کمیساریای عالی سازمان ملل در امور پناهندگان هشدار داده است که هزاران خانواده در افغانستان با سرمای شدید زمستان و دمایی تا منفی ۲۵ درجه سانتی‌گراد روبه‌رو هستند. این نهاد خواستار کمک‌های فوری برای تأمین لباس گرم، وسایل گرمایشی و سرپناه برای خانواده‌های آسیب‌پذیر شده است.
آمایا مارتینز، از کارکنان اسپانیایی کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، در ویدیویی که از انبار این سازمان در کابل منتشر کرده، گفته است که هزاران خانواده در افغانستان در سرمای شدید زمستان به لباس گرم، وسایل گرمایشی و سرپناه دسترسی ندارند.
او روز جمعه گفت: «زمستان در اینجا بسیار طاقت‌فرساست. هزاران خانواده با شرایط دشوار زندگی روبه‌رو هستند و مردم هر روز برای گرم نگه‌داشتن خود در سرمای شدید تلاش می‌کنند.»
کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان از نهادهای کمک‌رسان خواسته است با ارائه کمک‌های مالی و بشردوستانه، در تأمین نیازهای اساسی خانواده‌های آسیب‌پذیر سهیم شوند.
در حالی که بازگشت گسترده مهاجران، بحران اقتصادی، گسترش فقر و کمبود امکانات معیشتی، آسیب‌پذیری خانواده‌های افغان را افزایش داده است، سرمای شدید زمستان نیز بر دشواری‌های زندگی آنان افزوده و نیاز به کمک‌های فوری بشردوستانه را بیشتر کرده است.
سازمان بین‌المللی مهاجرت پیشتر اعلام کرده بود که کمبود ۸.۸ میلیون دالر بودجه، دسترسی بیش از ۱۴۰ هزار تن به کمک‌های زمستانی را با خطر روبه‌رو کرده است.
این نهاد هشدار داده بود که در صورت تأمین‌نشدن منابع مالی بیشتر، ده‌ها هزار نفر در برابر سرمای زمستان بی‌دفاع خواهند ماند و از دریافت کمک‌های حیاتی محروم خواهند شد.
لینا هشت ساله بود که حکومت نخست طالبان در قوس ۱۳۸۰ در کابل فروپاشید. مادرش که پیش از تسلط طالبان معلم بود، خواندن و نوشتن را در خانه به او آموخته بود؛ اما لینا هنوز نمی‌دانست که روزی فرصت رفتن به مکتب و ادامه آموزش را خواهد یافت.
پس از فروپاشی نخستین حکومت طالبان و بازگشایی مکاتب، لینا شامل صنف دوم شد. او می‌گوید فضای مکتب برایش تجربه‌ای تازه و دنیایی ناشناخته بود؛ دنیایی که تا آن زمان تنها وصف آن را از دیگران شنیده بود.
این فرصت آموزشی نگاه او را به آینده تغییر داد. لینا بعدها خبرنگاری را به‌عنوان حرفه مورد علاقه‌اش انتخاب کرد و اکنون در خارج از افغانستان در عرصه رسانه فعالیت می‌کند.
با این حال، همه دختران خانواده او فرصت مشابهی نیافتند. خواهران بزرگ‌تر لینا در دوره نخست حاکمیت طالبان از آموزش محروم ماندند. به گفته او، پس از بازگشایی مکاتب نیز خواهرانش به دلیل سن و شرایط اجتماعی نتوانستند تحصیلات ناتمام خود را از سر بگیرند.
لینا به افغانستان اینترنشنال گفت: «من بسیار خوش‌شانس بودم که در سن مناسبی نور آموزش به زندگی‌ام تابید، اما بخت با خواهران بزرگ‌ترم یاری نکرد. آن‌ها هنوز هم نتوانسته‌اند تحصیلات خود را تکمیل کنند.»
بازگشت زنان پس از پنج سال خاموشی
در دوره پنج‌ساله نخستین حکومت طالبان، زنان از رفتن به مکاتب و دانشگاه‌ها، اشتغال در بسیاری از بخش‌های دولتی و اجتماعی و حضور در عرصه‌های مختلف زندگی عمومی محروم بودند. ممنوعیت آموزش دختران، محدودیت اشتغال و رفت‌وآمد زنان و جلوگیری از حضور آنان در فضای عمومی، زندگی میلیون‌ها زن و دختر افغان را تحت تأثیر قرار داده بود.
برخی خانواده‌ها در پی این محدودیت‌ها ناگزیر به ترک افغانستان شدند و زنانی که در کشور ماندند، مجبور بودند فعالیت‌های خود را در شرایطی دشوار و با محدودیت‌های شدید ادامه دهند.
با سقوط حکومت طالبان در سال ۱۳۸۰، فرصت‌های تازه‌ای برای حضور زنان در عرصه‌های مختلف فراهم شد. یکی از جلوه‌های این تحول را می‌شد در لویه جرگه اضطراری کابل دید؛ جایی که بیش از ۱۵۰۰ نماینده از ولایت‌های مختلف افغانستان گرد هم آمده بودند و حدود ۲۰۰ نفر آنان را زنان تشکیل می‌دادند. این در حالی بود که تنها چند ماه پیش از آن، زنان از مشارکت در زندگی سیاسی و اجتماعی کشور محروم بودند.
یکی از نمایندگان زن از یک ولایت جنوب‌شرقی افغانستان که به دلیل نگرانی‌های امنیتی نخواست نامش فاش شود، گفت در دوره نخست حاکمیت طالبان پنج سال را در خانه سپری کرده و تصور روشنی از آینده خود نداشته است.
او پیش از آن به‌عنوان آموزگار و مدیر مکتب کار می‌کرد، اما در دوران حکومت طالبان، به‌صورت پنهانی و زیر عنوان آموزش قرآن کریم، صنف‌هایی تشکیل داده بود و به بیش از ۳۰ دختر خواندن و نوشتن می‌آموخت.
پس از سقوط طالبان و بازگشایی مکاتب، زمانی که همان دختران توانستند دوباره به مکتب بروند، برای او به یکی از شادترین لحظه‌های زندگی‌اش تبدیل شد. او در منطقه خود خانه‌به‌خانه می‌رفت و خانواده‌ها را تشویق می‌کرد دختران و خواهران‌شان را به مکتب بفرستند.
تلاش‌های او در میان مردم محل با استقبال روبه‌رو شد و سرانجام باشندگان منطقه، او را به‌عنوان نماینده خود برای شرکت در لویه جرگه اضطراری انتخاب کردند.
این زن گفت: «وقتی پس از مدت‌ها زنان و مردان را در یک میدان، بدون تبعیض جنسیتی و در کنار یکدیگر دیدم، نسبت به آینده افغانستان امیدوار شدم.»
«سیاست چادری دیگر به پایان رسیده است»
آیا یک زن می‌تواند لباس دلخواه خود را بپوشد و بدون ترس به محل کارش برود؟
حلیمه احمدی در دوران نخستین حکومت طالبان پاسخی برای این پرسش نداشت. اما پس از تحولات سال ۲۰۰۱، روزهایی را تجربه کرد که می‌توانست بدون چادری به مناطق دوردست و روستاها سفر کند.
پس از سقوط طالبان، او در یکی از سفرهای کاری خود برای نخستین بار بدون چادری به منطقه‌ای دوردست در ولایت کابل رفت. حلیمه لباس سنتی زنان کابل را پوشیده و روسری بر سر داشت، اما ظاهرش برای مردم آن منطقه چنان ناآشنا بود که تصور می‌کردند مهمانی از کشوری دیگر به آنجا آمده است.
حلیمه در دوران حکومت طالبان نیز در ولایت تخار، در یکی از پروژه‌های مرتبط با زنان در موسسه «اکتید» کار می‌کرد، اما از وضعیت موجود رضایت نداشت. به گفته او، در آن زمان چنین فرصت‌هایی برای همه زنان افغانستان فراهم نبود.
پس از تشکیل وزارت امور زنان در حکومت جدید، از او خواسته شد از تخار به کابل برود. او نیز همراه با خانواده‌اش راهی پایتخت شد.
حلیمه گفت: «در مسیر راه، شوهرم چندین بار از من خواست که به دلایل امنیتی چادری بپوشم، اما من با اطمینان به او می‌گفتم که آرام باش، هیچ مشکلی وجود ندارد؛ سیاست چادری دیگر به پایان رسیده است.»
او چند سال بعد کار خود را به‌عنوان رئیس امور زنان آغاز کرد، اما به گفته او، آثار محرومیت پنج‌ساله همچنان تا پایان در زندگی‌اش احساس می‌شد.
بازگشت سایه محرومیت بر زندگی زنان
حاکمیت دوباره طالبان بر افغانستان در اسد ۱۴۰۰، روند زندگی زنان افغان را که پس از سقوط حاکمیت نخست این گروه در سال ۱۳۸۰ آغاز شده بود، به‌طور اساسی تغییر داد.
مکاتبی که برای نخستین بار درهای آموزش را به روی دخترانی مانند لینا گشوده بودند، بار دیگر به روی شمار زیادی از دختران بسته شدند. حضور زنان در دانشگاه‌ها، ادارات دولتی، رسانه‌ها و فعالیت‌های عمومی به‌شدت محدود شد.
وزارت امور زنان نیز منحل و ساختمان آن به وزارت امر به معروف واگذار شد. نهاد دولتی‌ای که نزدیک به بیست سال مسئولیت حمایت از حقوق زنان و حضور اجتماعی آنان را بر عهده داشت، از میان رفت.
بر اساس گزارش صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل متحد، از سال ۱۴۰۰ تاکنون بیش از ۲.۶ میلیون دختر افغان از آموزش متوسطه محروم شده‌اند.
بخش زنان سازمان ملل متحد نیز در گزارشی اعلام کرده است که نزدیک به ۸۰ درصد زنان افغان در گروه سنی ۱۸ تا ۲۹ سال، نه امکان تحصیل دارند، نه شاغل‌اند و نه در بخش‌های حرفه‌ای و تخصصی مشارکت می‌کنند.
حلیمه احمدی درباره بازگشت طالبان به قدرت می‌گوید: «دستاوردهای سال‌های گذشته نباید به این شکل از میان می‌رفتند.»
او بازگشت طالبان به قدرت را عقب‌گرد بزرگی برای دستاوردهای زنان افغان می‌داند. به باور او، زنان و مردان باید تا آخرین لحظه برای جلوگیری از بازگشت طالبان مبارزه می‌کردند تا این گروه در نتیجه سیاست‌های کشورهای خارجی بار دیگر بر افغانستان حاکم نمی‌شد.
این زن اما همچنان امیدوار است که همانند سال ۱۳۸۰، دوره کنونی حکومت طالبان نیز روزی به پایان برسد.
سازمان بهداشت جهانی هشدار داده است که جنوب افغانستان به‌دلیل پایین بودن سطح ایمنی کودکان و ضعف پوشش واکسیناسیون، همچنان کانون اصلی انتقال فلج اطفال است. بر مبنای آمار این سازمان، از آغاز سال جاری میلادی تاکنون، ۲۵ مورد ابتلا به ویروس وحشی پولیو نوع یک در افغانستان ثبت شده است.
کمیته اضطراری سازمان بهداشت جهانی در گزارش تازه خود که روز جمعه، ۲۲ عقرب، منتشر کرده است، توقف واکسیناسیون خانه‌به‌خانه و مشارکت محدود زنان واکسیناتور را از موانع اصلی ریشه‌کن‌سازی این بیماری در کشور عنوان کرده است.
این سازمان گفته است از زمان نشست قبلی این کمیته در ماه ثور سال جاری تاکنون ۲۲ مورد جدید ابتلا به ویروس وحشی فلج اطفال نوع یک در افغانستان شناسایی شده است. با این حساب، شمار موارد ابتلا در افغانستان از آغاز سال جاری میلادی به ۲۵ مورد رسیده است.
با این‌حال، بررسی‌های افغانستان اینترنشنال نشان می‌دهد که پس از بازگشت طالبان به قدرت، در پنج سال گذشته موارد ابتلا به بیماری فلج اطفال با افزایش ۹۵۰ درصدی، بیش از ۱۰ برابر شده است.
این در حالی است که افغانستان در سال گذشته، ۲۱ مورد ابتلا به فلج اطفال ثبت کرده بود. پاکستان نیز در سال جاری تاکنون چهار مورد ابتلا گزارش کرده است.
بر اساس این گزارش، از آغاز سال ۲۰۲۶ تاکنون ۷۶ نمونه محیطی مثبت از ویروس فلج اطفال در افغانستان شناسایی شده است. این نمونه‌ها از منابع محیطی به دست آمده‌اند و با شمار موارد ابتلای انسانی تفاوت دارند.
جنوب افغانستان، کانون اصلی انتقال ویروس
کمیته اضطراری سازمان بهداشت جهانی می‌گوید با وجود کاهش کلی موارد فلج اطفال در سطح منطقه، انتقال ویروس در افغانستان و پاکستان همچنان ادامه دارد و جنوب افغانستان نگران‌کننده‌ترین منطقه از نظر شدت انتقال این بیماری است.
این کمیته سطح پایین ایمنی جمعیت در برابر ویروس را از عوامل اصلی تداوم انتقال بیماری در مناطق جنوبی افغانستان می‌داند.
در کنار جنوب افغانستان، شرق کشور نیز با افزایش شناسایی ویروس روبه‌رو شده است. گزارش می‌گوید موارد شناسایی ویروس در شرق افغانستان در شش ماه گذشته روند افزایشی داشته و بیشتر این موارد ناشی از انتقال ویروس از مناطق جنوبی کشور بوده است.
سازمان بهداشت جهانی می‌گوید با وجود بهبود کیفیت برنامه واکسیناسیون در شرق افغانستان، دستاوردهای این منطقه هنوز شکننده است و برای جلوگیری از گسترش دوباره ویروس، باید سطح ایمنی جمعیت، به‌ویژه در میان گروه‌های آسیب‌پذیر، حفظ شود.
توقف واکسیناسیون خانه‌به‌خانه و کمبود زنان واکسیناتور
یکی از نگرانی‌های اصلی کمیته اضطراری، ادامه توقف واکسیناسیون خانه‌به‌خانه در افغانستان است. بر اساس این گزارش، این شیوه از میزان ۱۴۰۳ تاکنون اجرا نشده و کارزارهای واکسیناسیون عمدتاً به روش مراجعه به مراکز و محل‌های مشخص انجام می‌شوند.
کمیته می‌گوید این روش در بسیاری از مناطق نتوانسته است همه کودکان را به‌طور منظم و با پوشش کافی واکسینه کند؛ به‌ویژه کودکان خردسال که ممکن است به مراکز واکسیناسیون مراجعه نکنند.
مشارکت زنان به‌عنوان کارکنان واکسیناسیون نیز در افغانستان بسیار محدود است و این مشکل به‌خصوص در مناطق جنوبی کشور برجسته‌تر است.
گزارش هشدار می‌دهد که ترکیب توقف واکسیناسیون خانه‌به‌خانه و حضور اندک زنان واکسیناتور می‌تواند زمینه گسترش جغرافیایی ویروس را در داخل افغانستان و فراتر از مرزهای آن فراهم کند.
کمیته اضطراری از برنامه مبارزه با فلج اطفال افغانستان خواسته است گزینه‌های عملی برای بازگشت واکسیناسیون خانه‌به‌خانه در سراسر کشور را بررسی کند. به گفته این کمیته، شیوه کنونی واکسیناسیون در بسیاری از مناطق، به‌ویژه جنوب افغانستان، پوشش و کیفیت لازم برای ریشه‌کن‌سازی بیماری را تأمین نکرده است.
بازگشت مهاجران از پاکستان و خطر انتقال فرامرزی
سازمان بهداشت جهانی رفت‌وآمد جمعیت میان افغانستان و پاکستان، به‌ویژه بازگشت مهاجران از پاکستان به افغانستان، را از عوامل افزایش خطر انتقال فرامرزی ویروس می‌داند.
در گزارش آمده است که بازگشت مهاجران فاقد اسناد از پاکستان، چالش‌های عملیاتی برنامه واکسیناسیون را بیشتر کرده است. این سازمان تأکید می‌کند که دو کشور باید برای شناسایی و واکسیناسیون جمعیت‌های در حال رفت‌وآمد، هماهنگی نزدیک‌تری داشته باشند.
کمیته اضطراری افغانستان و پاکستان را از نظر همه‌گیری‌شناسی فلج اطفال یک بلوک مشترک می‌داند و هشدار می‌دهد که انتقال ویروس در یکی از این دو کشور، خطر گسترش آن در کشور دیگر را نیز افزایش می‌دهد.
این کمیته همچنین بر ادامه واکسیناسیون افراد در همه گروه‌های سنی در گذرگاه‌های مرزی دو کشور تأکید کرده است.
کارزارهای واکسیناسیون در افغانستان
بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، افغانستان در سال ۲۰۲۵ دو کارزار سراسری و پنج کارزار منطقه‌ای واکسیناسیون فلج اطفال برگزار کرد. در سال ۲۰۲۶ تاکنون نیز یک کارزار سراسری و دو کارزار منطقه‌ای در این کشور اجرا شده است.
همچنین واکسیناسیون هدفمند با دوزهای کسری واکسین تزریقی فلج اطفال در مناطق پرخطر شرق، جنوب و جنوب‌شرق افغانستان در سال گذشته انجام شد. این برنامه در سال جاری در مناطق پرخطر شرق کشور ادامه یافته است.
کمیته اضطراری از تلاش‌ها برای بهبود روش‌های اجرایی و اطلاع‌رسانی در کارزارهای واکسیناسیون استقبال کرده، اما تأکید کرده است که این اقدامات هنوز برای توقف انتقال ویروس در سراسر کشور کافی نیست.
تمدید وضعیت اضطراری بین‌المللی فلج اطفال
مدیرکل سازمان بهداشت جهانی روز ۲۱ عقرب ۱۴۰۵ اعلام کرد که خطر گسترش بین‌المللی ویروس فلج اطفال همچنان یک وضعیت اضطراری بهداشت عمومی با نگرانی بین‌المللی است و توصیه‌های موقت برای مقابله با این بیماری را برای سه ماه دیگر تمدید کرد.
افغانستان و پاکستان همچنان در فهرست کشورهای آلوده به ویروس وحشی فلج اطفال نوع یک قرار دارند.
بر اساس توصیه‌های تازه، ساکنان و افرادی که بیش از چهار هفته در کشورهای دارای انتقال ویروس اقامت دارند، باید در فاصله چهار هفته تا ۱۲ ماه پیش از سفر بین‌المللی واکسین شوند و گواهی بین‌المللی واکسیناسیون دریافت کنند.
سازمان بهداشت جهانی می‌گوید با وجود کاهش کلی موارد ابتلا در یک سال گذشته، ادامه انتقال ویروس در جنوب افغانستان و بخش‌هایی از پاکستان، ضعف پوشش واکسیناسیون و رفت‌وآمد جمعیت میان دو کشور همچنان خطر گسترش بین‌المللی این بیماری را حفظ کرده است.
۲۵ سال پیش، شهروندان کابل صبح روز سه‌شنبه، ۲۲ عقرب ۱۳۸۰، هنگامی که از خواب بیدار شدند، با واقعیتی تازه روبه‌رو شدند: رژیم طالبان فروپاشیده و نیروهای این گروه پایتخت را ترک کرده بودند.
طالبان شبانه از کابل گریخته بودند و شهروندان پس از پنج سال حاکمیت این گروه، روز خود را بدون حضور پولیس مذهبی و جنگجویانی آغاز کردند که پیش از آن در خیابان‌ها مردم را لت‌وکوب می‌کردند.
اما با فرار نیروهای طالبان، فضای شهر یک‌باره تغییر نکرد. شماری از مردم هنوز سقوط این رژیم را باور نکرده بودند. در برخی محله‌ها، مردم به استقبال نیروهای مخالف رفتند و در محله‌های دیگر، خانواده‌ها منتظر ماندند تا ببینند نیروهای تازه‌وارد چه خواهند کرد.
فروپاشی رژیم طالبان از یک روز پیش آغاز شده بود. آنتونی دیویس، خبرنگار مجله تایم، شدیدترین نبرد در شمال کابل را در روز دوشنبه، ۲۱ عقرب، بین ساعت‌های ۱:۳۰ تا ۳:۳۰ پس از چاشت ثبت کرده است. تا ساعت ۴:۳۰، زره‌پوش‌های نیروهای مقاومت از خطوط دفاعی طالبان عبور کرده بودند. نیروهای پیش‌رو شامگاه همان روز در قره‌باغ و کلکان توقف کردند.
حدود ساعت ۹ شب، وکیل میرآغا، یکی از بزرگان محلی در حوالی میدان هوایی، از بام خانه‌اش شنید که طالبان درباره سقوط ولسوالی قره‌باغ صحبت می‌کردند. به روایت او، اندکی بعد، روند خروج آنان آغاز شد. مسیرهای خروج متفاوت بود؛ برخی از راه میدان‌شهر و مسیر غزنی، برخی از راه لوگر و شماری نیز از مسیر جلال‌آباد رفتند. خروج طالبان حرکت یک ستون واحد در ساعتی مشخص نبود، بلکه گروه‌ها و موترهای آنان در طول شب از مسیرهای مختلف شهر را ترک می‌کردند.
نیمه‌شب، هشت امدادگر خارجی که در زندان به سر می‌بردند نیز همراه طالبان برده شدند. اجمل میر، نگهبان بازداشتگاه، به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفت: «آن‌ها را داخل موتر گذاشتند و نیمه‌شب رفتند.»
از بام هوتل انترکانتیننتال، کاروان موترهای طالبان در حال حرکت به سوی جنوب دیده می‌شد. آسوشیتدپرس گزارش داد که خروج موترها حتی پس از طلوع آفتاب نیز ادامه داشت.
ساعت ۵:۳۰ صبح
محمدگل به روزنامه واشنگتن‌پست گفت که تا ساعت ۵:۳۰ صبح، طالبان خیابان‌ها را ترک کرده بودند و «در سراسر شهر هیچ‌کس نبود».
گزارش‌های خبرنگاران، از مشاهده موترهای در حال عقب‌نشینی تا حضور جنگجویانی که از کاروان‌ها جا مانده بودند، تصویری تدریجی از پایان سلطه رژیم طالبان ارائه می‌دهند.
صبح آن روز، هوا سرد و آسمان پایتخت صاف بود. کیت کلارک، خبرنگار وقت بی‌بی‌سی، در مسیر ورودش به کابل این وضعیت را ثبت کرده است. خبرنگار آیریش‌تایمز نیز شهر را زیر نور آفتاب صبحگاهی و آسمان آبی توصیف کرده بود.
در مسیر شمال، خانه‌ها و باغ‌های ویران‌شده، آثار آتش‌سوزی در شمالی و گودال‌های ناشی از بمباران، در برابر چشمان خبرنگاران قرار داشت.
ورود نیروهای مقاومت نیز به‌تدریج انجام شد. پیش‌قراولان بامداد روز سه‌شنبه وارد کابل شدند، اما بخش بزرگی از نیروها در کوتل خیرخانه توقف کردند.
کیت کلارک در آنجا تانک‌ها و زره‌پوش‌هایی را مشاهده کرد که مسیر را مسدود کرده بودند. امریکا خواسته بود ورود نیروهای مقاومت به پایتخت تا زمان دستیابی به توافق سیاسی به تأخیر بیفتد. در میان نیروهایی که در نزدیکی کابل حضور داشتند، جنگجویان پنجشیر و شمالی نقش اصلی را ایفا می‌کردند.
«طالبان رفته‌اند»
از سمت شهر، مردان و پسران پیاده و با بایسکل به سوی نیروهای مقاومت می‌آمدند و خبر می‌دادند که طالبان رفته‌اند. سرانجام، مسیر باز شد. کاروان موترها پیچ‌های پایانی جاده را پشت سر گذاشت و با جمعیتی روبه‌رو شد که برای استقبال دست تکان می‌دادند.
مردی به زبان انگلیسی فریاد زد: «به شهر کابل خوش آمدید!» شادی در خیابان‌ها موج می‌زد و صدای هارن موترها با زنگ بایسکل‌ها درهم آمیخته بود.
برای کسانی که عزیزان‌شان از جبهه‌های جنگ یا تبعید بازمی‌گشتند، آن ساعت‌ها فرصتی برای دیدار دوباره بود. فریدون، تخنیکر کمپیوتر، به آیریش‌تایمز گفت: «قدم‌زدن در خیابان چقدر خوب است؛ احساس می‌کنم آزاد شده‌ام.»
آزادی در سخنان او معنایی ساده و روزمره داشت: بیرون‌آمدن و قدم‌زدن در خیابان، بدون ترس از متوقف‌شدن.
شاه مری، عکاس افغان خبرگزاری فرانسه که سال‌ها در دوران حاکمیت طالبان در کابل زندگی کرده بود، بعدها خروج آنان را با تصویری از بازگشت مردم به خیابان‌ها به یاد آورد: «گویی مردم از سایه‌ها بیرون می‌آمدند و دوباره به روشنایی زندگی قدم می‌گذاشتند.»
در خاطره او، شلوغ‌شدن کوچه‌ها نشانه پایان انزوایی بود که حتی حرفه عکاسی را نیز در معرض خطر قرار داده بود.
با این حال، همه نقاط کابل چنین منظره‌ای نداشت. جف تامپسون، خبرنگار شبکه ای‌بی‌سی استرالیا، با یک تکسی زردرنگ از راه فرعی وارد شهر شد و خیابان‌هایی خلوت را دید. او در گزارش زنده خود، حوالی ساعت ۱۱:۴۵ پیش از چاشت، گفت که بسیاری از مردم هنوز در خانه‌های‌شان مانده‌اند.
راکت‌اندازهای رهاشده در مسیر دیده می‌شدند و حضور نیروهای تازه‌وارد هنوز در همه نقاط شهر گسترده نشده بود. در کنار استقبال مردم از نیروهای مقاومت، نگرانی از تکرار تجربه جنگ‌های داخلی نیز وجود داشت. مردم با احتیاط رفتار نیروهای تازه‌وارد را زیر نظر داشتند.
دکان‌های بسته، سلمانی‌های پرمشتری
بازار نیز یک‌دست باز نبود. تیم جودا، خبرنگار شبکه شاهد، بیشتر دکان‌ها را بسته دید؛ اما برخی سلمانی‌ها فعالیت می‌کردند و مردان در بیرون آن‌ها صف کشیده بودند.
پروانه، یکی از سلمانی‌ها، گفت: «این پرکارترین روز زندگی من است.» آقای تامپسون در دکان دیگری نوارهای موسیقی را دید که از مخفیگاه بیرون آورده شده بودند و مردم با شنیدن آن‌ها می‌رقصیدند. جوانی به رویترز گفت: «فقط می‌خواهم از شرش خلاص شوم.» منظور او ریشی بود که به اجبار گذاشته بود.
در جریان روز، صدای موسیقی نیز دوباره در شهر شنیده شد. آقای تامپسون در رادیویی که در دوران حاکمیت طالبان «رادیو شریعت» نام داشت، دو گوینده زن را دید که بدون چادری و با چادرهای معمولی نشسته بودند. موسیقی نیز دوباره از رادیو پخش می‌شد. این تغییر برای باشندگانی که در دوران طالبان ممکن بود به‌دلیل شنیدن موسیقی مجازات شوند، معنایی ملموس داشت.
با این حال، بیشتر زنان هنوز چادری می‌پوشیدند. پایان فعالیت پولیس مذهبی طالبان، موسوم به امر به معروف و نهی از منکر، نمی‌توانست ترس و عادت‌های شکل‌گرفته در سال‌های گذشته را در چند ساعت از میان ببرد.
جنگجویان جامانده و انتقام‌گیری
آن روز، پایان تیراندازی و درگیری‌های مسلحانه نبود. مجله تایم از دو جنگجوی عرب در آشپزخانه خانه‌ای در نزدیکی میدان هوایی گزارش داد که پس از درگیری با باشندگان مسلح، با انفجار نارنجک خودکشی کردند. در شهرنو نیز جنگجویان عرب و پاکستانی که از کاروان طالبان جا مانده بودند، درگیر شدند. خبرنگاران اجساد شماری از آنان را در پارک شهرنو مشاهده کردند. گزارش آقای دیویس همچنین از کشته‌شدن زخمی‌ها به دست افراد مسلح محلی حکایت دارد.
شماری از اعضای طالبان از جمله ملا محمد خاکسار، معاون سابق وزارت داخله طالبان، در خانه‌های خود ماندند. خاکسار پیش از آن ریاست استخبارات طالبان را بر عهده داشت و از نزدیکان ملا محمد عمر، بنیانگذار طالبان بود. پس از سقوط کابل، خاکسار از طالبان جدا شد و از دولت جدید افغانستان حمایت کرد. او در انتخابات پارلمانی سال ۲۰۰۵ از قندهار نامزد شد، اما به مجلس راه نیافت. در ۱۴ جنوری ۲۰۰۶، دو مرد موترسایکل‌سوار او را در شهر قندهار به ضرب گلوله کشتند. طالبان مسئولیت قتل او را به عهده گرفتند.
پس از چاشت، واحدهای بیشتری از نیروهای مقاومت وارد کابل شدند و کنترل مراکز دولتی و چهارراه‌ها را به دست گرفتند. رهبران این نیروها از اعزام پولیس برای تأمین نظم و امنیت سخن می‌گفتند، اما خبرنگاران در میان نیروهای تازه‌وارد، سربازانی را نیز مشاهده کردند که از نبرد روز پیش به شهر آمده بودند. در آن روز انتقال قدرت، مرز میان نیروهای نظامی و پولیس چندان روشن نبود.
با فرارسیدن شام، شهر به‌تدریج زیر کنترل و نظارت نیروهای تازه‌وارد قرار می‌گرفت. در میان امیدهای بزرگ مردم، خواسته‌های ساده و روزمره نیز شنیده می‌شد.
روحینا، دختر نه‌ساله‌ای که آقای جودا با او صحبت کرده بود، آرزویش را چنین بیان کرد: «می‌خواهم به مکتب بروم.» برای او، معنای پایان حاکمیت طالبان می‌توانست از همین دروازه آغاز شود.
بیست‌ودوم عقرب ۱۳۸۰ مسیر زندگی میلیون‌ها شهروند افغانستان را تغییر داد و دریچه‌ای تازه به روی نسلی گشود که تجربه‌ها و انتظارات متفاوتی داشت.
در دو دهه پس از آن، میلیون‌ها کودک، از جمله دختران، به مکتب رفتند؛ زنان وارد دانشگاه‌ها، بازار کار و عرصه سیاست شدند و رسانه‌ها فضای تازه‌ای برای بیان دیدگاه‌ها و طرح مطالبات فراهم کردند. با این حال، جنگ ادامه یافت و برای بسیاری از خانواده‌ها، این سال‌ها با مرگ، آوارگی و مهاجرت همراه بود.
فساد، انحصار قدرت و وابستگی نهادها به حمایت خارجی نیز به تضعیف و فرسایش نظم تازه انجامید؛ ضعف‌هایی که گزارش‌های بعدی سیگار در بررسی دلایل سقوط نظام جمهوری برجسته کردند. بازگشت طالبان در ۲۴ اسد ۱۴۰۰ بسیاری از آزادی‌های به‌دست‌آمده را محدود کرد.
از این منظر، میراث آن صبح دوگانه بود: از یک‌سو، فرصت‌هایی که زندگی میلیون‌ها نفر را دگرگون کرد و از سوی دیگر، ناکامی در ایجاد صلح پایدار و ساختن نهادهایی که بتوانند از آن دستاوردها و فرصت‌ها پاسداری کنند.
شماری از شهروندان افغانستان می‌گویند به دلیل نداشتن مدارک رسمی اقامت در عراق، ماه‌هاست در یک مرکز نگهداری اتباع خارجی در شهر کربلا به سر می‌برند. آنان گفتند که با وجود پرداخت جریمه و هزینه بلیت بازگشت به افغانستان، هنوز اجازه خروج نیافته‌اند و در شرایط دشواری زندگی می‌کنند.
ویدیویی از محل نگهداری شهروندان افغانستان در عراق به افغانستان اینترنشنال رسیده است که نشان می‌دهد ده‌ها نفر در یک اتاق نگهداری می‌شوند و به‌دلیل کمبود جا، هنگام خوابیدن با دشواری زیادی روبه‌رو هستند.
شماری از این افراد روز جمعه، ۲۲ عقرب، به افغانستان اینترنشنال تأیید کردند که حدود ۴۰ شهروند افغانستان در این محل نگهداری می‌شوند.
یکی از شهروندان افغانستان گفت که در اتاق محل نگهداری آنان حدود ۱۰۰ نفر، به‌شمول شهروندان کشورهای دیگر از جمله پاکستان، حضور دارند.
او گفت که به دلیل حضور شمار زیاد افراد، فضای کافی برای خوابیدن وجود ندارد.
این شهروند که به نمایندگی از دیگر بازداشت‌شدگان صحبت می‌کرد، گفت برخی از شهروندان افغانستان چهار تا شش ماه است که در این محل نگهداری می‌شوند.
او افزود که این افراد به‌دلیل ورود غیرقانونی به عراق بازداشت شده‌اند. به گفته او، شماری از آنان برای زیارت و برخی دیگر برای کار به این کشور رفته بودند.
این شهروند افغانستان گفت که بازداشت‌شدگان جریمه‌های خود را پرداخته و هزینه بلیت هواپیما برای بازگشت به افغانستان را نیز تأمین کرده‌اند، اما هنوز نتوانسته‌اند عراق را ترک کنند.
به گفته او، حدود ۱۰ نفر از بازداشت‌شدگان پس از پرداخت هزینه بلیت، با همراهی دو نفر از مسئولان به میدان هوایی منتقل شدند، اما در آنجا به آنان گفته شد که پرواز لغو شده است. او افزود که این افراد دوباره به محل نگهداری بازگردانده شدند و اکنون از آنان خواسته می‌شود برای خرید بلیت‌های تازه پول پرداخت کنند.
او گفت که این افراد پول کافی برای خرید دوباره بلیت ندارند و تاکنون هیچ‌کس درباره سرنوشت پول‌هایی که پیشتر پرداخت کرده‌اند، پاسخ روشنی به آنان نداده است.
این شهروند همچنین از وضعیت غذایی و شرایط زندگی در این محل شکایت کرد و گفت که به مشکلات افراد نگهداری‌شده رسیدگی نمی‌شود.
او افزود که روند بازگشت اتباع برخی کشورهای دیگر، از جمله پاکستان، سریع‌تر انجام می‌شود، اما شهروندان افغانستان همچنان در بلاتکلیفی به سر می‌برند.
او از سفارت و قنسولگری افغانستان در عراق خواست برای رسیدگی به وضعیت این افراد اقدام کنند و زمینه بازگشت آنان به کشور را فراهم سازند.
وزارت داخله عراق پیشتر اعلام کرده بود که از آغاز سال جاری میلادی تا ۲۷ میزان، بیش از ۳۲ هزار شهروند خارجی را به‌دلیل نقض قوانین اقامت از این کشور اخراج کرده است. به گفته این وزارت، بیش از ۲۰ هزار نفر از بغداد و بیش از ۱۲ هزار نفر از سایر ولایت‌های عراق اخراج شده‌اند.
در ادامه محدویت‌ها بر زبان‌ها، طالبان این‌بار واژه «پارسی» را از تابلوی بخش فارسی دری دانشکده زبان و ادبیات دانشگاه کابل حذف کرد. در تابلوی پیشین این دانشکده، عنوان «دیپارتمنت پارسی دری» درج شده بود، اما در تابلوی جدید، واژه «پارسی» حذف و عنوان «ادبیات دری» جایگزین آن شده است.
منابع افغانستان اینترنشنال می‌گویند که این تغییر در روزهای اخیر انجام شده است. وزارت تحصیلات عالی طالبان تاکنون درباره دلیل حذف این واژه توضیحی نداده است.
دانشگاه کابل یک دانشکده زبان و ادبیات دارد که آن زبان‌های مختلف در قالب دیپارتمنت‌های جداگانه تدریس می‌شوند. در سال‌های گذشته، به‌دلیل اختلاف‌ها بر سر نام‌گذاری زبان‌ها، دانشکده ادبیات تابلوی مشخصی نداشت و تاکنون نیز تابلویی برای آن نصب نشده است.
تابلویی که واژه «فارسی» از آن حذف شده، مربوط به دیپارتمنت فارسی دری این دانشکده است.
این نخستین‌بار نیست که طالبان در دانشگاه کابل به تغییر عنوان‌ها و حذف نشانه‌های مرتبط با زبان و ادبیات فارسی اقدام می‌کنند. این گروه در عقرب ۱۴۰۱ تصاویر شماری از شاعران و نویسندگان برجسته زبان فارسی، از جمله مولانا، سعدی، حافظ و فردوسی را از دیوارهای دانشکده زبان و ادبیات فارسی دری برداشتند.
فارسی و پشتو دو زبان رسمی افغانستان هستند و میلیون‌ها نفر در این کشور به این دو زبان صحبت می‌کنند و می‌نویسند.
طالبان در سال‌های گذشته همچنین استفاده از شماری از واژه‌های رایج فارسی را در مکاتبات و آثار علمی دانشگاهی محدود کرده است.
وزارت تحصیلات عالی طالبان در جوزای ۱۴۰۲ در نامه‌ای به استادان دانشگاه کابل دستور داده بود که در آثار علمی و تألیفات خود از واژه‌هایی مانند «دانشگاه»، «دانشکده» و «دانشجو» استفاده نکنند و به‌جای آن‌ها اصطلاحات مورد نظر این گروه را به کار ببرند.
این گروه پیش از این نیز واژه‌های فارسی و اوزبیکی را از تابلوی دانشگاه سمنگان حذف کرده بود. مقامات طالبان در آن زمان تابلوی این دانشگاه را تغییر دادند و زبان‌های فارسی و اوزبیکی را با زبان‌های پشتو و انگلیسی جایگزین کردند.
اداره طالبان در سال‌های گذشته بارها به حذف واژه‌ها و اصطلاحات فارسی از تابلوهای دانشگاه‌ها، نهادهای دولتی و مکاتبات رسمی متهم شده است.
فعالان فرهنگی طالبان را به تبعیض و تعصب و رویکرد دوگانه در قبال زبان‌ها به ویژه فارسی و اوزبیکی متهم می‌کنند.
شهروندان و فعالان مدنی افغانستان نیز بارها نسبت به تلاش‌های طالبان برای حاشیه بردن زبان فارسی اعتراض کرده‌اند. مقام‌های طالبان اما بارها مدعی شده‌اند که بدون تبعیض به تقویت همه زبان‌های کشور متعهد هستند.
