در آستانه پنجمین سالگرد بازگشت طالبان، رسانههای بینالمللی افغانستان را زیر ذرهبین بردهاند. نقض حقوق زنان، فقر و بحران اقتصادی، بهبود امنیت، انزوای سیاسی و عادیشدن تدریجی تعامل جهان با طالبان، از مهمترین محورهای گزارشها و تحلیلهای رسانههای بینالمللی درباره افغانستان است.
شماری از این رسانهها، پنج سال حاکمیت طالبان را از منظر موضوع زنان و دختران بررسی کردهاند، برخی از فقر و بحران انسانی نوشتهاند و گروهی پرسیدهاند طالبان چگونه توانست برخلاف بسیاری از پیشبینیها در قدرت بمانند.
شماری از نویسندگان نیز سیاست امریکا و غرب در دو دهه جنگ و پنج سال پس از خروج از افغانستان را نقد کردند.
نقض حقوق زنان
بسیاری از این رسانهها عملکرد طالبان در قبال زنان را محور اصلی گزارشهای خود قرار دادهاند.
روزنامه الپایس اسپانیا به نقل از السیا شیاون، حقوقدان و مدیر اجرایی بنیاد بینالمللی بالتاسار گارسون، وضعیت افغانستان را نوعی سرکوب سازمانیافته و نظاممند بر اساس جنسیت توصیف کرده و درباره خطر عادیشدن آن هشدار داده است.
روزنامه رپوبلیکا در ایتالیا در گزارشی، افغانستان پنج سال پس از خروج نیروهای امریکایی را کشوری توصیف کرده که با گرسنگی، نبود آزادی مطبوعات و فضای ترس روبهرو است.
این رسانه، زنان افغانستان را «پیکره حذف شده» عنوان کرده است.
روزنامه سوئیساینفو عنوان گزارش خود را «گرسنگی، سرکوب و یک نسل از دسترفته» گذاشته است. این رسانه نوشت بیش از ۱۰۰ محدودیت در پنج سال گذشته زنان و دختران را هدف گرفته و دسترسی آنان به آموزش، کار، مکانهای عمومی و شماری از خدمات را محدود کرده است.
همچنان روزنامه روسی کامرسانت در گزارشی با عنوان «کشور آپارتاید جنسیتی» ممنوعیت آموزش دختران را جدیترین محدودیتی دانسته که پیامدهای آن میتواند برای آینده افغانستان طولانی و در مواردی برگشتناپذیر باشد.
فایننشال تایمز میگوید با بستهشدن راههای داخلی برای دادخواهی زنان افغان، دادگاه کیفری بینالمللی یکی از آخرین مجراهای حقوقی برای پیگیری مسئولیت طالبان در برابر نقض حقوق زنان باقی مانده است.
رینا امیری، نماینده پیشین امریکا در امور زنان افغانستان، در مجله فارین افرز نوشته است که طالبان در افغانستان نظامی ایجاد کرده که هدف آن «فرودست نگهداشتن دائمی زنان و حذف آنان از زندگی عمومی» است.
او خواستار بهرسمیتشناختن «آپارتاید جنسیتی» بهعنوان یک جرم مستقل در حقوق بینالملل شده است.
ممنوعیت آموزش دختران و زنان
شماری از رسانههای جهان همزمان با پنجمین سالگرد بازگشت طالبان، وضعیت آموزش دختران و زنان را برجسته کردهاند.
بر اساس آمار یونسکو ۲.۴ میلیون دختر افغان از آموزش متوسطه محروماند و اگر ممنوعیت ادامه یابد، شمار دختران محروم از آموزش تا سال ۲۰۳۰ میتواند به چهار میلیون نفر برسد.
کامرسانت به تاثیر این ممنوعیت بر بازار کار نیز پرداخته و نوشته حذف زنان از آموزش متوسطه و عالی، در آینده کمبود شدید آموزگاران زن و نیروی متخصص را به دنبال خواهد داشت و یونسکو زیان اقتصادی درازمدت آن را میلیاردها دالر برآورد کرده است.
لو تان سوئیس این بحران را از زاویه خانوادهها روایت کرده است. پنج پدر افغان با این روزنامه درباره درماندگی خود در برابر ممنوعیت آموزش دختران صحبت کردهاند. گزارش از مکاتب مخفی و خانوادههایی میگوید که برای حفظ آینده دخترانشان، حتی به مهاجرت فکر میکنند.
گاردین هم داستان یک دختر ۱۲ ساله را روایت کرده که برای امتحان صنف ششم آماده میشود و میداند در وضعیت کنونی، این آخرین سالی است که اجازه رفتن به مکتب را دارد. دو خواهر بزرگتر او نیز پیشتر از ادامه تحصیل بازماندهاند.
افغانستانِ آرام، فقیر و سرکوبشده
اکونومیست در یکی از مفصلترین گزارشهای خود به مناسبت سالگرد بازگشت طالبان به قلم تام ساس، تصویری دوگانه از افغانستان ارائه کرده است.
خبرنگار اکونومیست در سفر از هرات به قندهار و کابل نوشته است که پس از دههها جنگ، بسیاری از افغانها از آرامش نسبی استقبال میکنند و شهرهایی که زمانی با انفجارهای مکرر روبهرو بودند، اکنون آرامتر شدهاند.
این نشریه در عین حال نوشته محدودیت آموزش دختران و سیاست طالبان در برابر زنان از عوامل اصلی ادامه انزوای رسمی این گروه است.
اکونومیست ارزیابی کرده است که طالبان نسبت به دوره نخست حاکمیت خود در دهه ۱۹۹۰، دولت را منظمتر اداره میکند و توانسته بخش قابل توجهی از ساختار اداری و کارمندان حرفهای نظام پیشین را حفظ کند. به نوشته این نشریه، این تداوم اداری به حفظ ارزش افغانی و مهار تورم کمک کرده است.
این نشریه با استناد به بانک جهانی نوشته درآمد طالبان از مالیات و منابع دیگر به حدود چهار میلیارد دالر در سال رسیده که نزدیک به ۶۰ درصد بیشتر از سال ۲۰۲۰ است. اکونومیست کاهش فساد و اخاذی خرد را نیز یکی از دلایل افزایش عواید دانسته است.
اما در سوی دیگر، کمکهای خارجی به شدت کاهش یافته است. اکونومیست نوشته طالبان حدود نیمی از درآمد خود را صرف بخش امنیتی میکند، در حالی که شفاخانهها و مراکز صحی با کاهش منابع روبهرو شدهاند.
در بخش اقتصادی، تصویر بسیار متفاوت است. سرانه تولید ناخالص داخلی کاهش یافته، بیکاری گسترده است و بسیاری از خانوادهها برای تأمین غذای خود با مشکل روبهرو هستند.
آیا جهان افغانستان را رها کرده است؟
نشریه ویک بریتانیا پرسش گزارش خود را مستقیما در تیتر مطرح کرده است: «آیا جهان افغانستان را رها کرده است؟»
این نشریه نوشته محدودیتهای طالبان و بحران انسانی همچنان ادامه دارد، اما توجه و واکنش بینالمللی کاهش یافته است.
ویک با استناد به تحلیلهای مختلف نوشته آنچه طی این پنج سال تغییر کرده، فقط رفتار طالبان نیست، بلکه میزان آمادگی جهان برای واکنش به آن نیز تغییر کرده است.
الپایس نگران است که جامعه جهانی ممکن است در حال عادیکردن نظامی باشد که همزمان زنان را از بخش بزرگی از زندگی عمومی حذف کرده است.
در گزارش دیگری، الپایس زندگی زنانی را بررسی کرده که پس از پنج سال هنوز برای رسیدن به اسپانیا و گرفتن حفاظت بینالمللی با سالها انتظار، درخواست مدارک دشوار و روندهای پیچیده اداری روبهرو هستند.
یورونیوز با سیما سمر، وزیر پیشین امور زنان افغانستان و فعال حقوق بشر، گفتوگو کرده است. او دیدار نمایندگان طالبان با مقامهای اتحادیه اروپا در بروکسل را «نوعی تایید طالبان» خوانده و گفته است حتی اگر مقامهای پایینرتبه طالبان در این دیدارها شرکت کنند، چنین تماسهایی برای این گروه نوعی پذیرش سیاسی ایجاد میکند.
بندیکت دو سرجا، سفیر پیشین سوئیس در افغانستان و پاکستان، در یادداشتی در لو تان نوشته سوئیس باید راهی برای ازسرگیری تماسهای سطح بالا با طالبان پیدا کند تا بتواند هم منافع خود را دنبال کند و هم مواضعش درباره حقوق بشر و بهویژه حقوق زنان را مستقیما مطرح کند.
العربیه نیز پرونده پنجسالگی اداره طالبان را با وعدههای این گروه در سال ۲۰۲۱ و وضعیت کنونی مقایسه کرده است. آموزش و حقوق زنان، آزادی رسانهها، حکومت فراگیر و عفو عمومی از موضوعهایی است که این رسانه عربی پرسیده پس از پنج سال چه بر سر وعدههای مربوط به آنها آمده است.
امنیت بیشتر شده، اما زندگی بهتر نشده است
خبرنگار خبرگزاری آسوشیتدپرس در کابل با شهروندانی گفتوگو کردهاست که میگویند پس از دههها جنگ، امنیت بیشتر شده است، اما اکنون خواستار کار، آموزش و فرصتهای اقتصادیاند.
طالبان نیز در گفتوگو با آسوشیتدپرس، امنیت، ثبات ارزش پول، بهبود زیربناها و ایجاد پارکهای صنعتی را از دستاوردهای پنج سال گذشته خوانده است. با این حال، مقام طالبان که با این خبرگزاری گفتوگو کرده، به پرسش درباره بازگشایی مکاتب و دانشگاهها به روی زنان و دختران پاسخ مشخصی نداده است.
روزنامه ولت آلمان تقریبا همین تناقض را برجسته کرده است.
این روزنامه نوشته افغانستان از نظر جنگ و انفجار امنتر شده، اما در شاخصهای انسانی، تغذیه، حقوق زنان و مشارکت اجتماعی به سمت دیگری رفته است.
ولت بحران سوءتغذیه، فقر، بازگشت میلیونها مهاجر و محدودیت شدید آزادی رسانهها را در کنار بهبود وضعیت امنیتی قرار داده است.
تایمز لندن نیز در گزارش انتونی لوید، خبرنگاری که پنج سال بعد دوباره به افغانستان برگشته، از افزایش فقر، انزوای کشور و محدودترشدن زندگی زنان نوشته است. روایت او نشان میدهد که امید اولیه بخشی از مردم به ثبات، در بسیاری موارد جای خود را به دشواری اقتصادی و سرخوردگی داده است.
نشریه لارازون اسپانیا این وضعیت را با عنوان «پنج سال آزمایش اقتصادی طالبان» بررسی کرده و نتیجه را در یک تضاد خلاصه کرده است: دولت بیشتر، اما رفاه و حقوق کمتر.
اناواس هالند به تلاش طالبان برای معرفی افغانستان به عنوان مقصد گردشگری پرداخته و نوشته طالبان میکوشد تصویر کشوری امن و مهماننواز را به گردشگران خارجی نشان دهد.
تلویزیون عمومی سویدن نیز در آستانه سالگرد، داستان چهار خبرنگار زن افغان را برجسته کرده است. مونس برتاس، فیلمساز سویدنی، از سال ۲۰۱۹ زندگی این چهار خبرنگار در کابل را دنبال کرده و مستند او در ۱۵ آگست منتشر میشود.
برتاس گفته افغانستان در سالهای اخیر از توجه جهانی دور شده و امیدوار است این فیلم نگاهها را دوباره به این کشور برگرداند.
رسانههای مختلف پذیرفتهاند که جنگ کاهش یافته، طالبان توانسته ساختار قدرت خود را حفظ کند و پیشبینی فروپاشی سریع آن درست از آب درنیامده است. در مقابل، زنان و دختران با محدودیتهای گستردهتر روبهرو شدهاند، بحران آموزش و فقر ادامه دارد و انزوای افغانستان روز به روز بیشتر میشود.
عبیدالله بحیر: سیاست امریکا با واقعیت امروز افغانستان سازگار نیست
عبیدالله بحیر، استاد دانشگاه و مدافع آموزش زنان و دختران، در یادداشتی در نیویورکتایمز با عنوان «سیاست امریکا در قبال افغانستان یادگار گذشته است» نوشته است که پنج سال پس از پایان جنگ، سیاست غرب هنوز با واقعیت افغانستان امروز سازگار نشده است.
بحیر روایت خود را با دیدن یک سرباز پیشین نظام جمهوری و یک مقام طالبان در یک تعمیرگاه موتر آغاز کرده است. دو مردی که پنج سال پیش ممکن بود در میدان جنگ روبهروی هم قرار گیرند، اکنون درباره مشکل یک موتر با یکدیگر صحبت میکنند.
او این صحنه را نشانه افغانستانی میداند که جنگ در آن پایان یافته و مردم در حال سازگارشدن با وضعیت تازه و ساختن زندگی خود هستند.
بحیر در مقابل، سیاست امریکا را نقد کرده است. او به مسدود ماندن میلیاردها دالر از ذخایر افغانستان، محدودیتهای بانکی، کاهش شدید کمکهای بینالمللی و توقف کامل کمکهای امریکا در داخل افغانستان از سال ۲۰۲۵ اشاره کرده و استدلال کرده است که سیاست واشنگتن از تحولات داخل افغانستان عقب مانده است.
مصادره همزمان شهرک امید سبز در کابل و نوآباد غزنی که عمدتا هزارهنشین هستند به نگرانیها درباره کوچ اجباری و تصرف زمینهای این بخشی از جامعه دامن زده است.
ساکنان این دو شهرک و همچنین فعالان اجتماعی و سیاسی میگویند که طالبان به طور سیستماتیک در پی تصرف زمینهای هزارهها و کوچ اجباری شیعیان افغانستان هستند. آنها استدلال میکنند که شهرکهای زیادی در مناطق مختلف ساخته شده اما طالبان به گونه هدفمند زیر عنوان مالکیت دولتی، زمینهای هزارهها را تصرف میکنند، اقدامی که در صورت تحقق منجر به آوارگی هزاران خانواده خواهد شد.
به گفته منابع، افراد طالبان در شهرک امید سبز خانههای خالی را شناسایی کرده و در شماری از موارد با تهدید و اعمال فشار، کنترول این خانهها را در دست گرفته و افرادی را که خود را اعضای طالبان معرفی میکنند، در آنها جابهجا کردهاند.
طالبان در غزنی نیز یک هفته به ساکنان شهرک نوآباد مهلت داده است منطقه را تخلیه کنند؛ ضربالاجلی که منجر به نگرانی گسترده ساکنان این منطقه هزارهنشین شده است.
منابع میگویند که روند شناسایی و بررسی خانهها در بخشهای مختلف شهرک امید سبز ادامه دارد و برخی مالکان از بیم بازداشت یا برخورد طالبان از صحبت علنی در این مورد خودداری میکنند. آنان مدعیاند که شماری از مالکان نیز با تهدید به زندان و حتی مرگ روبهرو شدهاند.
به گفته این دو باشنده، وزارت عدلیه طالبان همزمان کمیسیونی را در ساختمانی مستقر کرده که پیش از این از دفترهای غلغله گروپ، مربوط به محمدنبی خلیلی، مالک شهرک امید سبز بوده است.
این منابع میگویند کمیسیون موظف شده خانهها و مالکان آنها را شناسایی و کرایه خانههایی را که در اختیار کرایهنشینان است، جمعآوری کند. به گفته آنان، شماری از افرادی که در روند تصرف خانههای خالی نقش دارند نیز با این کمیسیون همکاری میکنند.
گزارشهای جداگانه نیز نشان میدهد که پس از پایان مهلت تعیینشده برای تخلیه شهرک، وزارت عدلیه طالبان به کرایهنشینان گفته است کرایه خانههای خود را به این وزارت بپردازند، نه به مالکان اصلی.
در غزنی نیز در پی دستور وزیر عدلیه طالبان و تعیین ضربالاجل یک هفتهای برای تخلیه شهرک نوآباد غزنی، ساکنان این شهرک این اقدام را کوچ اجباری دانستند.
نمایندگان این شهرک در روزهای اخیر برای دادخواهی به قندهار رفتند و قرار است در هفته آینده در کابل با رئیسوزرای طالبان دیدار کنند. این تلاشها تاکنون بینتیجه بوده است.
پیش از آن نیز به مالکان گفته شده بود که حق کرایهدادن خانههایشان یا دریافت کرایه را ندارند.
وزارت عدلیه طالبان پیش از این بر اجرای حکم محکمه درباره «امارتی» بودن زمینهای شهرک تأکید کرده است.
عبدالحکیم شرعی، وزیر عدلیه طالبان و رئیس کمیسیون جلوگیری از غصب زمین، پیشتر گفته بود که پس از صدور حکم محکمه درباره «امارتی» بودن زمین، کمیسیون از نظر این گروه «قانوناً و شرعاً» مکلف به اجرای آن است.
شهرک امید سبز در غرب کابل و در محدوده نواحی ششم و سیزدهم شهر موقعیت دارد. این شهرک پس از سال ۲۰۰۱ ایجاد شد و طی بیش از دو دهه به یکی از مناطق بزرگ مسکونی در غرب کابل تبدیل شده است.
اختلاف بر سر مالکیت زمینهای این شهرک دستکم از سال ۲۰۲۴ وجود دارد. در ۲۶ اپریل ۲۰۲۶، وزارت عدلیه طالبان اعلام کرد که محکمه اختصاصی بیش از یکهزار و ۵۰۷ جریب زمین شهرک امید سبز را «امارتی» تشخیص داده است.
براساس توضیح این وزارت، زمینهای مورد مناقشه در پنج قطعه کادستری به نام دولت ثبت بوده و به فرد یا نهاد دیگری انتقال داده نشده است.
اعلام این تصمیم نگرانی گستردهای را در میان باشندگان شهرک ایجاد کرد. شماری از ساکنان میگویند اسناد شرعی و قانونی مالکیت خانهها و جایدادهایشان را در اختیار دارند و خواهان بررسی دوباره و شفاف این اسناد هستند.
محمدنبی خلیلی، مالک شهرک امید سبز، نیز از طالبان خواسته است تصمیم مربوط به مصادره و تخلیه این شهرک را بازنگری کند. او گفته است شهرک امید سبز بر اساس اسناد شرعی، مدارک رسمی مالکیت و مجوزهای قانونی ساخته شده و پرونده آن باید بهگونه بیطرفانه بررسی شود.
در همین حال، طالبان در ماه می ۲۰۲۶ قانونی را درباره زمینهای دولتی منتشر کرد که براساس آن، زمین شهرکهایی که از سوی نهادهای این گروه «امارتی» تشخیص داده شوند، در شرایط مشخص میتواند در بدل پرداخت پول به متصرفان یا باشندگان فعلی واگذار شود.
این قانون برای نحوه توزیع، فروش و مدیریت زمینهایی که طالبان آنها را دولتی میداند، مقررات تازهای تعیین کرده است.
بر اساس اعلام وزارت داخله پاکستان، طرفین در این دیدار درباره تقویت همکاریهای ضد تروریسم، وضعیت افغانستان و فعالیت گروههای تروریستی مستقر در این کشور گفتوگو کردند.
نقوی با تأکید بر اینکه پاکستان «مانند دیواری محکم» در برابر گروههای تروریستی ایستاده است، افزود: «برای ریشهکنی کامل تروریسم، نیازمند همکاری و همپیمانی همه کشورها هستیم.»
او همچنین بر لزوم ارتقای سطح همکاریهای پاکستان و ناروی در زمینههای مبارزه با تروریسم، جلوگیری از مهاجرت غیرقانونی، آموزش پلیس و استرداد و کمکهای حقوقی متقابل تأکید کرد.
دفاع اسلامآباد از سیاستهای جدید مهاجرتی
وزیر داخله پاکستان در بخش دیگری از این گفتوگو، از اقدامات اسلامآباد برای مهار مهاجرت غیرقانونی به اروپا دفاع کرد.
نقوی خاطرنشان کرد که اقدامات کشورش موجب کاهش ۴۷ درصدی مهاجرت غیرقانونی به اروپا شده است. وی افزود: «اسلامآباد در قبال مهاجرت غیرقانونی سیاست تحمل صفر را اتخاذ کرده؛ رویکردی که با استقبال اتحادیه اروپا نیز مواجه شده است.»
او در عین حال یادآور شد که تسهیل و گسترش مسیرهای قانونی مهاجرت، گامی کلیدی برای مبارزه مؤثر با مهاجرتهای غیرقانونی است.
به گفته وزارت داخله پاکستان، وزیر خارجه ناروی نیز در این دیدار از نقش «سازنده و فعال» پاکستان در تحولات منطقهای تمجید کرده است.
سفر تاریخی وزیر خارجه ناروی به اسلامآباد
اسپن بارت ایده برای سفر دو روزه وارد پاکستان شده است. این نخستین سفر یک وزیر خارجه ناروی به اسلامآباد طی ۱۰ سال گذشته به شمار میرود.
وزیر خارجه ناروی روز پنجشنبه نیز با شهباز شریف، نخستوزیر، اسحاق دار، معاون نخستوزیر و وزیر خارجه و عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان دیدار و گفتوگو کرد.
ابراز نگرانی مشترک اسلامآباد و اسلو درباره افغانستان
پاکستان و ناروی پس از این دیدارها در بیانیهای مشترک، بر ضرورت جلوگیری از بهکارگیری خاک افغانستان علیه سایر کشورها تأکید کردند.
دو کشور همچنین با بررسی آخرین وضعیت افغانستان، نسبت به وضعیت حقوق بشر، به ویژه محدودیتهای اعمالشده بر زنان و دختران ابراز نگرانی کردند.
اسلامآباد در ماههای اخیر بارها اداره طالبان را متهم کرده که به گروههای مسلح مخالف پاکستان بهویژه تحریک طالبان پاکستان اجازه داده است از خاک افغانستان برای طراحی و اجرای حملات استفاده کنند. پاکستان بارها از طالبان خواسته است جلوی فعالیت این گروهها را بگیرد و امنیت مرزها را تضمین کند.
در مقابل، اداره طالبان با رد این اتهامات تأکید کرده است که به هیچ گروهی اجازه نخواهد داد از قلمرو افغانستان علیه امنیت کشور دیگری استفاده کند.
این سفر در حالی انجام میشود که تیرگی روابط اسلامآباد و کابل به دلیل اختلافات امنیتی و ادعای حضور گروههای شبهنظامی در مناطق مرزی همچنان ادامه دارد.
