افغانستان اینترنشنال
فصل برداشت انار فرا رسیده، اما برای یک باغدار افغان، نگرانی اصلی نه برداشت محصول، بلکه یافتن خریدار است. او در ویدیویی که به افغانستان اینترنشنال فرستاده، باغ انارش را نشان می‌دهد و میگوید کسی حتی برای پرسیدن قیمت محصولاتش مراجعه نمی‌کند.
به گفته او، بسته‌ماندن گذرگاه تورخم، راه صادرات انار به پاکستان را بسته و زیان سنگینی به او وارد کرده است.
روایت این باغدار، تصویری از پیامدهای بحرانی است که طی یک سال گذشته، تجارت افغانستان و پاکستان را مختل کرده و آثار آن از گذرگاه‌های مرزی به باغ‌ها، بازارها و زندگی خانواده‌ها رسیده است.
در ۲۰ میزان ۱۴۰۴، در پی درگیری‌های مرزی میان طالبان و پاکستان، گذرگاه تورخم بسته شد و فعالیت تجارتی در مسیرهای اسپین‌بولدک، غلام‌خان، خرلاچی و انگور اده نیز مختل شد.
برآوردها نشان می‌دهد که پیش از بحران، میانگین تجارت روزانه دو کشور دست‌کم ۶.۴۵ میلیون دالر بود؛ رقمی که در مقیاس یک سال به بیش از ۲.۳ میلیارد دالر می‌رسد.
با گذشت یک سال، اختلافات امنیتی همچنان مانع عادی‌شدن تجارت شده است. در این مدت، افغانستان بخش بزرگی از واردات خود را به مسیرهای ایران و آسیای میانه منتقل کرده، اما کاهش صادرات، سقوط ترانزیت و افزایش هزینه حمل‌ونقل نشان می‌دهد که جایگزینی مسیر پاکستان بدون هزینه نبوده است.
روزانه ۶.۴۵ میلیون دالر تجارت؛ بیش از ۲.۳ میلیارد دالر در یک سال
بر اساس گزارش بانک جهانی، صادرات افغانستان به پاکستان در پنج ماه نخست سال مالی ۲۰۲۵ حدود ۲۲۶ میلیون دالر بود. با درنظرگرفتن یک دوره تقریبی ۱۵۰ روزه، میانگین صادرات روزانه افغانستان به پاکستان به نزدیک ۱.۵ میلیون دالر می‌رسید.
بر اساس این گزارش، در همین دوره، مجموع واردات افغانستان حدود ۵.۳ میلیارد دالر گزارش شد که پاکستان ۱۴ درصد آن را تأمین می‌کرد. ارزش واردات از این کشور حدود ۷۴۲ میلیون دالر، معادل میانگین روزانه ۴.۹۵ میلیون دالر، محاسبه می‌شود.
بنابراین، مجموع مبادلات مستقیم روزانه دو کشور پیش از انسداد مرزها دست‌کم ۶.۴۵ میلیون دالر برآورد می‌شود که با تعمیم به ۳۶۵ روز، به نزدیک ۲.۳۵ میلیارد دالر می‌رسد؛ شامل حدود ۵۵۰ میلیون دالر صادرات افغانستان و ۱.۸ میلیارد دالر واردات از پاکستان.
این رقم تنها تجارت مستقیم دو کشور را در بر می‌گیرد و شامل مبادلات ترانزیتی نمی‌شود. با احتساب ارزش کالاهای ترانزیتی، حجم تجارت متأثر از انسداد گذرگاه‌ها می‌تواند به‌مراتب بیشتر باشد. بخشی از مبادلات از مسیرهای جایگزین انجام شده، بخشی متوقف مانده و بخشی نیز با هزینه‌های بالاتر صورت گرفته است.
ترانزیت افغانستان از مسیر پاکستان به صفر رسیده است
آمار گمرکی پاکستان یکی از روشن‌ترین نشانه‌های افت فعالیت ترانزیتی میان دو کشور است.
در سال مالی ۲۰۲۳، شمار کانتینرهای ترانزیتی افغانستان از مسیر پاکستان به ۱۰۲ هزار و ۸۸۶ کانتینر می‌رسید. این رقم در سال مالی ۲۰۲۴ به ۵۴ هزار و ۱۱۴ کانتینر و در سال مالی ۲۰۲۵ به ۴۲ هزار و ۹۵۹ کانتینر کاهش یافت.
اما در سال مالی ۲۰۲۶، تنها ۱۱ هزار و ۵۹۲ کانتینر به ارزش ۳۶۷ میلیون دالر ثبت شد. این کانتینرهای تجارتی پیش از انسداد گذرگاه‌ها وارد پاکستان شده بودند و پس از بسته‌شدن مرزها، ورود کانتینرهای تجارتی جدید از افغانستان به پاکستان متوقف شد.
به این ترتیب، شمار کانتینرهای ترانزیتی در مقایسه با سال مالی ۲۰۲۵ حدود ۷۳ درصد و نسبت به سال مالی ۲۰۲۳ حدود ۸۸.۷ درصد کاهش یافت. هرچند روند نزولی ترانزیت پیش از بحران مرزی آغاز شده بود، انسداد طولانی‌مدت گذرگاه‌ها آن را تشدید کرد.
در بخش انتقال کالاهای صادراتی افغانستان از خاک پاکستان به بازارهای ثالث، کاهش شدیدتری ثبت شده است. ارزش این صادرات که از مسیر واگه و بنادر پاکستان منتقل می‌شد، از ۴۵۴ میلیون دالر در سال مالی ۲۰۲۵ به تنها هفت میلیون دالر در سال مالی ۲۰۲۶ رسید؛ کاهشی نزدیک به ۹۸.۵ درصد.
پیامدهای بحران برای پاکستان نیز به تجارت مستقیم با افغانستان محدود نمانده است. بر اساس آمار منتشرشده توسط دولت پاکستان، مجموع تجارت پاکستان با پنج کشور آسیای میانه در سال مالی ۲۰۲۶ نسبت به سال قبل ۵۰.۶ درصد کاهش یافته و از ۴۴۳.۷ میلیون دالر به ۲۱۹.۱ میلیون دالر رسیده است.
در این دوره، صادرات پاکستان به آسیای میانه ۴.۱ درصد و واردات آن از آسیای میانه ۸۸.۳ درصد کاهش یافته است. با این حال، بخشی از این کاهش وابسته به مسدودشدن گذرگاه‌ها است و پاکستان در این مدت روی مسیرهای بدیل تجارت با آسیای‌میانه تمرکز کرده است.
صادرات افغانستان ۱۸ درصد کاهش یافت
بر اساس تازه‌ترین گزارش بانک جهانی، صادرات افغانستان در اگست ۲۰۲۶ به ۱۴۵.۶ میلیون دالر رسید که نسبت به ماه مشابه سال گذشته ۱۸ درصد کاهش نشان می‌دهد. اداره ملی احصائیه و معلومات طالبان نیز کاهش نزدیک به ۱۸ درصدی صادرات را گزارش کرده است.
مواد غذایی که ۶۸ درصد صادرات افغانستان را تشکیل می‌دهد، بیشترین فشار را تحمل کرده است. ارزش صادرات این بخش در اگست به ۹۸.۵ میلیون دالر رسید، اما نسبت به سال گذشته ۳۶ درصد کاهش داشت.
در بخش زغال‌سنگ نیز صادرات افغانستان در اگست ۲۰۲۶ به صفر رسید؛ کالایی که پاکستان در سال‌های گذشته یکی از بازارهای مهم آن بود. در مقابل، صادرات منسوجات به ۲۲.۳ میلیون دالر افزایش یافت و نسبت به اگست پارسال ۲۱۲ درصد رشد کرد. این تفاوت نشان می‌دهد که تغییر مسیرها و بازارهای صادراتی بر همه کالاها اثر یکسان نداشته است.
مشکلات باغداران نیز تنها به ارقام صادراتی محدود نمی‌شود. یک باغدار در کابل در ویدیویی به افغانستان اینترنشنال میگوید کم‌آبی به حاصلات سیب آسیب زده و نبود بازار مناسب، فروش محصولات را دشوار کرده است.
محدودیت صادرات به پاکستان، هزینه بالای انتقال و کمبود سردخانه و امکانات بسته‌بندی، آسیب‌پذیری محصولات باغی را بیشتر کرده است. برای کالاهای فسادپذیر، طولانی‌شدن مسیر انتقال می‌تواند به معنای کاهش کیفیت، از دست‌رفتن خریدار و زیان مستقیم تولیدکننده باشد.
با این حال، کاهش صادرات را نمی‌توان تنها به انسداد پاکستان نسبت داد؛ اختلال در مسیرهای ایران، هزینه‌های ترانسپورتی و محدودیت دسترسی به بازارهای نهایی نیز در این وضعیت نقش داشته‌اند.
ایران و آسیای میانه بیش از ۹۵ درصد مسیرهای واردات را در اختیار گرفتند
یکی از مهم‌ترین تحولات یک سال گذشته، تغییر جغرافیای تجارت خارجی افغانستان بوده است. پاکستان که پیش‌تر بزرگ‌ترین مقصد صادرات افغانستان بود، اکنون این جایگاه را از دست داده و دیگر در میان مقاصد عمده صادراتی کشور قرار ندارد.
بر اساس گزارش اگست ۲۰۲۶ بانک جهانی، ۵۶.۶ درصد جریان واردات افغانستان از مسیر ایران و ۳۸.۹ درصد از مسیر کشورهای آسیای میانه انجام شده است. در میان کشورهای مبدأ واردات نیز ایران با سهم ۳۲.۹ درصد، بزرگ‌ترین تأمین‌کننده کالا برای افغانستان بوده است.
این تغییر نشان می‌دهد که افغانستان توانسته است بخش بزرگی از واردات خود را بدون عبور از پاکستان تأمین کند؛ اما مسیرهای جایگزین هنوز تمام مزیت‌های اقتصادی و ترانزیتی مسیر پیشین را جبران نکرده‌اند.
نااطمینانی‌های منطقه‌ای در مسیر ایران و محدودیت ظرفیت و هزینه انتقال در مسیرهای شمالی، تجارت افغانستان را همچنان آسیب‌پذیر نگه داشته است. تمرکز بیش از ۹۵ درصد واردات بر این دو مجموعه مسیر نیز وابستگی ترانزیتی تازه‌ای ایجاد کرده است.
در اگست ۲۰۲۶، واردات افغانستان به حدود ۱.۱۹ میلیارد دالر و کسری تجارت خارجی به ۱.۰۵ میلیارد دالر رسید؛ کسری‌ای که نسبت به اگست پارسال هشت درصد افزایش داشت.
این ارقام نشان می‌دهد که با وجود تغییر مسیر واردات، مشکل بنیادی اقتصاد افغانستان، یعنی وابستگی گسترده به کالاهای خارجی و ظرفیت محدود صادرات، همچنان پابرجاست.
تورم ۷.۶ درصدی؛ هزینه تجارت مختل‌شده به بازار داخلی رسید
پیامدهای انسداد گذرگاه‌ها، فراتر از تجارت خارجی، به بازار داخلی و معیشت مردم نیز رسیده است. انتقال واردات به مسیرهای طولانی‌تر و پرهزینه‌تر، از جمله مسیرهای شمالی، هزینه تأمین کالا را افزایش داده و فشار بیشتری بر مصرف‌کنندگان وارد کرده است.
بر اساس تازه‌ترین برآورد بانک جهانی، تورم سالانه افغانستان در آگست ۲۰۲۶ به ۶.۷درصد رسید؛ درحالی‌که این رقم در جولای ۷.۵ درصد بود. تورم مواد غذایی هفت درصد و کالاهای غیرغذایی ۶.۴ درصد ثبت شده است.
آمار اداره ملی احصائیه و معلومات طالبان نیز از افزایش فشار تورمی در ماه‌های پس از آغاز بحران مرزی حکایت دارد. در میزان ۱۴۰۴، تورم سالانه در سطح کشور ۲.۹ درصد و در کابل ۵.۱ درصد بود؛ اما تا جوزای ۱۴۰۵، این ارقام در جوزای ۱۴۰۵ به‌ترتیب به ۷.۶درصد در سطح کشور و ۸.۶ درصد در کابل رسید.
با این حال، انسداد گذرگاه‌های پاکستان تنها عامل فشار تورمی نبوده است. بازگشت حدود ۶.۵ میلیون افغان از ایران و پاکستان از سپتمبر ۲۰۲۳ تا آگست ۲۰۲۶، تقاضا برای مسکن، مواد غذایی و خدمات را افزایش داده است. نوسان بهای انرژی در نتیجه بحران ایران و افزایش هزینه ترانسپورت از مسیرهای جایگزین نیز بر قیمت‌ها فشار وارد کرده‌اند.
با وجود کاهش نسبی نرخ تورم در ماه‌های اخیر، سطح عمومی قیمت‌ها همچنان بالاتر از گذشته است. در کنار آن، کاهش فعالیت‌های مرزی بر درآمد رانندگان، باربران، کارگران و کسب‌وکارهای وابسته به تجارت نیز فشار وارد کرده است.
تجارت تغییر مسیر داد، اما هزینه آن افزایش یافت
یک سال انسداد تورخم و دیگر گذرگاه‌های افغانستان و پاکستان، ساختار تجارت منطقه‌ای را تغییر داده است. پاکستان بخشی از بازار افغانستان و موقعیت ترانزیتی خود را از دست داده و افغانستان نیز با کاهش صادرات، سقوط ترانزیت و افزایش هزینه دسترسی به بازارها روبه‌رو شده است.
آمارها نشان می‌دهد که افغانستان توانسته است بخش بزرگی از تجارت خود را به مسیرهای ایران و آسیای میانه منتقل کند، اما این تغییر نتوانسته تمام مزیت‌های سرعت، فاصله و هزینه مسیر پاکستان را جبران کند.
یک سال انسداد گذرگاه‌ها نشان داد که مسیرهای پاکستان، با وجود گسترش تجارت افغانستان از راه ایران و آسیای میانه، از نظر فاصله، هزینه و دسترسی به بازارها، به‌ویژه دسترسی به آب‌های آزاد بین‌المللی، بازار هند و کشورهای غربی به‌طور کامل قابل جایگزینی نیستند. تداوم تنش میان طالبان و پاکستان نیز نه‌تنها تجارت و ترانزیت دو کشور، بلکه اجرای پروژه‌های مهم منطقه‌ای و چشم‌انداز اتصال اقتصادی آسیای جنوبی و مرکزی را با چالش جدی روبه‌رو کرده است.
افغانستان، پاکستان و رقابت بر سر آینده منطقه
روابط طالبان، مخالفان طالبان و پاکستان، در کنار نقش هند و دیگر بازیگران منطقه‌ای، به یکی از موضوعات مهم و بحث‌برانگیز درباره آینده افغانستان تبدیل شده است. در صفحه ویژه «تماس با پاکستان»، فضایی فراهم کرده‌ایم تا چهره‌های سیاسی از طیف‌های مختلف، از حامیان و مخالفان طالبان تا سیاستمداران و مقام‌های پاکستانی و هندی، دیدگاه‌های خود را درباره این مناسبات، اهداف و پیامدهای آن بیان کنند. هدف ما فراهم‌کردن فرصتی برای شنیدن روایت‌های متفاوت و کمک به درک بهتر تحولات منطقه است. انتشار این مقالات به معنای تأیید محتوای آنها نیست و دیدگاه‌های مطرح‌شده لزوماً بازتاب‌دهنده موضع سردبیری افغانستان اینترنشنال نیست.
سازمان حقوق بشر ایران، مستقر در ناروی، میگوید پنج شهروند افغان در ماه‌های پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ اعدام شدند.
این رقم در سال ۲۰۲۲ به ۱۶ نفر، در سال ۲۰۲۳ به ۲۵ نفر، در سال ۲۰۲۴ به ۸۰ نفر و در سال ۲۰۲۵ به دست‌کم ۸۴ نفر رسید.
این سازمان در ۹ ماه نخست سال جاری میلادی نیز اعدام ۲۳ شهروند افغان را ثبت کرده است.
بر این اساس، شمار اعدام افغان‌ها از ۱۶ مورد در سال ۲۰۲۲ به ۸۴ مورد در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است؛ افزایشی معادل ۴۲۵ درصد در سه سال. شمار ثبت‌شده در سال ۲۰۲۵ نیز حدود پنج درصد بیشتر از ۸۰ مورد سال ۲۰۲۴ بود.
سازمان حقوق بشر ایران هشدار داده است که آمار مستندشده ممکن است همه موارد را در بر نگیرد، زیرا مقام‌های ایرانی بسیاری از اعدام‌ها را به‌طور رسمی اعلام نمی‌کنند. این سازمان میگوید تنها بخشی از اعدام‌های شهروندان افغانستان در سال ۲۰۲۴ از سوی منابع رسمی ایران اعلام شده بود.
اعدام شهروندان افغان در ایران عمدتاً به اتهام قتل و جرایم مرتبط با مواد مخدر صورت گرفته است. در سپتامبر امسال، سازمان حقوق بشر ایران از اعدام تورات محمدی، شهروند افغانستان، به اتهام جاسوسی خبر داد. این سازمان گفت حکم اعدام او مخفیانه اجرا شد و مقام‌های ایرانی پیش از اعدام، خانوادهاش را مطلع نکردند.
واکنش طالبان
مقام‌های طالبان در جنوری ۲۰۲۵ از ایران خواستند فهرست زندانیان افغان، به‌ویژه محکومان به اعدام، را در اختیار آنان قرار دهد و مجازات اعدام را با مجازات‌های جایگزین عوض کند.
این درخواست در جریان سفر هیأتی به ریاست عبدالمالک حقانی، معاون اداری دادگاه عالی طالبان، به تهران مطرح شد. بر اساس اعلام دادگاه عالی طالبان، هیأت این موضوع را با کاظم غریب‌آبادی، معاون امور بین‌الملل و حقوق بشر قوه قضاییه ایران، در میان گذاشت.
آقای حقانی از مقام‌های ایرانی خواست با استناد به اصول اسلامی و آنچه برادری اسلامی خوانده شد، در مورد زندانیان افغان محکوم به اعدام مدارا کنند. مقام‌های طالبان همچنین خواستار دریافت فهرست محکومان به قصاص شدند.
در همان دیدار، به گفته طالبان، مقام‌های ایرانی اعلام کردند که قرار است ۱۵۰۰ زندانی افغان به افغانستان منتقل شوند. با این حال، در گزارش منتشرشده از آن دیدار، پاسخ مشخص ایران به درخواست جایگزینی مجازات اعدام اعلام نشده بود.
خانواده قربانیان خواستار پاسخگویی طالبان و تهران هستند
روایت روح‌الله حمیدی، برادر عبدالله تاجیک، یکی از زندانیان افغان اعدام‌شده در ایران، تصویری از دشواری‌های خانواده‌های افغان در پیگیری پروندهٔ بستگان‌شان ارائه میکند.
حمیدی به افغانستان اینترنشنال گفت که برادرش حدود چهار سال‌ونیم پیش به اتهام قاچاق مواد مخدر بازداشت شده بود؛ اتهامی که او رد کرد. به گفته حمیدی، مقام‌های ایرانی برای آزادی برادرش وثیقه‌ای به ارزش ۱۰۰ میلیارد تومان تعیین کرده بودند، مبلغی که خانواده توان پرداخت آن را نداشت.
حمیدی همچنین گفت که برادرش به وکیل انتخابی دسترسی نداشت و پس از مراجعه به سفارت طالبان در تهران، به خانواده گفته شده بود که برای انتقال او به افغانستان درخواست فرستاده شده است. با این حال، عبدالله تاجیک در ایران اعدام شد.
در یک مورد دیگر، پرونده محمد یوسف، شهروند افغانستان که خانوادهاش میگوید در ایران جان باخته است، نمونه‌ای از نگرانی‌ها درباره سرنوشت افغان‌های بازداشت‌شده در این کشور است.
بستگان یوسف به افغانستان اینترنشنال گفته‌اند که او در یک کارخانه در ایران کار می‌کرد و پس از درگیری با افرادی که به کارخانه حمله کرده بودند، بازداشت شد. به گفته خانواده، او همراه با یک کارگر افغان دیگر بازداشت شده بود.
خانواده یوسف همچنین گفته است که دربارهٔپروندهٔ محمد یوسف، شهروند افغان که خانوادهاش میگوید در ایران جان باخته است، نمونه‌ای از نگرانی‌ها دربارهٔ سرنوشت افغان‌های بازداشت‌شده در این کشور است.
بستگان یوسف به افغانستان اینترنشنال گفته‌اند که او در یک کارخانه در ایران کار می‌کرد و پس از درگیری با افرادی که به کارخانه حمله کرده بودند، بازداشت شد. به گفتهٔ خانواده، او همراه با یک کارگر افغان دیگر بازداشت شده بود.
خانوادهٔ یوسف همچنین گفته است که درباره چگونگی مرگ او توضیح روشنی دریافت نکرده و خواستار روشن‌شدن شرایط بازداشت و مرگ او شده است.
مقام‌های ایرانی نیز در گزارش یادشده به این ادعاها پاسخ نداده‌اند. چگونگی مرگ او توضیح روشنی دریافت نکرده و خواستار روشن‌شدن شرایط بازداشت و مرگ او شده است.
نگرانی‌ها درباره دادرسی عادلانه
سازمان‌های حقوق بشری بارها درباره رعایت‌نشدن معیارهای دادرسی عادلانه در پرونده‌های منتهی به اعدام در ایران ابراز نگرانی کرده‌اند. از جمله نگرانی‌ها، دسترسی محدود متهمان به وکیل مستقل، احتمال اخذ اعتراف زیر شکنجه و محرومیت برخی زندانیان خارجی از حمایت مؤثر خانواده و خدمات کنسولی است.
سازمان حقوق بشر ایران نیز در گزارش‌های خود گفته است که بسیاری از افغان‌های محکوم به اعدام از شبکه حمایتی خانوادگی و دسترسی کافی به وکیل برخوردار نیستند.
همزمان، مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران (هرانا) در گزارشی که در ۹ اکتبر منتشر شد، اعلام کرد که از ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵ تا ۸ اکتبر ۲۰۲۶ دست‌کم ۲۰۰۳ نفر در ایران اعدام شده‌اند؛ افزایشی حدود ۲۹ درصدی نسبت به دوره گزارش‌دهی پیشین. هرانا میگوید حدود ۹۵ درصد اعدام‌های ثبت‌شده در این بازه از سوی منابع رسمی اعلام نشده‌اند.
روز جهانی مبارزه با مجازات اعدام هر سال در ۱۰ اکتبر برگزار می‌شود. آمار سازمان‌های حقوق بشری درباره اعدام شهروندان افغان در ایران، در حالی منتشر می‌شود که خانواده‌های بسیاری از زندانیان با محدودیت دسترسی به اطلاعات پرونده و اطلاع‌رسانی درباره زمان اجرای حکم روبه‌رو هستند.
