طالبان و پاکستان؛ آیا روسیه می‌تواند در کاری موفق شود که چهار کشور ناکام ماندند
جمشید یما امیری
روزنامه‌نگار
روسیه در حالی برای میانجیگری میان طالبان و پاکستان پیش‌قدم شده است که تلاش‌های پیشین چند کشور برای کاهش تنش میان دو طرف نتیجه نداده است.
روزنامه‌نگار
روسیه در حالی برای میانجیگری میان طالبان و پاکستان پیش‌قدم شده است که تلاش‌های پیشین چند کشور برای کاهش تنش میان دو طرف نتیجه نداده است.
با این حال، نزدیکی مسکو به طالبان، روابط پاکستان با امریکا و محدود بودن ابزارهای فشار روسیه، پرسش‌هایی درباره توانایی این کشور برای تغییر محاسبات طالبان و اسلام‌آباد ایجاد می‌کند.
با ادامه تنش میان طالبان و پاکستان، روسیه تلاش‌های خود را برای میانجیگری میان دو طرف آغاز کرده است. هفته گذشته، رئیس اداره استخبارات خارجی روسیه به کابل و وزیر داخله این کشور به اسلام‌آباد سفر کردند. پس از این دیدارها، سفیر روسیه در اسلام‌آباد اعلام کرد که مسکو برای کاهش تنش میان پاکستان و طالبان حاضر است میانجیگری کند. به گفته او، این موضوع در جریان سفر وزیر داخله روسیه به اسلام‌آباد نیز مطرح شده بود.
با وجود اعلام آمادگی روسیه برای میانجیگری، اسلام‌آباد تاکنون آغاز روند رسمی میانجیگری مسکو را تأیید نکرده است. سجاد حیدر خان، سخنگوی وزارت خارجه پاکستان، روز پنج‌شنبه، ۲۴ میزان گفت که از هیچ ابتکار رسمی روسیه برای میانجیگری میان دو طرف اطلاعی ندارد.
او افزود که پاکستان از تلاش کشورهای دوست برای کاهش تنش استقبال می‌کند، اما چنین تلاش‌هایی باید به نتایج ملموس، از جمله اقدام عملی و قابل راستی‌آزمایی طالبان علیه گروه‌های مسلحی منجر شود که از خاک افغانستان علیه پاکستان فعالیت می‌کنند.
این تلاش در شرایطی انجام می‌شود که روسیه به‌تازگی میزبان نشست فرمت مسکو درباره افغانستان بود. این نشست در پی اختلاف‌های دیپلوماتیک میان طالبان و پاکستان بدون نتیجه پایان یافت و شرکت‌کنندگان نتوانستند بیانیه مشترکی صادر کنند.
با این حال، موضع مسکو در قبال طالبان به موضع این گروه نزدیک‌تر بوده است. مقام‌های روسی از آنچه مبارزه طالبان با تروریسم خوانده‌اند، ستایش کرده و بر ضرورت حمایت و همکاری با این گروه تاکید کرده‌اند.
آصف درانی، نماینده پیشین پاکستان برای افغانستان در مقاله‌ای این موضع‌گیری روسیه در پایان نشست فرمت مسکو را به عنوان تمایل روسیه به گسترش مشروعیت و تقویت جایگاه طالبان در صحنه بین‌المللی توصیف کرده است.
روسیه نگران است که ادامه درگیری‌های طالبان و پاکستان، ناامنی در افغانستان و منطقه را گسترش دهد و امنیت کشورهای آسیای مرکزی را نیز تهدید کند. در عین حال، به نظر می‌رسد دیدگاه مسکو درباره ریشه‌های این تنش‌ها تا حدی به موضع طالبان نزدیک است. طالبان مدعی است که پاکستان با حمایت کشورهای غربی می‌کوشد این گروه را زیر فشار قرار دهد، اما شواهد روشنی وجود ندارد که روسیه نیز این ادعا را پذیرفته باشد.
اقدام روسیه برای میانجیگری پس از آن صورت می‌گیرد که تلاش‌های ترکیه، عربستان سعودی، قطر و چین برای کاهش تنش میان دو طرف به نتیجه ملموسی نرسیده است. پرسش این است که آیا مسکو می‌تواند از ظرفیت‌های سیاسی خود برای شکستن بن‌بست استفاده کند، یا تلاش تازه نیز با همان موانعی روبه‌رو خواهد شد که میانجیگران پیشین را ناکام گذاشت؟
مسکو در کنار طالبان
یکی از پرسش‌های اصلی درباره میانجیگری روسیه، میزان بی‌طرفی این کشور و توانایی آن برای تاثیرگذاری بر محاسبات دو طرف است. مسکو روابط خود را با طالبان گسترش داده و نخستین کشوری بوده است که اداره طالبان را به رسمیت شناخته است. این نزدیکی می‌تواند دسترسی روسیه به رهبران طالبان را تسهیل کند، اما هم‌زمان ممکن است اعتماد پاکستان به نقش میانجیگرانه مسکو را محدود سازد.
عمر نثار، رئیس مرکز مطالعات افغانستان معاصر در مسکو، می‌گوید روسیه به طالبان نزدیک است و تلاش دارد بر پاکستان فشار وارد کند. او به افغانستان اینترنشنال گفت: «روسیه طرف طالبان را گرفته است. هدف روسیه فشار وارد کردن روی پاکستان است.»
نثار همچنین گفت که به نظر می‌رسد مسکو از شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، ناراضی است. به گفته او، شریف برای به دست آوردن حمایت امریکا سفر خود به مسکو را چند بار به تاخیر انداخت.
این برداشت نشان می‌دهد که اختلاف‌های سیاسی میان مسکو و اسلام‌آباد ممکن است بر روند میانجیگری تاثیر بگذارد. در حالی که روسیه روابط نزدیکی با طالبان برقرار کرده است، حکومت شهباز شریف روابط نزدیکی با ایالات متحده امریکا دارد. چنین وضعیتی می‌تواند زمینه‌های همکاری روسیه و پاکستان را محدود کند، هرچند روابط اسلام‌آباد با واشنگتن به‌تنهایی تعیین‌کننده موضع پاکستان در برابر مسکو نیست.
آصف درانی، نماینده پیشین پاکستان در امور افغانستان، نیز در مقاله‌ای از رویکرد روسیه در قبال طالبان انتقاد کرده است. او نوشت که مسکو در مسیر نشست‌های خود درباره افغانستان از اهداف اولیه فاصله گرفته است.
درانی با انتقاد از روند نشست فرمت مسکو نوشت که این نشست از رسیدگی به نگرانی‌های امنیتی کشورهای منطقه فاصله گرفته و به بستری برای «تعامل و سازش با طالبان» تبدیل شده است.
این انتقاد بازتاب‌دهنده نگرانی بخشی از نخبگان سیاسی پاکستان است که نزدیکی روسیه به طالبان را نه راهی برای حل اختلاف‌ها، بلکه عاملی برای تقویت موقعیت این گروه می‌دانند. این درحالی است که پاکستان در تمامی نشست‌های جهانی سعی کرده است که طالبان را حامی تروریسم و خاک افغانستان را به حیث یک تهدید بین‌المللی معرفی کند و از تعامل و به رسمیت شناسی اداره طالبان جلوگیری نماید.
در همین حال، برخی تحلیلگران پاکستانی بر این باورند که روابط نزدیک شهباز شریف و عاصم منیر با واشنگتن، بر محاسبات منطقه‌ای اسلام‌آباد تاثیر داشته است. در پاکستان همچنین این برداشت مطرح بوده است که سفر عمران خان، نخست‌وزیر پیشین این کشور، به مسکو در آستانه حمله روسیه به اوکراین، به تیرگی روابط او با غرب کمک کرد.
چرا روسیه ممکن است نتواند دو طرف را به توافق برساند؟
نزدیکی سیاسی روسیه به طالبان لزوماً به معنای توانایی این کشور برای وادار کردن این گروه به تغییر سیاست‌هایش نیست. همین محدودیت درباره پاکستان نیز صدق می‌کند. میانجیگری زمانی می‌تواند به نتیجه برسد که میانجی علاوه بر دسترسی به طرف‌های درگیر، ابزارهایی برای ایجاد انگیزه در آنان یا تحمیل هزینه بر ادامه اختلاف داشته باشد.
یک چهره ارشد حکومت پیشین افغانستان به افغانستان اینترنشنال گفت که «بعید می‌داند روسیه بتواند تغییر قابل‌توجهی در مواضع کنونی طالبان و پاکستان ایجاد کند، زیرا ابزارهای موثر، از جمله مشوق‌ها و اهرم‌های فشار و بازدارندگی را در برابر هیچ‌یک از دو طرف در اختیار ندارد.»
او که نخواست نامش فاش شود، اختلاف میان طالبان و پاکستان را «عمیق» و خواسته‌های دو طرف را «متعارض» خواند.
به گفته این مقام پیشین، طالبان اراده و توان بریدن از متحدان پیشین خود را ندارند. در مقابل، پاکستان انتظار دارد طالبان همان‌گونه که در سرنگونی جمهوری اسلامی افغانستان، به‌عنوان رقیب پاکستان، نقش ایفا کرد، اکنون تحریک طالبان پاکستان را نیز که اسلام‌آباد آن را دشمن خود می‌داند، از میان بردارد.
او گفت: «بسیار دشوار خواهد بود که روسیه بتواند تغییری اساسی در محاسبات و سیاست‌های دو طرف ایجاد کند.»
این مقام پیشین نقش روسیه را بیشتر در حد توصیه و میانجیگری سیاسی می‌داند تا عاملی برای تغییر محاسبات راهبردی دو طرف. او گفت: «نقش روسیه اضافه‌تر به یک ناصح خواهد ماند تا تغییر دهنده محاسبات.»
اختلاف طالبان و پاکستان صرفاً ناشی از سوءتفاهم دیپلوماتیک نیست. اسلام‌آباد خواهان اقدام طالبان علیه تحریک طالبان پاکستان است، در حالی که طالبان تاکنون در برابر خواسته‌های پاکستان موضعی متفاوت داشته است. تا زمانی که دو طرف درباره این مسئله امنیتی به تفاهم نرسند، دیدارهای دیپلوماتیک به‌تنهایی ممکن است نتواند مسیر روابط را تغییر دهد.
با وجود محدودیت‌های احتمالی مسکو، نحوه ورود این کشور به روند میانجیگری نیز اهمیت دارد. روسیه همواره در یک سال گذشته بر میانجیگری بین طالبان و پاکستان تاکید کرده است. اما دو طرف وقعی به این درخواست نگذاشته‌اند.
یک کارشناس ارشد در کابل به افغانستان اینترنشنال گفت که روسیه به درخواست طالبان وارد این روند شده است. به گفته او، طالبان پیش از این نیز از ترکیه، چین و قطر خواسته بود برای کاهش تنش و حل اختلاف‌ها با پاکستان همکاری کنند، اما این تلاش‌ها به بهبود روابط دو طرف منجر نشد.
یک چهره نزدیک به طالبان در کابل نیز نسبت به نتیجه‌بخش بودن تلاش روسیه ابراز تردید کرد.
او به افغانستان اینترنشنال گفت: «فکر نمی‌کنم میانجیگری روسیه نتیجه بدهد. روسیه اگر تاثیر می‌داشت، از همه پیشتر وارد این میانجیگری می‌شد.»
این اظهارات نشان می‌دهد که حتی در میان چهره‌های نزدیک به طالبان نیز درباره ظرفیت روسیه برای حل اختلاف‌ها تردید وجود دارد. با این حال، درخواست طالبان از مسکو می‌تواند نشان‌دهنده تمایل این گروه به استفاده از روابط نزدیک خود با روسیه برای کاهش فشار پاکستان باشد.
اسلام‌آباد تا چه اندازه آماده گفت‌وگو است؟
از دید طاهر خان، روزنامه‌نگار پاکستانی، حل تنش میان طالبان و پاکستان در نهایت به تصمیم‌های کابل و اسلام‌آباد بستگی دارد، نه صرفاً به ابتکار قدرت‌های بیرونی. او با اشاره به فضای سیاسی پاکستان گفت: «آنچه من در پاکستان می‌بینم، این کشور دیگر علاقه‌ای به گفت‌وگو و نشست با طالبان ندارد.»
به گفته طاهر خان، طالبان و پاکستان به خواسته‌های یکدیگر بی‌توجه‌اند و وضعیت امنیتی در پاکستان نیز بحرانی است.
نگرانی روسیه از خلای امنیتی
نگرانی روسیه از تنش میان طالبان و پاکستان تنها به روابط دوجانبه این دو محدود نمی‌شود. مسکو در سال‌های اخیر بر ضرورت جلوگیری از گسترش ناامنی در افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی تاکید کرده است. تداوم درگیری‌ها می‌تواند به بی‌ثباتی بیشتر در منطقه و پیچیده‌تر شدن وضعیت امنیتی در پیرامون روسیه منجر شود.
از سوی دیگر، طالبان پیوسته ادعا کرده است که پاکستان پروژه ناامن‌سازی افغانستان را از کشورهای غربی گرفته است. این ادعا بخشی از روایت سیاسی طالبان درباره ریشه‌های اختلاف با اسلام‌آباد است.
یک کارشناس ارشد در کابل به افغانستان اینترنشنال گفت که «طالبان اخیراً به درخواست‌های ایران، روسیه و چین درباره مهار مخالفان خود پاسخ منفی داده و مسئله درگیری با پاکستان را بهانه آورده است.»
در واقعیت، اختلاف طالبان و پاکستان برای مسکو تنها یک بحران میان دو طرف نیست، بلکه با نگرانی‌های گسترده‌تر درباره تهدیدهای امنیتی در افغانستان نیز ارتباط دارد. روسیه ممکن است بخواهد از طریق میانجیگری، هم از گسترش درگیری جلوگیری کند و هم طالبان را به همکاری بیشتر در زمینه امنیت منطقه‌ای ترغیب کند.
میانجیگری یا مدیریت بحران؟
غوث جانباز، کارشناس مسائل روسیه و آسیای مرکزی، معتقد است که مسکو می‌تواند در کاهش تنش میان طالبان و پاکستان نقش داشته باشد، اما توان و نفوذ آن برای وادار کردن دو طرف به مصالحه محدود است.
او گفت که «نفوذ روسیه بر محاسبات امنیتی پاکستان و تصمیم‌های نظامی کابل محدود است.»
روسیه ممکن است از طریق تماس‌های دیپلوماتیک به کاهش تنش و ادامه گفت‌وگو میان طالبان و پاکستان کمک کند، اما دستیابی به توافق پایدار مستلزم تغییر مواضع امنیتی دو طرف است. تاکنون نشانه‌ای از چنین تغییری دیده نمی‌شود و درگیری‌ها و اختلافات میان طالبان و پاکستان همچنان رو به افزایش است.
تجربه تلاش‌های پیشین قطر، ترکیه، چین و عربستان سعودی نیز نشان می‌دهد که حضور یک میانجی خارجی، به‌تنهایی برای حل اختلاف کافی نیست. هر چهار کشور روابط نزدیکی با طالبان و پاکستان دارند.
بیست‌وپنجمین نشست سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای روز سه‌شنبه در پایتخت تاجیکستان برگزار می‌شود. طالبان در این نشست حضور ندارند.
نمایندگان کشورهای عضو در سطح نخست‌وزیران، معاونان رئیس‌جمهور و وزیران ارشد در این نشست حضور دارند.
امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان در دیدار با رؤسای هیئت‌های کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای، بر ضرورت تامین صلح و ثبات در منطقه و حل‌وفصل مسالمت‌آمیز مناقشات تاکید کرد و گفت که کشورش از تقویت نقش محوری سازمان ملل در این زمینه حمایت می‌کند.
آقای رحمان همچنین خواستار گسترش همکاری‌های مشترک کشورهای عضو در مبارزه با تروریسم، افراط‌گرایی، تهدیدهای سایبری، قاچاق مواد مخدر و جرایم سازمان‌یافته فراملی شد.
توسعه همکاری‌های اقتصادی و تجاری، سرمایه‌گذاری، امنیت انرژی و غذایی، هوش مصنوعی و مسائل زیست‌محیطی از دیگر موضوعات مطرح‌شده در این دیدار بود.
در تصاویر منتشرشده از این دیدار، نمایندگان کشورهای عضو از جمله پاکستان، قرغیزستان، بلاروس، قزاقستان، چین، روسیه، ایران و اوزبیکستان، در کنار رئیس‌جمهور تاجیکستان دیده می‌شوند. هیچ نماینده‌ای از طالبان در این تصاویر حضور ندارد. همچنین نامی از نمایندگان طالبان در فهرست رسمی شرکت‌کنندگان در نشست سازمان همکاری شانگهای دیده نمی‌شود.
سازمان همکاری شانگهای در سال ۲۰۰۱ تاسیس شد و افغانستان از سال ۲۰۱۲ عضو ناظر آن است. کشورهای عضو این سازمان در نشست‌های پیشین بارها بر ضرورت تشکیل حکومت فراگیر در این کشور تاکید کرده بودند.
پس از بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان نشست‌های این سازمان در دوشنبه، سمرقند، دهلی نو، آستانه و بیشکک برگزار شده و از طالبان در این نشست‌ها دعوت نشده است.
مقام‌های طالبان بارها خواستار حضور در این نشست شدند و تاکید کرده اند که تصمیم‌های سازمان همکاری شانگهای بدون حضور طالبان ناقص خواهد بود.
نشست روز سه‌شنبه این سازمان در دوشنبه، پایتخت تاجیکستان با حضور هیئت‌های کشورهای عضو از جمله بلاروس، چین، ایران، روسیه، قزاقستان، قرغیزستان، پاکستان، اوزبیکستان، ترکمنستان و مغولستان برگزار می‌شود.
قرار است در پایان نشست، اسناد نهایی امضا شود و قاهر رسول‌زاده، نخست‌وزیر تاجیکستان با نورلان یرمکبایف، دبیرکل سازمان همکاری شانگهای در یک نشست خبری مشترک درباره نتایج آن توضیح دهند.
به گفته منابع، نشست‌های کابینه اکنون تنها با اجازه هبت‌الله برگزار می‌شود و معاونان رئیس‌وزرا نیز موظف‌اند تصمیم‌های خود را برای تأیید به دفتر او بفرستند.
منابع روز دوشنبه، ۲۷ میزان، گفتند که محمدحسن آخند دیگر نمی‌تواند بدون اجازه قبلی هبت‌الله، نشست کابینه را در ارگ ریاست‌جمهوری برگزار کند. یکی از منابع آگاه طالبان گفت که رهبر این گروه به‌صورت شفاهی به محمدحسن آخند دستور داده است که از برگزاری نشست‌های وزیران در کابل بدون اجازه او خودداری کند.
بررسی‌های افغانستان اینترنشنال نشان می‌دهد که آخرین نشست کابینه به ریاست محمدحسن آخند در ارگ ریاست‌جمهوری، ۲۸ ثور امسال برگزار شده و از آن زمان حدود پنج ماه می‌گذرد.
براساس اطلاعات منتشرشده در وب‌سایت ارگ تحت کنترول طالبان، آخرین نشست شورای وزیران به ریاست هبت‌الله آخندزاده نیز ۲۳ جوزای امسال برگزار شده است. از آن زمان تاکنون، طالبان هیچ اطلاعیه رسمی درباره برگزاری نشست دیگری از شورای وزیران منتشر نکرده است.
به گفته منابع، دفتر هبت‌الله به تمام وزیران و اداره‌های مستقر در کابل دستور داده است که گزارش نشست‌های خود را به این دفتر بفرستند و پیش از گرفتن تصمیم‌های مهم، تأیید رهبر طالبان را به دست آورند.
محدودیت اختیارات مقام‌های طالبان تنها به وزیران کابینه محدود نمی‌شود. شماری از مقام‌های نزدیک به والیان طالبان به افغانستان اینترنشنال گفتند که والیان نیز برای گرفتن تصمیم‌های مهم در سطح ولایت‌ها به اجازه هبت‌الله نیاز دارند و نمی‌توانند در مسائل کلان به‌طور مستقل تصمیم بگیرند.
منابعی در وزارت داخله طالبان نیز تأیید کردند که گزارش تمام نشست‌های سراج‌الدین حقانی، وزیر داخله، و معاونان او به دفتر هبت‌الله فرستاده می‌شود. به گفته این منابع، تصمیم‌های این نشست‌ها تنها پس از تأیید دفتر رهبر طالبان قابل اجرا است.
در همین حال، یکی از مقام‌های امنیتی طالبان به افغانستان اینترنشنال گفت که تمام اداره‌های وابسته به ریاست عمومی استخبارات موظف شده‌اند مکاتبات رسمی خود را به‌جای ارسال به عبدالحق وثیق، رئیس استخبارات و تاجمیر جواد، معاون او مستقیماً به دفتر هبت‌الله در قندهار بفرستند.
این تغییرات نشان می‌دهد که رهبر طالبان نظارت مستقیم خود را بر تصمیم‌گیری‌های حکومت این گروه در کابل و ولایت‌ها افزایش داده و اختیارات وزیران، والیان و مقام‌های ارشد امنیتی را محدودتر کرده است.
منابع می‌گویند تمرکز روزافزون قدرت در دست هبت‌الله، نارضایتی شماری از مقام‌های ارشد طالبان، از جمله سراج‌الدین حقانی، را برانگیخته است.
پیش از این نیز افغانستان اینترنشنال در گزارشی تحقیقی در ۱۸ سنبله ۱۴۰۴، از محدودشدن صلاحیت وزیران طالبان در کابل خبر داده بود. منابع در آن زمان گفته بودند که بسیاری از اعضای کابینه طالبان اختیار تصمیم‌گیری مستقل ندارند و حتی در مسائل مالی، استخدام کارمندان و سیاست‌گذاری نیز نقش مؤثری ایفا نمی‌کنند.
افغانستان اینترنشنال در گزارش دیگری در ۲۵ ثور امسال نیز فاش کرد که هبت‌الله آخندزاده صلاحیت تعیین مقام‌های ارشد ملکی و نظامی را در اختیار گرفته و رئیس‌وزرا و دیگر مقام‌های طالبان در کابل، نقشی در تعیینات کلیدی ندارند.
شورای امنیت سازمان ملل نیز در گزارش سال ۱۴۰۳ خود تأیید کرده بود که تصمیم‌های مهم سیاسی، اقتصادی و امنیتی طالبان در حلقه نزدیک به هبت‌الله در قندهار گرفته می‌شود و کابینه مستقر در کابل عمدتاً به امور اداری و اجرایی رسیدگی می‌کند.
