شماری از زنان تحصیلکرده در قندهار که بهدلیل ممنوعیت کار زنان شغل خود را از دست دادهاند، برای تأمین هزینههای زندگی به خامکدوزی روی آوردهاند. آنان میگویند درآمد این کار در مقایسه با زمان و زحمتی که صرف میکنند، ناچیز است و تنها بخشی از نیازهای خانواده شان را تأمین میکند.
پس از به قدرت رسیدن طالبان، زنان کارمند در نهادهای دولتی و خصوصی در قندهار خانهنشین شدند. شماری از آنان مجبور شدند که به دوختن یخنهای سنتی قندهاری روی بیاورند.
نجلا الهام که پیشتر در دولت کار میکرد، به افغانستان اینترنشنال گفت پیش از بازگشت طالبان به قدرت، هزینههای زندگی خود را با معاشش تأمین میکرد، اما پس از ممنوعیت کار زنان، ناچار شد در خانه خامکدوزی کند.
او گفت یادگیری این هنر در آغاز برایش دشوار بود، اما اکنون با درآمد آن بخشی از نیازهای خانوادهاش را تأمین میکند.
فریبا اسلم، فارغ دانشکده اداره عامه دانشگاه قندهار، نیز از جمله زنانی است که پس از از دست دادن شغلش به خامکدوزی روی آورده است.
او قبلا در بخش توزیع کمکهای بشردوستانه کار میکرد، اما اکنون همراه خواهرانش که تحصیل آنان ناتمام مانده است، یخنهای سنتی قندهاری میدوزند.
خانم اسلم گفت با وجود داشتن تحصیلات عالی، برای دوخت یک یخن حدود سه ماه کار میکند، اما در پایان حتی ۱۰ هزار افغانی نیز به دست نمیآورد.
او ابراز امیدواری کرد که روزی بتواند به شغل پیشین خود بازگردد و در رشتهای که تحصیل کرده است، خدمت کند.
درآمد اندک در برابر ماهها کار
دوخت دستی یخنهای خامکدوز یکی از مشاغلی است که به تنها منبع درآمد بسیاری از زنان و خانوادههای نیازمند در قندهار تبدیل شده است. با این حال، رکود اقتصادی تقاضا برای صنایع دستی را نیز کاهش داده است.
محمد اشرف، فروشنده یخنهای خامکدوزی در قندهار، به افغانستان اینترنشنال گفت بازار این محصولات در مقایسه با گذشته رونق خود را از دست داده است.
او افزود مردم همچنان به یخنهای خامکدوزی علاقه دارند، اما بسیاری از آنان توانایی خرید این محصولات را ندارند.
بیبی صاحبه که از حدود ۱۰ سال پیش یخنهای سنتی میدوزد، گفت: «ماهها روی یک یخن کار میکنم، اما دکانداران به بهانه کسادی بازار میخواهند آن را با قیمت بسیار پایین بخرند.»
او گفت در گذشته سفارشهای زیادی دریافت میکرد، اما اکنون بدون سفارش یخن میدوزد و آن را برای فروش به بازار میبرد.
به گفته زنان خامکدوز، پایینبودن قیمتها سبب شده است که درآمد حاصل از چند ماه کار، حتی برای تأمین هزینههای اولیه یک خانواده نیز کافی نباشد.
رقابت ماشین و دستان زنان خامکدوز
یخنهای دستدوز قندهاری از صنایع دستی قدیمی افغانستان به شمار میرود. این یخنها در گذشته نهتنها در قندهار و دیگر ولایتهای افغانستان بازار گستردهای داشت، بلکه تاجران آنها را به پاکستان، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، قطر، آلمان، بریتانیا، کانادا و امریکا نیز صادر میکردند.
افغانهای مقیم خارج معمولاً این یخنها را برای لباسهای سنتی و استفاده در عیدها، عروسیها و دیگر مراسم خریداری میکردند.
با این حال، مشکلات اقتصادی، کاهش صادرات و افزایش تولید یخنهای خامکدوز ماشینی در سالهای اخیر، بازار محصولات دستدوز را کمرونق کرده است. یخنهای ماشینی در زمان کمتر و با هزینه پایینتر آماده میشود و همین مسئله رقابت را برای زنان خامکدوز دشوارتر کرده است.
با وجود کاهش فروش، یخنهای خامکدوزی قندهاری بهدلیل کیفیت، زیبایی و ارزش هنری، همچنان در میان افغانهای داخل و خارج از کشور جایگاه ویژهای دارد.
زنان خامکدوز قندهار میگویند حمایت از صنایع دستی و فراهمشدن بازارهای داخلی و خارجی میتواند درآمد آنان را افزایش دهد. با این حال، بسیاری از زنان تحصیلکردهای که به این کار روی آوردهاند، خامکدوزی را جایگزین حرفه اصلی خود نمیدانند و امیدوارند بار دیگر اجازه کار در رشتههای تخصصیشان را پیدا کنند.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، روز ششم سرطان و پس از نشر گزارش افغانستان اینترنشنال درباره صدیقه گفته بود که درخواست خانواده او را پیگیری خواهند کرد.
خانواده صدیقه میگوید که این وعده امید تازهای برای آزادی او ایجاد کرد، اما با گذشت یک ماه هیچ تغییری در پروندهاش به وجود نیامده است.
صدیقه، دختر ترکمن از روستای موریچاق ولسوالی بالامرغاب ولایت بادغیس، نزدیک به دو سال است که در زندان به سر میبرد.
بستگان او میگویند صدیقه به دلیل مخالفت با ازدواج اجباری با خداینظر، مردی کهنسال و بانفوذ، زندانی شده است.
شکوفه فرهنگ، فعال حقوق زنان ترکمن، به افغانستان اینترنشنال گفت که با وجود وعده ذبیحالله مجاهد، وضعیت پرونده صدیقه تغییری نکرده است.
او گفت: «خانواده صدیقه با شنیدن وعده آقای مجاهد بسیار خرسند شد. امید دوباره به خانواده برگشت و همه منتظر اجرای عدالت بودند. اما عدالت اجرا نشد، هیچ هیئتی برای بررسی پرونده نیامد و هیچ اقدام عملی صورت نگرفت.»
یکی از نزدیکان صدیقه که نخواست نامش فاش شود، گفت: «پس از وعده آقای مجاهد تصور میکردیم به اجرای عدالت در پرونده صدیقه نزدیک شدهایم.»
نزدیکان صدیقه میگویند وضعیت روحی او مناسب نیست و بلاتکلیفی پرونده، فشار روانی بر صدیقه و خانوادهاش را افزایش داده است.
به گفته شکوفه فرهنگ، در این مدت تنها دو کارمند یوناما با صدیقه در زندان دیدار کردهاند. او افزود که خانواده صدیقه باور دارد که نفوذ خداینظر در نهادهای محلی و محاکم بالامرغاب مانع رسیدگی مستقل به این پرونده شده است.
این فعال حقوق زنان افزود که شماری از جوانان ترکمن قصد داشتند در اعتراض به ادامه زندانیبودن صدیقه گردهمایی برگزار کنند، اما طالبان آنان را بازداشت کرد. این افراد بعداً آزاد شدند.
ادعای فشار بر بزرگان و جوانان ترکمن
یک منبع نزدیک به خانواده صدیقه که نخواست نامش فاش شود، به افغانستان اینترنشنال گفت که این پرونده فشار بر شماری از بزرگان قومی و جوانان روستای موریچاق را افزایش داده است.
نزدیکان صدیقه میگویند دادگاه ولسوالی بالامرغاب برای شماری از جوانانی که قصد اعتراض به نحوه رسیدگی به این پرونده را داشتند، حکم بازداشت صادر کرده است.
خانواده صدیقه ادعا میکند که ولسوال طالبان در بالامرغاب پیشنهاد کرده است این دختر برای سه روز به خداینظر سپرده شود تا پرونده از راه مصالحه پایان یابد.
نزدیکان صدیقه همچنین میگویند محکمه مرافعه بادغیس از خانواده او خواسته است رضایت شاکی را به دست آورد و با پرداخت پول، زمینه مصالحه را فراهم کند.
پروندهای که هفت سال پیش آغاز شد
پرونده صدیقه به سال ۱۳۹۸ بازمیگردد. او در آن زمان حدود ۹ سال داشت. بر اساس اسنادی که افغانستان اینترنشنال بررسی کرده است، پدر صدیقه به مواد مخدر معتاد بود و پس از یک درگیری خانوادگی از سوی یکی از فرماندهان محلی طالبان زندانی شد.
این فرمانده، پدر صدیقه را به خداینظر سپرد. خداینظر در آن زمان از حامیان مالی طالبان و مسئول زندان این گروه در منطقه بود.
پس از آزادی، پدر صدیقه بهعنوان خدمتکار در خانه خداینظر ماند و خانوادهاش نیز در ساختمانی کنار خانه او زندگی میکرد.
در سال ۱۳۹۹، خداینظر خواستار ازدواج با صدیقه شد. او در آن زمان حدود ۶۵ سال داشت و دارای سه همسر بود.
نزدیکان صدیقه میگویند خداینظر مدعی شد که پدر این دختر ۴۰۰ هزار افغانی به او بدهکار است و اگر نتواند این پول را بپردازد، باید صدیقه را به نکاح او درآورد.
خداینظر در عریضهای به محکمه طالبان ادعا کرده است که پدر صدیقه، دخترش را در بدل ۱۰۰ هزار افغانی و یک قطعه زمین به نکاح شرعی او درآورده است.
صدیقه این ادعا را رد کرده و گفته است که هرگز به پدرش اجازه نداده بود که از طرف او با این ازدواج موافقت کند. به گفته صدیقه، خداینظر پدرش را زندانی کرده و با فشار از او وعده ازدواج گرفته بود.
اسناد بررسیشده از سوی افغانستان اینترنشنال نشان میدهد که روایتهای دو شاهد معرفیشده از سوی خداینظر درباره این ازدواج با یکدیگر همخوانی نداشته است.
محکمه ابتدایی طالبان در ولسوالی بالامرغاب روز ۲۸ اسد ۱۳۹۹ به سود صدیقه فیصله کرد. محکمه مرافعه بادغیس نیز روز چهارم سنبله ۱۴۰۰ این فیصله را تأیید کرد و صدیقه را در این پرونده برحق دانست.
با بازگشت طالبان به قدرت، خداینظر صدیقه را به خانه خود برد. نزدیکان این دختر میگویند او دستکم شش ماه در آنجا نگه داشته شد.
پس از آن، شماری از بزرگان محل صدیقه را از خانه خداینظر بیرون کردند و به خانوادهاش سپردند.
پرونده بار دیگر به محاکم طالبان ارجاع شد. نزدیکان صدیقه میگویند دیوان مدنی ریاست تمیز زون غرب روز دهم سنبله ۱۴۰۳، برخلاف دو فیصله قبلی، علیه او تصمیم گرفت و دستور زندانیشدنش را صادر کرد.
خانواده صدیقه برای تغییر این تصمیم، اسناد و عریضههای خود را به دفتر هبتالله آخندزاده در قندهار فرستاد.
به گفته خانواده، محکمه تمیز قندهار نیز روز ۱۵ عقرب ۱۴۰۳ علیه صدیقه تصمیم گرفت. نزدیکان او میگویند هیچ حکم مکتوبی به خانواده داده نشد و دستور بازداشت بهصورت شفاهی و از طریق تماس تلفنی صادر شد.
صدیقه سپس به زندان قلعهنو، مرکز ولایت بادغیس، منتقل شد. خانوادهاش میگوید او به پنج سال زندان محکوم شده و حدود سه سال دیگر از مدت محکومیتش باقی مانده است.
قربانگل، مادر صدیقه، پیشتر در ویدیویی گفته بود که دخترش در زندان بیمار است و روزهای خود را با گریه و ناراحتی میگذراند.
او گفته بود برای آزادی دخترش به نهادهای مختلف طالبان مراجعه کرده، اما تلاشهایش نتیجهای نداشته است.
خانواده صدیقه میگوید ادامه زندان وضعیت جسمی و روانی او را بدتر کرده است. شکوفه فرهنگ نیز گفت که عملینشدن وعده رسیدگی به پرونده، فشار روانی بر خانواده صدیقه را افزایش داده است.
فرمانهای رهبر طالبان درباره ازدواج اجباری
رهبر طالبان در قوس ۱۴۰۰ فرمانی درباره حقوق زنان صادر کرد که بر اساس آن، رضایت زن بالغ در ازدواج ضروری است و هیچکس حق ندارد زنی را با زور یا فشار به ازدواج وادار کند.
در این فرمان از محکمهها، والیان و ولسوالان خواسته شده است به شکایتهای زنان رسیدگی و برای جلوگیری از ازدواج اجباری اقدام کنند.
در تازهترین فرمان رهبر طالبان که امسال منتشر شد، نیز آمده است که سرپرست یک زن حق ندارد او را بدون رضایتش به ازدواج مجبور کند.
بر اساس این فرمان، زنی که با ازدواج اجباری روبهرو میشود، میتواند به محکمه شکایت کند و مقامهای مسئول باید عاملان آن را تحت پیگرد قرار دهند.
نزدیکان صدیقه میگویند همچنان در انتظار پاسخ روشن و قانونی نهادهای طالبان درباره این پرونده هستند.
