این مطلب بر اساس منابع اطلاعاتی، اسناد آرشیوی، اسناد رسمی، گزارشهای رسانهای و تحلیلها توسط پرویز ابراهیمخیل، پژوهشگر جمعآوری و منتشر شده است.
هویت و پیشینه خانوادگی رهبر طالبان
هبتالله آخندزاده به قبیله «نورزی» تعلق دارد و خانوادهاش اصالتا از منطقه اسپروان در ولسوالی پنجوائی ولایت قندهار است. پدر او محمدخان آخند، از علمای دینی و امام مسجد در اسپروان بود و به آموزش علوم اسلامی اشتغال داشت.
درباره تاریخ تولد او اتفاقنظری وجود ندارد و منابع مختلف سالهای متفاوتی میان ۱۹۵۹ تا ۱۹۶۷ میلادی را ذکر کردهاند. به دلیل فقدان اسناد اولیه و شناسنامه رسمی، سن دقیق او در هالهای از ابهام است. با توجه به گزارشها که او را در دهه ۱۹۹۰ در سنین حدود سیسالگی توصیف کردهاند، تخمین زده میشود که سن او در سال ۲۰۲۶ به حدود ۶۵ سال برسد.
تحصیلات دینی و سالهای جنگ شوروی
هبتالله آخندزاده پایههای نخستین علوم دینی را در زادگاهش و در مکتب پدرش فراگرفت. پس از اشغال افغانستان توسط شوروی، خانواده او به پاکستان مهاجرت کردند و هبتالله نیز تحصیلات خود را در مدارس دینی شهرهای کویته و کچلاک فر اگرفت. تخصص اصلی او در زمینه حدیث بود و به همین دلیل به لقب «شیخالحدیث» شناخته میشود.
او سالها در مدارس وابسته به طالبان در کچلاک تدریس کرد و شماری از قضات، علما و مقامهای بعدی طالبان از شاگردان او بودند. نظام آموزشی او کاملا در چارچوب مکتب دیوبندی شکل گرفته و فاقد تحصیلات دانشگاهی مدرن است.
پیش از ظهور طالبان و در دوران جنگهای ضد شوروی در دهه ۱۹۸۰، او نیز مانند بسیاری از روحانیون آن دوران در جبهات جهاد حضور داشت. منابع مختلف درباره گروه جهادی او اختلاف نظر دارند. برخی او را از اعضای «حزباسلامی خالص» تحت امر یونس خالص میدانند و برخی دیگر از حضور او در کنار فرماندهان محلی نورزی یا دیگر چهرههای جهادی سخن میگویند.
دوران پناهندگی در پاکستان
با هجوم ارتش شوروی، خانواده هبتالله آخندزاده به اردوگاه پناهندگان در منطقه پیشین در نزدیکی کویته پناه بردند. این اردوگاه بزرگ که یکی از مراکز اسکان پناهجویان پشتون محسوب میشد، به بخشهای مختلفی تقسیم شده بود که بخش عمده ساکنان آن را مهاجران قندهار و هلمند تشکیل میدادند.
این کمپ سالها از حمایتهای سازمان ملل بهرهمند بود و به عنوان یک بستر اجتماعی و مهاجرتی، تأثیر قابل توجهی بر زندگی هزاران خانواده آواره افغان از جمله خانواده آخندزاده گذاشت.
پیوستن به طالبان، کارنامه قضایی و دهه ۱۹۹۰
با ظهور جنبش طالبان در پاییز سال ۱۹۹۴ در قندهار، هبتالله آخندزاده از نخستین چهرههای بود که به صفوف این جریان نوپا پیوست. بر خلاف بسیاری از همنسلان خود که مسئولیتهای میدانی و فرماندهی نظامی را برگزیدند، او مسیر خود را در نهادهای مذهبی و قضایی تعریف کرد.
در دوران نخست طالبان (۱۹۹۶ تا ۲۰۰۱)، آخندزاده مراحل را در ساختار قضایی و عقیدتی این گروه طی کرد. او نخست در ساختار نظارتی وزارت امر به معروف فعالیت کرد و پس از آن، به عنوان رئیس دادگاههای نظامی و سپس در مناصب کلیدی دادگاه عالی طالبان در ولایتهای مختلف منصوب شد.
کارنامه او در این دوره با اعمال قرائت سختگیرانه و بنیادگرایانه از شریعت اسلامی گره خورده است. او با صدور و اجرای احکام قاطع و سنتی، نقش محوری در نهادینهسازی ساختار حکمرانی و سیستم قضایی طالبان ایفا کرد و همین پیشینه، نفوذ مذهبی او را میان بدنه این گروه افزایش داد.
دوران تبعید در کچلاک و شورای کویته (۲۰۰۱ تا ۲۰۱۵)
پس از سقوط طالبان در سال ۲۰۰۱ در پی حمله ائتلاف بینالمللی به رهبری ایالات متحده، هبتالله آخندزاده به همراه بسیاری از رهبران این گروه به پاکستان فرار کرد. او در منطقه کچلاک در حومه کویته مستقر شد و سالها در مسجد حاجی عبدالصمد به تدریس حدیث و اداره مدارس دینی پرداخت.
این مسجد و محلات اطراف آن به مرور زمان به یکی از پایگاههای اصلی پنهانی طالبان و تجمع چهرههای ارشد شورای کویته تبدیل شد. در طول این سالها، او با احتیاط زندگی میکرد اما از خطرات امنیتی دور نماند.
در سال ۲۰۱۲ در همین حوزه تعلیمی هدف یک سوءقصد در یک حمله انفجاری قرار گرفت اما جان سالم به در برد. او به مرور زمان توانست به عنوان معاون اختر محمد منصور، جایگاه خود را در ساختار رهبری طالبان تثبیت کند.
رهبری طالبان و تحکیم موقعیت در قندهار (از ۲۰۱۶ تا کنون)
پس از کشته شدن اختر منصور در حمله پهپاد امریکایی در سال ۲۰۱۶، هبتالله اخندزاده به عنوان رهبر جدید طالبان انتخاب شد. برخلاف پیشینیان خود، او در دوران جنگ کنترول نظامی مستقیم را در میدان نبرد بر عهده نداشت بلکه بیشتر بر جنبههای عقیدتی، صدور فرمانها و حفظ انسجام درونگروهی تمرکز کرد.
پس از تسلط دوباره طالبان بر افغانستان در سال ۲۰۲۱، او برخلاف سایر مقامات که در کابل مستقر شدند، قندهار را به عنوان مرکز دائمی اقامت و حکومتداری خود انتخاب کرد. رهبر طالبان با دور کردن کانون تصمیمگیری از پایتخت، ساختار سنتی قدرت را دگرگون کرد و افغانستان را از طریق صدور فرمانهای مذهبی و سیاسی و با اتکا به یک حلقه بسیار بسته و وفادار از علمای قندهاری اداره میکند.
مرگ پسرش عبدالرحمن در سال ۲۰۱۷ در یک حمله انتحاری و ترور برادرش در کچلاک پاکستان در سال ۲۰۱۹ از حوادث تلخ زندگی شخصی او به شمار میروند که بر روحیه بهشدت امنیتی و محافظهکارانهاش تاثیر گذاشته است.
زیرساختهای امنیتی و نحوه زندگی پنهان در قندهار
پروندههای اطلاعاتی و تحلیلهای فضایی نشان میدهند که سبک زندگی هبتالله آخندزاده به شدت مخفیانه و توأم با تدابیر امنیتی پیچیده است. بر اساس دادههای نقشهای و گزارشهای امنیتی، او عمدتا در محوطهها و مجتمعهای حفاظتشدهای در قندهار اقامت دارد.
مجموعههای نظامی-اداری مانند محوطه طارق بن زیاد و تأسیسات وابسته به آن که به قلعه و دژ اصلی تصمیمگیری این گروه تبدیل شده است. دسترسی به این مناطق حتی برای بسیاری از وزیران و مقامات بلندپایه طالبان نیز به شدت محدود و ممنوع است.
ارزیابیها نشان میدهند که او از امکانات زیرزمینی، اقامتگاههای امن و لایههای حفاظتی متعدد استفاده میکند و ترددهای او به شدت کنترول میشود. او به ندرت در انظار عمومی ظاهر میشود و تصاویر رسمی یا ویدیوهای ضبطشده از او بسیار نادر است.
سفرها و سخنرانیها
بررسی تحرکات هبتالله آخندزاده نشان میدهد که او برخلاف سایر مقامات ارشد طالبان که سفرهای رسمی داخلی و دیدارهای دیپلوماتیک خارجی انجام میدهند، عملا هیچگونه سفر علنی ندارد. ترددهای او در محدوده قندهار به شدت محدود و با تدابیر شدید امنیتی انجام میشود.
او بر خلاف رهبران پیشین، تمایلی به سفرهای ولایتی ندارد و مدیریت امور را از دژ امن خود اعمال میکند. با این حال، بررسیها نشان میدهد که او گهگاه سفرهای محدود و امنیتی نیز انجام داده است؛ از جمله سفر استثنایی او به کابل و حضور در نشست بزرگ علما بود.
رهبر طالبان حضور فیزیکی در نشستهای عمومی ندارد و صدای او بهجز فایلهای صوتی معدودی که گاه از سخنرانیهایش در مساجد قندهار منتشر میشود، به ندرت شنیده میشود.
در سپتامبر ۲۰۲۳، او به ارزگان و نیمروز سفر کرد و پس از آن در می ۲۰۲۴ به کابل و در جولای ۲۰۲۴ به غور سفر کرد. گستردهترین سفر مستند او بین اگست و سپتامبر ۲۰۲۴ انجام شد. او حدود ۱۴ روز را صرف سفر به ولایتهای هرات، بادغیس، فاریاب، جوزجان، سرپل، بلخ، سمنگان، بغلان، قندوز، تخار و بدخشان کرد. در اپریل ۲۰۲۶، مقامات طالبان همچنین حضور او را در هلمند گزارش دادند.
گزارششده عمومی حداقل ۱۶ ولایت در خارج از قندهار را در فاصله سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶ به خود اختصاص میدهد. او حضور فیزیکی در نشستهای عمومی ندارد و صدایش بهجز فایلهای صوتی که گاه در مساجد قندهار منتشر میشود، به ندرت شنیده میشود.
پس از تسلط طالبان در اگست ۲۰۲۱، او ماهها از انظار عمومی پنهان ماند تا اینکه در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۱ نخستین سخنرانی خود را در یک مدرسه دینی در قندهار ارائه کرد که عموم مردم تنها به فایل صوتی آن دسترسی یافتند. او چندبار دیگر در قندهار و کابل بدون نشان دادن صورت خود سخنرانی کرده است.
نتیجهگیری
بررسی مسیر زندگی هبتالله آخندزاده نشان میدهد که تمرکز قدرت او در اداره طالبان حاصل تکیه بر ساختارهای مذهبی سنتی، پیشینه قضایی و ایجاد یک حلقه بسته سیاسی در طول دهههاست.
او با سختگیری در قدرت، از مدرنیته و نهادهای دولتی متعارف فاصله گرفته و افغانستان را در چرخهای از انزوا، فرمانهای مطلق مذهبی و محافظهکاری شدید هدایت میکند.