاسی افغانستان اثر بگذارد.
درباره زندگی شخصی هبتالله آخندزاده هنوز هم بسیاری از جزئیات میان روایتها، داستانهای شفاهی و اطلاعات محدود گم شدهاند.
اما این مرد کیست؟ چگونه از یک مدرسهٔ روستایی به مقام «امیرالمؤمنین» طالبان رسید؟
داستان هبتالله از یک خانوادهٔ کوچک و مذهبی در شاخهٔ تورکوچی از قبیلهٔ نورزی در قندهار آغاز میشود.
نسب پدری او به منطقهٔ تنگی در ولسوالی تختهپل قندهار نسبت داده میشود؛ منطقهای که با زنجیرهای طولانی از ریگزارها و دشتها شناخته میشود و از سپینبولدک تا ریگستان، شورابک، پنجوایی، میوند، گرمسیر هلمند، بهرامچه، دیشو، نیمروز، فراه و تا ایران امتداد دارد. مردم این منطقه بیشتر به دامداری مشغولاند؛ آب جاری و زمینهای زراعتی در آن کم است و زندگیشان با نظم بادها و کوچها پیش میرود.
اما بخش عمدهٔ دوران کودکی هبتالله در قریهٔ سپروانِ ولسوالی پنجوایی گذشته است. پدرش، ملا محمد خان آخند، در آنجا امام مسجد پای ملکها بود. به گفتهٔ باشندگان محل، او یک ملای عادی بود که از طریق تدریس دینی و امامت امرار معاش میکرد.
پدر هبتالله
عبدالله همیم، خبرنگار افغانستان اینترنشنال، که روستای سپروان در ولسوالی پنجوایی را از نزدیک دیده است، به نقل از مردم محل میگوید خانوادهٔ هبتالله زندگی ساده و متعلق به طبقهٔ متوسط داشتهاند. در حافظهٔ اهالی روستا، پدر هبتالله از خود او روشنتر و شناختهشدهتر باقی مانده است. بسیاری از مردم میگویند با ملا محمد خان آشنایی نزدیک داشتهاند، اما سالهای جوانی هبتالله را به یاد نمیآورند؛ زیرا او بخش زیادی از عمرش را خارج از پنجوایی و بعدها در پاکستان سپری کرده است.
ملا محمد خان آخند، پدر هبتالله آخندزاده، با مولوی عبدالرحیم، یکی از فرماندهان محلی قوم نورزی وابسته به مولوی خالص، روابط نزدیکی داشته است. مولوی عبدالرحیم از ساکنان روستای خنجک در ولسوالی پنجوایی بوده است.
فرزندان و نزدیکترین بستگان هبتالله
اطلاعات درباره خانوادهٔ هبتالله آخندزاده محدود است، اما منابع نزدیک به او میگویند که وی از دو همسر، چهار پسر دارد. یکی از پسران او در سال ۲۰۱۷ میلادی، هنگام حمله به یک مرکز امنیتی نیروهای افغان در ولسوالی گرشک هلمند، بر اثر انفجار بمبهایی که با خود داشت، کشته شد. سه پسر دیگر او در قندهار زندگی میکنند. پسر کوچکتر او در مدرسهٔ دینی ملا برادر در شهر قندهار مشغول آموزش دینی است، اما درباره سایر فرزندان و دخترانش اطلاعات بسیار محدودی وجود دارد.
حلقهٔ امنیتی هبتالله نیز بخشی از ابهام پیرامون اوست. منابع نزدیک به وی میگویند سه نفر در میان محافظانش اهمیت ویژه دارند؛ دو نفر از آنها برادرزادههایش هستند و نفر سوم داماد او است که همواره همراهش حضور دارند. پس از بازگشت طالبان به قدرت، خانوادهٔ او در ناحیهٔ دهم شهر قندهار، در منطقهٔ کوماندو ساکن شدهاند. آنها پیشتر در ایالت بلوچستان، در شهرهای کویته و کچلاغ زندگی میکردند.
اما جنجالیترین بحث درباره هبتالله، مربوط به زندگی و هویت اوست.
در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ گزارشهایی درباره دو حملهٔ انتحاری علیه او منتشر شد. یکی از منابعی که هبتالله را از نزدیک میشناسد، به افغانستان اینترنشنال گفت که روز جمعه ۲۵ اسد ۱۳۹۸ خورشیدی (۱۶ اگست ۲۰۱۹ میلادی)، در منطقهٔ کچلاغِ کویته، هنگام نماز ظهر در مسجد او، در یک حملهٔ انتحاری هبتالله زخمی شد و یکی از پسرانش و برادرش به نام احمدی کشته شدند.
اما روایت دیگری حتی از این هم فراتر میرود.
برخی منابع ادعا میکنند که هبتالله در همان حمله کشته شده بود. بر اساس این ادعا: «پس از حمله، بدن هبتالله از ناحیه سر جدا شده بود. برای جلوگیری از فروپاشی جنبش طالبان، مرگ او پنهان نگه داشته شد و برادرش هدایةالله فعالیتها را با نام هبتالله آغاز کرد.»
در آن سالها، طالبان درگیر اختلافات داخلی بودند، زیرا پس از اعلام مرگ ملا محمد عمر، بنیانگذار این گروه، شکافهایی در صفوف طالبان به وجود آمد. سپس کشتهشدن اخترمحمد منصور این شکافها را عمیقتر کرد و اعلام مرگ یک رهبر سوم میتوانست این گروه را با خطر فروپاشی روبهرو کند.
در کویته و کچلاغ، برخی افراد نیز به همین روایت باور دارند که «ملا هبتالله کنونی، هبتالله اصلی نیست، بلکه برادرش هدایةالله است.»
اما این ادعاها بهصورت مستقل تأیید نشدهاند و افغانستان اینترنشنال نیز نمیتواند آنها را تأیید کند.
طالبان سابقه پنهانکردن مرگ رهبرانش را دارد. مرگ ملا عمر، بنیانگذار طالبان، در حمل ۱۳۹۲ رخ داد اما این موضوع حدود دو سال پنهان نگه داشته شد و تنها در سال ۱۳۹۴ علنی شد.
حتی منابع امنیتی، از جمله نهادهای اطلاعاتی پیشین، نیز از هویت دقیق «رهبر پشتپرده قندهار» اطمینان کامل ندارند.
درباره فردی که فرمانهای او بر زندگی روزمرهٔ میلیونها افغان تأثیر میگذارد، شاید شگفتانگیزترین نکته همین باشد که هنوز بخش زیادی از زندگی او میان افسانه و واقعیت در نوسان است. برخی او را یک رهبر مذهبی پنهان میدانند، برخی دیگر او را محور اصلی قدرت میپندارند، و در ذهن عدهای هنوز این پرسش بیپاسخ مانده است که آیا مرد پشت پرده واقعاً همان کسی است که گفته میشود یا نه.
محیط خانوادگی، آینده هبتالله را تعیین میکند
سید داد محمد، یکی از باشندگان ولسوالی ژیری قندهار، میگوید پدر ملا هبتالله یک عالم دینی و امام مسجد بود. به گفتهٔ او، خانوادهٔ هبتالله از نظر اقتصادی مرفه نبود و نیازهای روزمرهٔ خود را از طریق تدریس دینی، امامت مسجد و زندگی روستایی تأمین میکرد.
او میافزاید که دوران کودکی ملا هبتالله در سایهٔ مساجد، مدارس دینی و فضای سنتی مذهبی سپری شده است، زیرا پدرش یک ملا بود.
وی همچنین گفت: «آن زمان محیط روستایی قندهار بسیار محافظهکار، مذهبی و سنتی بود و همین محیط تأثیر عمیقی بر شکلگیری اندیشههای هبتالله گذاشت.»
هبتالله آخندزاده تحصیلات عصری یا دانشگاهی ندارد. تمام مسیر آموزشی او از طریق مدارس دینی طی شده است.
او آموزشهای ابتدایی دینی خود را در قندهار آغاز کرد، اما پس از حملهٔ شوروی و آغاز جنگها، در زمان مهاجرت به پاکستان، تحصیلات دینی خود را بیشتر گسترش داد.
نصرالله، یکی از باشندگان قندهار، میگوید هبتالله بهعنوان یک عالم دینی، قاضی و مفتی شناخته میشد. به گفتهٔ او، زمانی که ملا محمد عمر در سال ۱۹۹۴ میلادی جنبش طالبان را آغاز کرد، هبتالله از نخستین کسانی بود که به این جنبش پیوست.
در آن زمان، طالبان خود را نیرویی ضد فساد، ناامنی و جنگسالاری معرفی میکردند.
هبتالله در بلوچستان، در کویته، کچلاغ و سایر مناطق، در مدارس مختلف به آموزش حدیث، فقه، تفسیر، اصول فقه و شریعت اسلامی پرداخت. بعدها خود نیز استاد مدرسه شد و لقب «شیخالحدیث» به او داده میشد.
مانند بسیاری از رهبران طالبان، ساختار فکری او نیز تحت تأثیر مدارس دیوبندی پاکستان شکل گرفته است. او بهجای یک فرمانده جنگی، از طریق مدرسه، تدریس و فتوا شناخته شد.
در درون طالبان، به هبتالله به چشم یک شخصیت دینی قابل اعتماد نگاه میشد و وظایف او بیشتر با فتوا، رهنمودهای شرعی و امور قضایی مرتبط بود.
نصرالله میگوید: «ملا محمد عمر اعتماد ویژهای به او داشت و در مسائل مهم شرعی طالبان از او مشورت میگرفت.»
او افزود: «ملا هبتالله از همان ابتدا در میان طالبان فردی تندرو بود و در بسیاری از مسائل بر اساس دیدگاه خود تصمیمگیری میکرد؛ مانند همین امروز که آموزش را محدود کرده است.»
یکی از باشندگان قندهار و از اعضای سابق جنبش طالبان که اکنون با دیدگاههای این گروه مخالف است، میگوید ملا هبتالله در مدارس مختلف به تدریس حدیث، فقه، تفسیر و اصول شرعی مشغول بوده و بسیاری از اعضای طالبان، قاضیان، مفتیان و جنگجویان از شاگردان او بودهاند.
هبتالله در دستگاه قضایی دوران ملا عمر
پس از بهقدرت رسیدن طالبان در کابل در ۱۳۷۵ هجری خورشیدی، هبتالله آخندزاده در ساختار شرعی و قضایی این گروه سمتهای مهمی به دست آورد.
او در دورهٔ نخست حاکمیت طالبان از سال ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۰ هجری خورشیدی بهعنوان قاضی در محاکم شرعی فعالیت میکرد. نخستین وظیفهٔ او در ادارهٔ امر به معروف و نهی از منکر در ولایت فراه بود و اجرای احکام این نهاد بر مردم را بر عهده داشت. سپس بهعنوان رئیس محکمهٔ نظامی طالبان در ولایت ننگرهار و معاون ستره محکمه منصوب شد. همچنین در کویته بهعنوان استاد یک مدرسهٔ جهادی طالبان تدریس میکرد؛ مدرسهای که زیر نظر مستقیم ملا محمد عمر قرار داشت.
یکی از باشندگان قندهار و از اعضای پیشین جنبش طالبان که از افشای نامش خودداری میکند، میگوید در آن زمان طالبان قوانین سختگیرانهٔ شرعی را اجرا میکردند؛ اعدامهای علنی، قطع دست، محدودیت بر زنان، ممنوعیت موسیقی و بسیاری اقدامات دیگر بخشی از همین نظام بود و ملا هبتالله که از حامیان مهم چنین رویکردی شناخته میشد، سخنش در بیشتر موارد از سوی کسی رد نمیشد.
در ساختار طالبان، دارالافتاء مهمترین نهاد برای صدور فتواهای دینی و تصمیمهای شرعی به شمار میرود و ملا هبتالله برای سالها از مسئولان اصلی دارالافتاء طالبان بوده است.
این عضو پیشین طالبان میگوید: «ملا هبتالله دربارهٔ جنگ فتواهای شرعی صادر میکرد، برای قضات طالبان رهنمود تهیه میکرد، اصول رفتار جنگجویان طالبان را تعیین میکرد، برای حاکمیت این گروه توجیهات دینی فراهم میساخت، برای اختلافات داخلی راهحلهای شرعی ارائه میداد و همچنین تعیین و آموزش قضات برای محاکم شرعی را تنظیم میکرد.»
به گفتهٔ اعضای پیشین طالبان، پس از سال ۲۰۰۱ میلادی که طالبان از قدرت سقوط کردند، هبتالله دوباره به پاکستان رفت و در آنجا با اعضای شورای کویته طالبان همکاری خود را آغاز کرد.
شورای کویته یک نهاد پنهان رهبری طالبان بود که بیشتر امور جنگ، سازماندهی، استراتژی و تصمیمگیریهای سیاسی این گروه را مدیریت میکرد.
یکی از اعضای طالبان که از ذکر نامش خودداری میکند، میگوید ملا هبتالله فرمانده مستقیم جبهههای جنگ نبود، اما بهعنوان یکی از مهمترین شخصیتهای نظام شرعی طالبان شناخته میشد. به گفتهٔ او، طالبان در افغانستان محاکم روستایی ایجاد کرده بودند که مردم مناطق مختلف برای حل دعاوی حقوقی و خانوادگی خود به آن مراجعه میکردند.
ملا هبتالله بهعنوان رهبر این شبکهٔ قضایی موازی شناخته میشد. او تعیین قضات طالبان، تنظیم اصول شرعی و توجیهات دینی جنگ را بر عهده داشت و در این زمینه مواضعش حتی از رویکرد کنونیاش نیز سختگیرانهتر بود.
مردی برخاسته از ریگزاران قندهار
در ماه ثور سال ۱۳۹۵ هجری خورشیدی، ملا اختر محمد منصور، جانشین ملا محمد عمر، در یک حملهٔ پهپادی آمریکا کشته شد؛ در حالی که طالبان درگیر یک جنگ طولانی و رقابتهای داخلی بودند و نظم امارت و بیعت در داخل این جنبش نیز دچار آشفتگی شده بود.
در چنین فضای سیاسی و نظامی، در حالی که طالبان همچنان با نیروهای بینالمللی در حال جنگ بودند، در ۵ جوزا ۱۳۹۵ هجری خورشیدی، چهار روز پس از کشته شدن منصور، آخندزاده توسط شورای ۳۵ نفرهٔ طالبان بهعنوان «امیرالمؤمنین» جدید این گروه انتخاب شد.
به رهبری او از این زاویه اهمیت داده میشد که میتواند حساسیتهای قبیلهای را کاهش دهد، این جنبش را از انشعابهای داخلی حفظ کند و میان جنگ، فتواهای دینی و سیاست یک محور مشترک ایجاد کند.
ملا محمد یونس، یکی از اعضای پیشین طالبان، میگوید پس از کشته شدن او، طالبان با یک بحران جدی رهبری مواجه شدند و نگران بودند که اگر یک فرمانده نظامی به رهبری برسد، اختلافات داخلی افزایش یافته و جنبش دچار شکاف شود. به گفتهٔ او، ملا هبتالله در آن زمان نه فرمانده هیچ گروه جنگی خاصی بود و نه در داخل طالبان مخالفان جدی داشت. همچنین پاکستان نیز از انتخاب او رضایت داشت.
او افزود: «به طالبان این باور داده میشد که ملا هبتالله مشروعیت دینی دارد، از نزدیکان ملا محمد عمر بوده، میتواند میان جناحهای مختلف طالبان توازن برقرار کند، وحدت دینی این جنبش را حفظ نماید و برای جنگ و سیاست توجیه شرعی ارائه دهد؛ به همین دلیل رهبری طالبان او را بهعنوان امیرالمؤمنین جدید انتخاب کرد.»
دو رهبر قطبی دیگر این گروه، سراجالدین حقانی و ملا یعقوب، بهعنوان معاونان هبتالله آخندزاده تعیین شدند.
از زمان بازگشت طالبان به قدرت در اسد ۱۴۰۰ میلادی، هبتالله آخندزاده بهعنوان رهبر بلامنازع این گروه، بالاترین مرجع تصمیمگیری سیاسی و مذهبی محسوب میشود.
در مقایسه با رهبران پیشین، هبتالله شخصیتی کاملاً غیرنظامی است. او بهجای فرماندهی جنگی، بهعنوان یک عالم دینی در ساختار داخلی طالبان از طریق فتواها، تفسیرهای شرعی و تصمیمهای قضایی از اعتبار ویژهای برخوردار است.
او بهندرت در نشستهای عمومی دیده شده و بخش عمدهٔ سخنان و مواضعش از طریق پیامهای غیرمستقیم، فرمانها و اعلامیهها منتشر میشود.
بیشتر جزئیات زندگی او، مانند سایر رهبران طالبان، عمداً پنهان نگه داشته شده است، زیرا این گروه اطلاعات محدودی درباره زندگی شخصی رهبران خود منتشر میکند.
برخی از هواداران طالبان بر این باورند که نگرانیهای امنیتی، تهدید داعش و سایر گروههای مخالف، تجربهٔ ترور رهبران پیشین، ایجاد نوعی قداست برای مقام امیرالمؤمنین و عوامل دیگر باعث شده است که ملا هبتالله از دید عموم پنهان بماند.
پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۱۴۰۰خورشیدی، بسیاری انتظار داشتند این گروه در مقایسه با نیمه آخر دههٔ هفتاد خورشیدی رویکردی نرمتر اتخاذ کند، اما با گذشت زمان و تحت رهبری هبتالله آخندزاده، محدودیتهای سختگیرانهای اعمال شد و این وضعیت طالبان را دوباره به دورهٔ نخست حکومتشان نزدیک کرد.
هرچند آمار دقیق و جامعی از بازداشت یا گروگانگیری شهروندان خارجی در افغانستان در دست نیست، اما بررسی افغانستان اینترنشنال بر پایه گزارشهای منتشرشده در منابع معتبر بینالمللی نشان میدهد که از دهه ۱۹۹۰ تاکنون، دستکم ۶۰ شهروند خارجی از کشورهای مختلف در افغانستان ربوده یا بازداشت شدهاند.
هرچند همه این موارد بهطور رسمی از سوی طالبان تایید نشده و در بخشی از گزارشها، نقش باندهای جنایی یا گروههای مسلح نیز مطرح شده است، اما در نهایت این رویدادها به طالبان و یا شبکههای مرتبط با این گروه نسبت داده شدهاند.
طالبان در سه دهه اخیر شهروندان امریکا، بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، ترکیه، چین، هند، جاپان، کوریای جنوبی، کانادا، استرالیا، هالند، ناروی، دانمارک، بنگلادش، نپال، ایران، پاکستان و شماری دیگر از کشورها را گروگان گرفتهاند.
برخی از این افراد در جریان مذاکرات، تبادل زندانی یا عملیاتهای نجات آزاد شدهاند، برخی دیگر پس از ماهها یا سالها اسارت کشته شدهاند و شماری نیز همچنان در وضعیت نامعلوم باقی ماندهاند.
آغاز گروگانگیری خارجیها در سایه قدرتگیری طالبان
رویداد سال ۱۹۹۵ مربوط به توقیف یک هواپیمای باری روسی در قندهار، بهعنوان نخستین مورد شناختهشده از گروگانگیری شهروندان خارجی توسط طالبان مطرح میشود.
در این رویداد، یک هواپیما با هفت خدمه روسی در قندهار تحت کنترول نیروهای طالبان مجبور به فرود شد و خدمه آن برای بیش از یک سال در اسارت نگه داشته شدند. این پرونده در نهایت با فرار این افراد و خروج آنها با همان هواپیما از افغانستان پایان یافت.
در سالهای پس از ۲۰۰۱ و همزمان با تشدید ناآرامیها و حملات طالبان و گروههای همپیمان آن، موارد گروگانگیری شهروندان خارجی در افغانستان افزایش یافت.
در این دوره، خبرنگاران، امدادگران، مهندسان و شهروندان کشورهای مختلف هدف ربایش قرار گرفتند و این روند بهتدریج به یکی از ابزارهای فشار و امتیازگیری طالبان در برابر کشورها و نهادهای خارجی تبدیل شد.
پرونده «شلتر ناو اینترنشنال» در سال ۲۰۰۱ یکی از نخستین موارد شناختهشده گروگانگیری شهروندان خارجی در این دوره طالبان است. در این رویداد چندین کارمند سازمان امدادرسان مسیحی «شلتر ناو اینترنشنال» توسط طالبان به گروگان گرفته شدند.این افراد تا اواخر سال ۲۰۰۱ در اسارت باقی ماندند و در نهایت در جریان فروپاشی اداره طالبان آزاد شدند.
اوجگیری گروگانگیری در فضای ناامن افغانستان (۲۰۰۳ –۲۰۲۱)
سال ۲۰۰۳: حسن اونال، مهندس ترکیهای همراه با راننده افغان خود در جریان یک پروژه ساختمانی توسط افراد مسلح منسوب به طالبان در جنوب افغانستان ربوده شدند و پس از چند روز آزاد شدند. بازداشت شهروندان دیگر این کشور توسط طالبان در سالهای پس از آن نیز منتشر شده است.
سال ۲۰۰۴: چند کارمند سازمان ملل بهنامهای آنتا فلانیگان، شهروند بریتانیا، و شقیه حبیبی، شهروند کوزوو، همراه با دیگر کارکنان بینالمللی در جریان گروگانگیری گروهی در کابل توسط طالبان ربوده شدند و چند هفته بعد آزاد شدند.
سال ۲۰۰۵: دیوید جان ادیسون، پیمانکار امنیتی بریتانیایی در افغانستان، توسط طالبان ربوده شد و جسد او چند روز بعد پیدا شد. در همین سال مانیاپان رامان کاتی، مهندس هندی، همراه با محافظان افغان توسط طالبان ربوده شد و چند روز بعد جسد او نیز پیدا شد.
سال ۲۰۰۶: طالبان در رویدادهای جداگانه کاسولا سوریانارایانا شهروند هندی و چهار شهروند مقدونیهای را ربوده و هر دو مورد به قتل گروگانها انجامید. در گزارشها آمده است که طالبان در هر دو مورد مسئولیت را پذیرفتهاند.
سال ۲۰۰۷: در این بازه زمانی چندین مورد گروگانگیری توسط طالبان از جمله ربوده شدن امدادگران فرانسوی، یک خبرنگار ایتالیایی، گروهی از شهروندان کوریای جنوبی و چند شهروند آلمانی گزارش شده است.
در این سال دانیله ماستروجاکومو، خبرنگار ایتالیایی، در تبادل با زندانیان طالبان آزاد شد و از ۲۳ شهروند ربودهشده کوریای جنوبی، دو نفر کشته و باقی پس از مذاکرات آزاد شدند.
سال ۲۰۰۸: ملیسا فانگ، خبرنگار کانادایی، در کابل توسط طالبان ربوده شد و پس از مدتی آزاد شد. پیتر اوسترهاوس، شهروند هالندی، همراه با راننده افغان خود در ولایت قندوز توسط طالبان اختطاف شد و بعدا هر دو آزاد شدند.
در این سال جوانیدیریکه، خبرنگار هالندی، نیز توسط طالبان ربوده و چند روز بعد آزاد شد. گابریله تورسلو، خبرنگار ایتالیایی در هلمند نیز توسط افراد مسلح منسوب به طالبان ربوده و پس از چند هفته آزاد شد.
در همین سال یک شهروند امریکایی نیز در قندهار توسط گروه حزب اسلامی حکمتیار گروگان گرفته شد و پس از عملیات نیروهای ویژه امریکا نجات یافت.
سال ۲۰۰۹: استیفن فارل، خبرنگار نیویارکتایمز، همراه با مترجم افغان خود توسط طالبان ربوده شد و در نتیجه عملیاتی آزاد شد. دیوید استفنسن روهد، خبرنگار دیگر این روزنامه پس از حدود هفت ماه اسارت از محل نگهداری خود فرار کرد.
سال ۲۰۱۰: لیندا نرگر، امدادگر بریتانیایی، در ولایت کنر توسط طالبان گروگان گرفته شد و در جریان عملیات نجات جان باخت.
سال ۲۰۱۲: نیز کایتلان کولمن، شهروند امریکایی، همراه با همسر کاناداییاش توسط طالبان در ولایت میدان وردک ربوده شد و پس از حدود پنج سال اسارت در عملیات نجات آزاد شدند.
سال ۲۰۱۵: استفان ای، کارمند امدادی آلمانی، که توسط طالبان ربوده و بعدا توسط نیروهای سابق امنیتی افغانستان آزاد شد.
سال ۲۰۱۶: کوین کینگ، استاد دانشگاه امریکایی افغانستان و تیموتی ویکس، استاد استرالیایی که در کابل ربوده شدند، در نوامبر ۲۰۱۹ در چارچوب تبادل زندانی میان طالبان و دولت امریکا آزاد شدند.
سال ۲۰۲۰: مارک رندال فرریچز، پیمانکار امریکایی که در کابل ربوده شد و در سپتمبر ۲۰۲۲ در نتیجه تبادل زندانیان آزاد شد.
بازداشتهای هدفمند در دور دوم حاکمیت طالبان (۲۰۲۱–تاکنون)
در دوره حاکمیت دوباره طالبان از سال ۲۰۲۱ به بعد نیز چند مورد بازداشت شهروندان خارجی و افراد دو تابعیتی گزارش شده است.
اگست ۲۰۲۲: رایان کوربت، شهروند امریکایی در کابل بازداشت و در جنوری ۲۰۲۵ آزاد شد.
دسامبر ۲۰۲۲: جرج گلیزمن، گردشگر امریکایی بازداشت و در مارچ ۲۰۲۵ آزاد شد.
جنوری و مارچ ۲۰۲۳: سه شهروند بریتانیایی شامل کوین کورنول، مایلز روتلج و یک فرد دیگر که نامش فاش نشده است، توسط طالبان بازداشت شدند.
جنوری ۲۰۲۵: دنیس کویل، پژوهشگر امریکایی بازداشت و پس از بیش از ۴۰۰ روز، در مارچ ۲۰۲۶ آزاد شد.
برخی از شهروندان خارجی دیگر با اصلیت افغانستان نیز در این مدت بازداشت شدند. محمود شاه حبیبی، شهروند امریکایی افغانتبار همچنان در بازداشت باقی مانده و مرتضی بهبودی، شهروند فرانسوی افغانتبار آزاد شده است.
در بسیاری از این پروندهها، آزادی گروگانها در برابر امتیازهای مشخص برای طالبان انجام شده است. این امتیازها شامل تبادل زندانیان با مقامها و فرماندهان بازداشتی و محکومشده طالبان، پرداخت فدیههای مالی و در برخی موارد کسب امتیازهای سیاسی در روند مذاکرات با کشورهای خارجی بوده است.
در کنار این روند، در اوایل سال ۲۰۲۶ ایالات متحده امریکا طالبان را به دلیل «بازداشتهای خودسرانه و استفاده از شهروندان امریکایی بهعنوان ابزار فشار سیاسی» در فهرست سیاه قرار داد.
پیش از این آدم بولر، نماینده امریکا در امور زندانیان، هشدار داده بود که واشنگتن با کسانی که شهروندان این کشور را گروگان میگیرند، رابطه برقرار نخواهد کرد. او و دیگر چهرههای امریکایی بارها بر توقف گروگانگیریها توسط طالبان تاکید کردهاند.
با وجود این هشدارها، بازداشت و نگهداری شهروندان خارجی همچنان به یکی از ابزارهای فشار طالبان در تعامل با کشورهای غربی تبدیل شده است. سفر اخیر زلمی خلیلزاد، نماینده ویژه پیشین امریکا در افغانستان، به کابل و ادامه تماسها میان مقامهای امریکایی و طالبان نشان میدهد که پرونده زندانیان و گروگانها همچنان یکی از محورهای اصلی گفتوگوها میان دو طرف است.
باید اذعان کرد که موارد فوق درباره گروگانگیری و بازداشت شهروندان خارجی از سوی طالبان، تنها بخشی از شاخصترین و رسانهایترین پروندههای سه دهه گذشته را شامل میشود.
به دلیل ماهیت پنهانکاری در «دیپلماسی گروگانگیری»، بسیاری از پروندههای ربایش شهروندان، کارمندان و مهندسان خارجی (بهویژه پروندههای بزرگ مانند اسارت ۵ ساله بو برگدال، سرباز امریکایی، یا بحران گروگانگیری ۲۳ امدادگر کوریایی در سال ۲۰۰۷) به توصیه نهادهای امنیتی یا برای تسهیل مذاکرات پشتپرده، کمتر در آمارهای رسمی بازتاب یافتهاند.
از همین رو، فهرست واقعی قربانیان این ابزار فشارهای سیاسی و مالی، به مراتب گستردهتر از موارد مستندشده در این گزارش است.
