پنج سال است که صبحهای ستاره، دختر ۲۰ ساله افغان، دیگر با صدای زنگ مکتب آغاز نمیشود. او صبحها بهجای پوشیدن یونیفورم و رفتن به صنف، لپتاپش را روشن میکند و ساعتها پشت صفحه نمایش مینشیند؛ صفحهای که در این سالها جای صفحه کتاب، مکتب، آموزگار و همصنفیهایش را گرفته است.
پس از بازگشت طالبان به قدرت در اسد ۱۴۰۰، میلیونها دختر در افغانستان از حق آموزش در مکاتب محروم شدند. داستان ستاره، روایت هزاران دختری است که در پی این ممنوعیت، برای آموزش به صفحههای نمایش روی آورده و برخی دیگر نیز در مکاتب زیرزمینی، چراغ آموزش را زنده نگه داشتهاند.
در این سالها، دهها مکتب آنلاین و شبکه آموزشی زیرزمینی برای پر کردن خلأ آموزش دختران شکل گرفته است؛ اما این مسیر نیز با چالشهای جدی همراه بوده است. از کمبود برق و دسترسی ناپایدار و پرهزینه به اینترنت گرفته تا هزینه سنگین تجهیزات فناوری، تردید درباره اعتبار برخی برنامههای آموزشی و نگرانی از سوءاستفاده افراد و نهادها از بحران آموزش دختران.
افغانستان اینترنشنال برای بررسی این پرسش که آیا مکاتب آنلاین توانستهاند خلأ آموزش دختران افغان را پر کنند، با مسئولان سه برنامه آموزشی، شامل مکتب آنلاین «دریچه»، «بنیاد الکین» و «اکادمی انار»، همچنین شماری از فعالان حوزه آموزش و پنج دانشآموز دختر ۱۷ تا ۲۰ ساله گفتوگو کرده است.
کارنامه مکاتب آنلاین در پنج سال محرومیت آموزشی
بر اساس اطلاعات ارائهشده از سوی این مراکز، از آغاز فعالیتشان تاکنون بیش از ۲۶۰۰ دختر در برنامههای آموزشی این سه نهاد شرکت کردهاند و دستکم یکهزار و ۳۶۰ دختر نیز از این مراکز فارغ شدهاند.
مکتب آنلاین «دریچه» فعالیت خود را در میزان ۱۴۰۰، حدود ۴۵ روز پس از بازگشت طالبان به قدرت، با ۷۵ دانشآموز آغاز کرد و سپس دامنه فعالیتهایش را به ۲۰ ولایت گسترش داد. به گفته مسئولان این مکتب، تاکنون بیش از یکهزار و ۳۰۰ دختر از برنامههای حضوری و آنلاین آن فارغ شدهاند و ۴۹ نفر نیز با استفاده از اسناد آموزشی این مکتب، به دانشگاههایی در کشورهایی مانند امریکا، کوریای جنوبی، بنگلادش، اندونیزیا و آذربایجان راه یافتهاند.
حضرت وهریز، بنیانگذار مکتب آنلاین «دریچه»، هشدار میدهد که محرومیت طولانیمدت دختران از آموزش، «آسیبی است که به هیچ صورت جبرانپذیر نیست.»
«اکادمی انار» فعالیت خود را در سال ۱۴۰۳ آغاز کرد. مسئولان این مرکز میگویند که در دو دوره پذیرش، بیش از هفتهزار دختر برای ثبتنام درخواست دادهاند و در نهایت بیش از یکهزار و ۱۰۰ دانشآموز از ولایتهای مختلف جذب شدهاند. تاکنون ۵۱ دانشآموز صنف دوازدهم این اکادمی فارغ شدهاند.
به گفته بینظیر پویا، رئیس اکادمی انار، افزایش چشمگیر شمار متقاضیان نشان میدهد که نیاز دختران به فرصتهای آموزشی همچنان گسترده است.
«بنیاد الکین» نیز فعالیت خود را در میزان ۱۴۰۳ آغاز کرد. این برنامه که نخستین دوره خود را با ۲۹ دانشآموز آغاز کرده بود، اکنون ۸۱ دختر را در صنفهای نهم تا دوازدهم آموزش میدهد.
تاکنون ۹ دانشآموز از این مکتب فارغ شدهاند که هفت تن آنان از دانشگاههایی در اندونیزیا، مالیزیا، قطر و پولند پذیرش گرفتهاند.
نصیر کیهان، رئیس و بنیانگذار الکین، میگوید برای کاهش موانع آموزش آنلاین، امکاناتی از جمله لپتاپ، هزینه اینترنت و بورسیه کامل را نیز در اختیار دانشآموزان قرار دادهاند.
به گفته کیهان، دانشآموزان این مکتب با سند بینالمللی فارغ میشوند.
آمار این سه برنامه نشان میدهد که آموزش آنلاین توانسته است برای صدها دختر افغان امکان ادامه آموزش را فراهم کند؛ اما در برابر میلیونها دختری که از آموزش رسمی محروم ماندهاند، ظرفیت این برنامهها همچنان محدود است.
آموزش در سایه محدودیتها
با وجود تاسیس مکاتب آنلاین در پنج سال گذشته، مسئولان این مکاتب، فعالان حوزه آموزش و دانشآموزان میگویند آموزش آنلاین نتوانسته است جای آموزش حضوری را بگیرد. هزینه بالای اینترنت، قطع مکرر برق، دسترسی نابرابر به تجهیزات و محدودیتهای امنیتی، از مهمترین موانع ادامه تحصیل دختران به شمار میرود.
پرستو حکیم، فعال حوزه آموزش که مدیریت برخی مکاتب خانگی را برعهده دارد، میگوید به همین دلیل سازمان تحت مدیریت او بر آموزش حضوری در مکاتب خانگی تمرکز کرده است، نه آموزش آنلاین.
به گفته این فعال آموزشی، بسیاری از خانوادههای افغان حتی برای تامین غذای روزانه با مشکل روبهرو هستند و در چنین شرایطی، انتظار تهیه لپتاپ، تلفن هوشمند یا اینترنت برای آموزش دختران، واقعبینانه نیست.
سوسن، دانشآموز ۱۷ ساله، میگوید گاهی روزانه تا ۱۸ ساعت با قطع برق روبهرو هستند و به دلیل سرعت پایین اینترنت، یکبار دو هفته نتوانسته حتی وارد وبسایت آموزشی شود.
صاحبه، دانشآموز ۲۰ ساله، نیز میگوید برای کاهش هزینهها ناچار شده ارزانترین بسته اینترنت را تهیه کند. او میگوید یکبار به دلیل قطع برق، نتوانسته امتحان زبانش را به پایان برساند.
سحر، دانشآموز ۱۹ ساله، میگوید در جریان یکی از امتحانها به دلیل قطع برق، چند بار مجبور شده سیمکارت خود را تغییر دهد و در نهایت برای ادامه آزمون، اینترنت وایفای تهیه کند.
حتی در برنامههایی که بخشی از هزینه اینترنت یا تجهیزات را تامین میکنند، این مشکلات همچنان پابرجاست.
راضیه، یکی از دانشآموزان بنیاد الکین، میگوید با وجود دریافت لپتاپ و کمکهزینه اینترنت، قطع مکرر برق باعث میشد امتحانهای آنلاینش نیمهتمام بماند و ناچار شود برای استفاده از برق سولری به خانه خواهرش برود.
اعتبار، نظارت و سوءاستفاده
همزمان با گسترش آموزش آنلاین برای دختران افغان، نگرانیها درباره اعتبار این برنامهها، کیفیت آموزش و نبود نظارت بر آنها نیز افزایش یافته است. فعالان حوزه آموزش هشدار میدهند که نبود سازوکارهای مشخص نظارتی، زمینه سوءاستفاده از وضعیت دختران محروم از آموزش را فراهم کرده است.
پرستو حکیم تاکید دارد که آموزش آنلاین نمیتواند جایگزین آموزش حضوری شود.
خانم حکیم میگوید: «سوءاستفاده از وضعیت دختران افغان برای منافع شخصی، غیرقابلبخشش و بسیار غیرانسانی است. این افراد برای بسیاری از مردم قابل تشخیص هستند. برای من، این افراد بدتر از طالباناند.»
در مقابل، مسئولان سه نهاد آموزشی که افغانستان اینترنشنال با آنان گفتوگو کرده است، میگویند تلاش کردهاند این نگرانیها را از طریق شفافیت در روند پذیرش، ارائه اطلاعات درباره اعتبار مدارک و همکاری با نهادهای آموزشی خارجی کاهش دهند.
آنان تاکید میکنند که آموزش آنلاین را جایگزین آموزش حضوری نمیدانند، بلکه در شرایط کنونی افغانستان، آن را یکی از معدود راههای باقیمانده برای ادامه تحصیل دختران میدانند.
«ما درس میخوانیم»
دستکم پنج دانشآموز دختر ۱۷ تا ۲۰ ساله که افغانستان اینترنشنال با آنان گفتوگو کرده است، با وجود پنج سال محرومیت از آموزش حضوری، همچنان آموزش را راهی برای ساختن آیندهای متفاوت میدانند.
سوسن، دانشآموز ۱۷ ساله، میگوید بزرگترین نگرانیاش این است که نتواند برای ادامه تحصیل بورسیه بگیرد. به گفته او، اگر نتواند تحصیلاتش را ادامه دهد، «آیندهای نخواهد داشت.»
برای صاحبه، آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، هدر نرفتن سالهایی است که برای یادگیری تلاش کرده است. او میگوید نگران است تمام زحماتش بینتیجه بماند یا حتی همین فرصت محدود آموزش آنلاین نیز از دختران گرفته شود.
سحر، ۱۹ ساله، میگوید نگرانی بزرگترش از دست رفتن فرصت آموزش برای هزاران دختر دیگر در افغانستان است. به باور او، آموزش آنلاین فرصتی نجاتبخش است، اما هرگز نمیتواند جای آموزش حضوری را بگیرد.
راضیه، که شش ماه پیش از صنف دوازدهم فارغ شده است، میگوید بزرگترین آرزویش این است که روزی دانشگاه را بهصورت حضوری به پایان برساند. او همچنین میخواهد برای دختران دیگر فرصتهای آموزشی فراهم کند.
ستاره، ۲۰ ساله، میگوید پنج سال محرومیت از مکتب، نگاهش را به آموزش تغییر داده است. او میگوید: «من درس میخوانم چون باور دارم دانش، آخرین چیزی است که هنوز نتوانستهاند از ما بگیرند.»
او امیدوار است روزی از دانشی که امروز در سکوت اتاقش به دست میآورد، برای ساختن آیندهای استفاده کند که در آن هیچ دختری برای رفتن به مکتب مجبور به مبارزه نباشد.
یافتههای افغانستان اینترنشنال نشان میدهد که مکاتب آنلاین در پنج سال گذشته برای صدها دختر افغان، تنها راه ادامه آموزش بودهاند. شماری از دانشآموزان توانستهاند سند معتبر دریافت کنند، به دانشگاههای خارج از افغانستان راه یابند و امید خود به آینده را حفظ کنند.
اما این یافتهها همچنین نشان میدهد که آموزش آنلاین نتوانسته است جایگزین آموزش حضوری شود. هزینه بالای اینترنت، قطع مکرر برق، دسترسی نابرابر دختران در مناطق دوردست، نبود نظارت کافی بر برخی برنامهها، خطر سوءاستفاده از نام آموزش دختران و ظرفیت محدود مکاتب معتبر، باعث شده است تنها بخش کوچکی از دختران افغانستان بتوانند از این فرصت استفاده کنند.
به همین دلیل، آموزش آنلاین بیش از آنکه خلأ آموزش دختران افغان را پر کرده باشد، مانع عمیقتر شدن این خلأ شده است. این شیوه توانسته امید به ادامه تحصیل را در میان گروهی از دختران زنده نگه دارد، اما نتوانسته جای حق آموزش میلیونها دختری را بگیرد که از مکتب محروم شدهاند.
یک عضو طالبان به نام فاروق بدخشانی روز شنبه در فیسبوک نوشته است که «بخاطر دفع دسیسههای افراد فرصتطلب در قبال ولایت بدخشان» باید در راس حکومت محلی بدخشان تغییرات بیاید.
آقای بدخشانی خواستار تعیین امانالدین منصور بهعنوان والی بدخشان، عبدالرحمن خادم بهعنوان فرمانده پولیس و جمعهخان فاتح بهعنوان رئيس امنیت این ولایت شده است.
این عضو تاجیکتبار طالبان استدلال کرده که این چهرهها «در میان مردم نفوذ گسترده و با اراضی بدخشان و عادتهای مردم بلدیت دارند.» او معتقد است که آنها «بهطور احسن» میتوانند وضعیت مردم بدخشان را درک کنند.
فاروق بدخشانی همچنین به رهبری طالبان توصیه کرده است که در قبال معادن بدخشان با احتیاط عمل کند و به راهاندازی پروژههای زیربنایی در این ولایت توجه داشته باشد تا به گفته او «مخالفان نتوانند از این موضوع به عنوان ابزار تبلیغاتی استفاده کنند.»
یک عضو دیگر طالبان به نام خبیب خالد گفته است «امانالدین منصور بهترین گزینه برای ولایت بدخشان است.»
شرکتکنندگان این کارزار معتقدند که اسماعیل غزنوی در صفوف «مجاهدین بدخشان» جایگاهی ندارد. یکی از شرکتکنندگان کارزار به شرط افشا نشدن نامش به افغانستان اینترنشنال گفت طالبان بدون فرماندهان بدخشانی قادر به کنترول این ولایت نخواهد بود.
آنها اسماعیل غزنوی را به دامنزدن به مسائل حساس محلی و زورگویی در برابر مردم بدخشان متهم میکنند.
تاکنون والی طالبان در بدخشان به این ادعاها واکنشی نشان نداده است.
کاربری با نام فاروقی بدخشانی نوشت: «بدخشان امروز به والیای مانند امانالدین منصور نیاز دارد.» و «منصور دشمنشکن باید به آغوش بدخشان بازگردد.»
به نظر میرسد که این کارزار توسط گروهی از اعضای طالبان رهبری میشود که با آقای منصور رابطه دارند یا از هواداران او هستند.
امانالدین منصور پس از تسلط طالبان به افغانستان در اسد ۱۴۰۰ بهعنوان والی طالبان در بدخشان گماشته شد. او سپس بهعنوان فرمانده نیروهای هوایی و والی هلمند تعیین شد.
یکی از اعضای طالبان بدخشان که صفحهای به نام «عقاب دروازها» را مدیریت میکند، مدعی شد که در دوره ولایت منصور، هیچ گروه مخالف مسلح در بدخشان فعالیت نداشت، اما با انتصاب اسماعیل غزنوی، وضعیت امنیتی این ولایت بهتدریج وخیمتر شده است.
او همچنین غزنوی را متهم کرده که بهجای تمرکز بر تأمین امنیت، بر استخراج معادن بدخشان تمرکز کرده و به نارضایتیهای محلی دامن زده است.
محمداسماعیل غزنوی در عقرب ۱۴۰۳ بهعنوان والی طالبان در بدخشان منصوب شد.
او پیش از آن معین بازرسیهای مرزی وزارت اقوام و قبایل طالبان و عضو کمیسیون جلوگیری از غصب زمین بود.
از زمانی که غزنوی بهعنوان والی طالبان تعیین شده، فشارها بر طالبان بدخشانی افزایش یافته است.
در زمان ولایت او استخراج «غیرقانونی» معادن ممنوع شد. فرمانی که منابع اقتصادی برخی از مقامات طالبان به شمول امانالدین منصور و جمعهخان فاتح را به خطر میاندازد.
هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان، براساس پیشنهاد اسماعیل غزنوی یک قطعه نظامی هزار نفری به بدخشان اعزام کرد تا جلوی استخراج معادن به دست طالبان بدخشانی را بگیرد.
اسماعیل غزنوی همچنین در دوره ماموریت خود بهعنوان والی برخی از مقامات محلی طالبان بدخشانی را بازداشت کرده است. او اخیرا از نیروهای وابسته به جمعهخان فاتح در دروازها خواسته است سلاحهای خود را تحویل دهند.
