فیصل کریم کندی، فرماندار ایالت خیبرپختونخوا پاکستان، به افغانستان اینترنشنال گفت که به‌دلیل «تهدیدهای تروریستی» و نگرانی‌های امنیتی، گذرگاه‌های تجاری با افغانستان بازگشایی نخواهد شد. او تاکید کرده است که بازگشایی گذرگاه‌های مرزی مشروط به رفع تهدیدهای امنیتی از سوی طالبان است.
این مقام پاکستانی روز شنبه، ۲۳ عقرب، در پاسخ به پرسش خبرنگار افغانستان اینترنشنال گفت که با وجود مشکلاتی که بسته‌ماندن گذرگاه‌ها برای بازرگانان ایجاد کرده، این مسیرها همچنان بسته خواهند ماند.
استاندار خیبرپختونخوا افزود: «ما وضعیت و مشکلات بازرگانان خود را درک می‌کنیم، اما نمی‌توانیم مسیری برای وارد کردن تروریسم باز کنیم. امنیت و حفاظت از مردم ایالت ما برایمان اهمیت دارد.»
مدت مدیدی‌ست که تنش‌های سیاسی و درگیری‌های مسلحانه میان طالبان و پاکستان ادامه دارد. پاکستان مدعی است که طالبان به اعضای تحریک طالبان پاکستان در خاک افغانستان پناه داده‌اند؛ اتهامی که طالبان آن را رد می‌کند.
ادامه این تنش‌ها به بسته‌شدن گذرگاه‌های تجاری میان دو کشور انجامیده و خسارات سنگینی به اقتصاد و بازرگانان دو طرف وارد کرده است. مقام‌های پاکستانی پیش از این نیز گفته‌اند تا زمانی که حملات «تروریستی» از خاک افغانستان علیه پاکستان ادامه داشته باشد، تجارت میان دو کشور از سر گرفته نخواهد شد.
ارقام تازه در پاکستان نشان می‌دهد که حجم تجارت دوجانبه میان افغانستان و پاکستان در سال مالی گذشته بیش از ۷۴ درصد کاهش یافته است. بر اساس این آمار، ارزش مبادلات تجاری دو کشور از یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون دالر به حدود ۳۵۸ میلیون دالر رسیده است.
داده‌های اداره توسعه تجارت پاکستان نشان می‌دهد که بن‌بست دیپلوماتیک و ادامه بسته‌ماندن گذرگاه‌های اصلی مرزی، از جمله تورخم، چمن، خرلاچی، غلام‌خان و انگور اَده، از عوامل اصلی این کاهش شدید تجارت میان دو کشور بوده است.
در پی افزایش نگرانی طالبان از گسترش فعالیت مخالفان مسلح در بدخشان و احتمال تشدید درگیری‌ها در بهار پیش‌رو، این گروه مجموعه‌ای از اقدامات نظامی و اداری را برای تقویت حضور خود و مهار ناامنی‌ها در این ولایت آغاز کرده است.
ایجاد مراکز عملیات پهپادی، جابه‌جایی نیروها در مناطق آسیب‌پذیر، جذب نیرو از میان باشندگان مناطق مرزی، بازداشت گسترده نظامیان پیشین و اعمال تغییرات وسیع اداری در سطح مرکز و ولسوالی‌ها، بخشی از این اقدامات به شمار می‌روند.
هم‌زمان با این آمادگی‌ها، مقام‌های مسئول طالبان حضور نیروهای مخالف را در بدخشان انکار کرده و هشدار داده‌اند که هر فرد یا گروهی در برابر آنان ایستادگی کند، سرکوب خواهد شد.
۱. شوک امنیتی؛ سقوط یفتل و شروع جنگ در زیباک
سقوط ولسوالی یفتل در اواخر ماه سرطان سال جاری، ضربه و شوک امنیتی بزرگی به طالبان وارد کرد. در این رویداد، جبهه‌ای که پیش از آن نامی از آن شنیده نشده بود، بامداد یک روز، اداره‌های تحت کنترول طالبان، از جمله ساختمان ولسوالی، فرماندهی امنیه و استخبارات را تصرف کرد و تجهیزات و امکانات نظامی قابل‌توجهی را به غنیمت گرفت.
تنها چند روز پس از این رویداد و غافل‌گیری طالبان، درگیری دیگری بدخشان را به صدر خبرهای امنیتی کشاند. در این حمله، نیروهای جبهه آزادی به پایگاه‌ها و قرارگاه‌های طالبان در ولسوالی زیباک یورش بردند. در نتیجه این درگیری‌ها، شماری از نیروهای طالبان کشته و زخمی شدند و رئیس ستاد ارتش طالبان برای جابجایی نیرو و مهار وضعیت به منطقه سفر کرد. درگیری‌های پراکنده در بخش‌های این ولسوالی تاکنون نیز به‌صورت وقفه‌ای ادامه دارد.
۲. موج گسترده بازداشت نظامیان پیشین
این رویدادهای مهم امنیتی، هم‌زمان با نافرمانی «جمعه فاتح»، از فرماندهان طالبان در درواز بدخشان، رخ داد. پس از این تحولات، طالبان روند بازداشت گسترده نظامیان پیشین را در سطح ولایت آغاز کرد.
این بازداشت‌ها در چندین مرحله و در ولسوالی‌های یفتل، شکی، کشم، ارگو و فیض‌آباد صورت گرفت. در اواخر ماه سنبله، طالبان ۱۶ تن را در ولسوالی یفتل به اتهام همکاری با یکی از جبهات مخالف بازداشت کرد. چند روز بعد، ۱۰ تن دیگر نیز در ولسوالی ارگو به اتهام همکاری با جبهات مخالف بازداشت شدند.
در ماه میزان نیز ۱۰ نفر، از جمله یک نظامی پیشین به نام مصور، از همرزمان قیوم ملنگ، به اتهام برنامه‌ریزی برای حمله به طالبان در ولسوالی شکی، بازداشت و به کابل منتقل شدند.
یافته‌های افغانستان اینترنشنال نشان می‌دهد که روند بازداشت نظامیان پیشین، هم‌زمان با معرفی والی و فرمانده امنیه جدید طالبان در ماه سنبله، به اوج رسیده و همچنان ادامه دارد.
۳. تلاش برای توسعه فناوری نظامی و ایجاد مراکز پهپادی
پس از حملات جبهه آزادی در ولسوالی زیباک، طالبان نخستین مرکز عملیات پهپادی خود را در نزدیکی فرودگاه بدخشان ایجاد کرد. مدت زیادی نگذشت که دومین مرکز نیز در بخش دیگری از این ولایت فعال شد. هدف از ایجاد این مراکز، جلوگیری از حملات پی‌درپی در مرکز بدخشان و جمع‌آوری اطلاعات از مناطق مرزی عنوان شده است.
با این حال، یک منبع معتبر در میان طالبان به افغانستان اینترنشنال گفته است که هر دو مرکز در زمینه جمع‌آوری اطلاعات از مناطق مرزی، به‌ویژه ولسوالی زیباک، چندان موفق نبوده‌اند. به همین دلیل، طالبان در نظر دارد مرکز جدیدی را در ولسوالی کران و منجان ایجاد کند. هم‌زمان، تلاش‌ها برای استقرار یک لوای جدید سرحدی در این ولسوالی نیز جریان دارد.
افزون بر این، فرقه ۲۱۹ عمر ثالث طالبان در بدخشان، در ماه سنبله اعلام کرد که چندین توپ «دیسی» را برای اجرای عملیات آماده کرده و نیروهای متخصص را نیز برای استفاده از آن‌ها آموزش داده است.
۴. جابه‌جایی‌های هدفمند در اداره‌های ملکی و نظامی
حدود یک ماه پس از سقوط ولسوالی یفتل، رهبری طالبان والی و فرمانده امنیه جدیدی را برای بدخشان تعیین کرد. این تغییرات به سطح ولسوالی‌ها نیز گسترش یافت.
گزارش‌های تازه حاکی از آن است که شمار از ولسوال‌ها، فرماندهان پولیس، مدیران استخبارات ولسوالی‌ها و آمران حوزه‌های امنیتی در شهر فیض‌آباد به تازگی نیز جابجا شده‌اند.
بر اساس سیاست جدید طالبان، قرار است افراد بومی هر ولسوالی به‌عنوان مسئولان اداری و امنیتی همان مناطق گماشته شوند؛ اقدامی که به نظر می‌رسد با هدف جلوگیری از نافرمانی‌های احتمالی و افزایش کنترول این گروه بر ساختارهای محلی صورت می‌گیرد.
۵. فضای امنیتی در فیض‌آباد و افزایش ایست‌های بازرسی
وقوع چندین انفجار در دو ماه اخیر در شهر فیض‌آباد، نگرانی‌های امنیتی طالبان را دوچندان کرده است. جبهات مخالف مسئولیت این انفجارها را بر عهده گرفته‌اند و گفته‌اند که در این حملات، مقام‌ها و نیروهای استخباراتی و پولیس طالبان هدف قرار گرفته‌اند.
در پی این رویدادها، شمار ایست‌های بازرسی در سطح شهر به‌گونه بی‌سابقه‌ای افزایش یافته است. این وضعیت، علاوه بر تشدید فضای امنیتی، محدودیت‌هایی را برای رفت‌وآمد و آسایش باشندگان شهر ایجاد کرده است.
۶. رقابت بر سر جذب نیروهای مرزی و اسماعیلیه‌ها
در واکنش به گسترش حملات جبهه آزادی در مناطق مرزی، وزارت دفاع طالبان از آغاز روند جذب جوانان بومی در بدخشان خبر داده است.
منابع محلی می‌گویند که تمرکز اصلی طالبان در این روند، جذب جوانان اسماعیلی ساکن مناطق مرزی است. موقعیت جغرافیایی و محل سکونت اسماعیلیه‌های بدخشان این گروه مذهبی را به بازیگر مهم در جنگ‌های بدخشان بدل کرده است.
با این حال، گزارش‌ها حاکی از آن است که جبهات مخالف، به‌ویژه جبهه آزادی، نیز هم‌زمان روند جذب جوانان اسماعیلی و باشندگان مناطق مرزی را دنبال می‌کنند و در این زمینه، به گفته منابع محلی، موفقیت بیشتری نسبت به طالبان داشته‌اند.
۷. انکار حضور جبهات مخالف و تهدید به سرکوب
در برابر این تحولات میدانی، موضع‌گیری مقام‌های ارشد طالبان با گزارش‌های مربوط به وضعیت امنیتی بدخشان تفاوت آشکاری دارد.
رحمت‌الله نجیب، والی طالبان در بدخشان، بارها حضور جبهات مخالف را در این ولایت رد کرده و مدعی شده است که هیچ‌کس توانایی فعالیت علیه این گروه را ندارد.
قاری فصیح‌الدین، رئیس ستاد ارتش طالبان، نیز اخیراً در مراسم فراغت نیروهای تازه‌جذب‌شده ادعا کرد که هیچ نیروی مخالفی در بدخشان و پنجشیر حضور ندارد و ویدیوهای منتشرشده درباره فعالیت این نیروها در این مناطق، در کوه‌های پاکستان ثبت شده‌اند.
سفر هیئت امنیتی کابل به بدخشان
پولیس طالبان در ۱۲ میزان از سفر یک هیئت مشترک متشکل از نمایندگان وزارت‌های دفاع و داخله و ریاست عمومی استخبارات این گروه به ولایت‌های بدخشان و تخار خبر داد.
بر اساس اعلام پولیس طالبان، این هیئت با هدف بررسی وضعیت امنیتی، ارزیابی آمادگی نیروها، نظارت بر نقاط حساس و بررسی وضعیت مناطق مرزی، از بخش‌هایی از ولسوالی کران و منجان در بدخشان و ولسوالی ورسج در تخار بازدید کرده است.
بدخشان در دوراهی بحران
چالش‌های طالبان در بدخشان تنها به تحرکات جبهات مخالف محدود نمی‌شود. این ولایت با مجموعه‌ای درهم‌تنیده از بحران‌های داخلی و ساختاری روبه‌رو است. نزاع‌های پنهان و آشکار بر سر تصاحب معادن طلا، مناقشات ناشی از کشت و قاچاق مواد مخدر، اختلافات عمیق درون‌گروهی میان فرماندهان طالبان، حضور گروه‌های تندرو خارجی در مناطق مرزی و نارضایتی گسترده مردم، کنترول این ولایت را به آزمونی پیچیده و فرسایشی برای طالبان تبدیل کرده است.
مجموعه اقدامات طالبان در بدخشان، نشان‌دهنده نگرانی عمیق این گروه از فعال‌شدن هسته‌های مقاومت و گسترش نفوذ جبهات مخالف است. از سوی دیگر، به نظر می‌رسد مقام‌های طالبان نیز به این واقعیت پی برده‌اند که تداوم اختلافات داخلی، رقابت بر سر منابع اقتصادی و افزایش نارضایتی‌های اجتماعی، عملاً زمینه و فرصت مناسبی را برای سربازگیری و گسترش نفوذ جبهات مخالف فراهم می‌کند.
در چنین شرایطی، بدخشان در آستانه بهاری قرار گرفته است که می‌تواند برای طالبان با چالش‌های امنیتی جدی‌تری همراه باشد؛ چالش‌هایی که مهار آن‌ها صرفاً با افزایش نیروهای نظامی، ایجاد مراکز پهپادی و تشدید تدابیر امنیتی ممکن نخواهد بود.
گزارش‌ها از قاچاق گسترده نفت عراق به ایران و انتقال آن به افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی حکایت دارد. شماری از تاجران و ناظران اقتصادی می‌گویند که جمهوری اسلامی و اداره طالبان با استفاده از پرداخت نقدی و مسیرهای زمینی، تحریم‌های بین‌المللی را دور می‌زنند.
یک دیپلومات پیشین افغانستان می‌گوید که سپاه پاسداران در این شبکه نقش محوری دارد و بخشی از معاملات با هدف پول‌شویی و تطمیع افراد مرتبط با طالبان انجام می‌شود.
قاچاق نفت عراق به افغانستان و انتقال آن از این کشور به بازارهای آسیای مرکزی، پس از آن مورد توجه قرار گرفت که شبکه اسکای‌نیوز عربی به نقل از منابع استخباراتی عراق از انتقال نفت شمال این کشور به ایران و سپس فروش آن در افغانستان خبر داد.
بر اساس این گزارش، شبکه‌هایی در اقلیم کردستان عراق، نفت خام و فرآورده‌های نفتی را از میدان‌های نفتی کرکوک و سلیمانیه قاچاق می‌کنند. بخشی از این محموله‌ها به ایران انتقال می‌یابد و پس از تصفیه، در بازار افغانستان فروخته می‌شود.
محموله‌های نفتی با تانکرهای ایرانی از مناطق شرقی ایران به مرز افغانستان انتقال می‌یابند و پس از عبور از گذرگاه‌های مرزی، در ذخیره‌گاه‌های بزرگ در شهرهای نزدیک مرز تخلیه می‌شوند. این ذخیره‌گاه‌ها را شرکت‌های خصوصی واردکننده افغان اداره می‌کنند.
سپس فرآورده‌های نفتی با تانکرهای کوچک‌تر به جایگاه‌های سوخت و مصرف‌کنندگان در شهرها و ولایت‌های افغانستان انتقال می‌یابند.
در واکنش به این گزارش‌ها، هیبت الحلبوسی، رئیس پارلمان عراق، دستور تشکیل یک کمیته موقت تحقیقاتی را برای بررسی اطلاعات مربوط به قاچاق نفت از میدان‌های نفتی کرکوک و اقلیم کردستان به افغانستان از مسیر ایران صادر کرده است. هم‌زمان، نخست‌وزیر عراق نیز دستور داده است که درباره سرقت و قاچاق فرآورده‌های نفتی در این کشور تحقیق شود.
افغانستان بخش عمده نیاز نفتی خود را از خارج تأمین می‌کند و ایران، عراق و ترکمنستان از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان نفت این کشور هستند.
تاجران و سرمایه‌گذاران می‌گویند که بخش عمده نفت ایران از گذرگاه‌های ولایت نیمروز، فراه و بندر اسلام‌قلعه وارد افغانستان می‌شود؛ اما نفت قاچاقی عراق عمدتا از راه تورغندی به افغانستان انتقال می‌یابد.
در اول نوامبر مقام‌های محلی طالبان در هرات اعلام کردند که صدها تانکر نفت را در شش ماهه گذشته به دلیل کیفیت پایین مسترد کرده‌اند.
نفت ارزان عراق در بازار افغانستان و آسیای مرکزی
حسیب فرامرز پژوهشگر اقتصادی، می‌گوید حجم نفتی که از عراق به افغانستان می‌رسد، در مقایسه با نفت ایران کمتر است، اما انتقال نفت ایران به افغانستان و سپس کشورهای آسیای مرکزی، به‌ویژه اوزبیکستان، در مقیاس گسترده‌تری صورت می‌گیرد.
به گفته او، جنگ روسیه و اوکراین و اختلال در صادرات نفت به برخی کشورهای آسیای مرکزی، نیاز این بازارها به منابع جایگزین سوخت را افزایش داده است. در چنین شرایطی، نفت ایران و عراق از مسیر زمینی افغانستان به بازارهای منطقه منتقل می‌شود.
او می‌گوید بخش عمده این معاملات به‌صورت نقدی انجام می‌شود تا محدودیت‌های بانکی ناشی از تحریم‌ها دور زده شود. به گفته او، نفت از ایران و ترکمنستان به افغانستان انتقال می‌یابد، از بندر حیرتان وارد بازار اوزبیکستان می‌شود و بخشی از آن نیز به تاجیکستان می‌رسد.
او می‌افزاید که نیاز داخلی افغانستان نیز از طریق همین شبکه تأمین می‌شود و افراد مورد نظر اداره طالبان در این روند مشارکت دارند.
این پژوهشگر اقتصادی همچنین می‌گوید در گذشته، نظارت ماهواره‌ای امریکا بر مسیرهای انتقال نفت وجود داشت، اما به باور او، اکنون این نظارت مانند گذشته نیست.
در قوس ۱۴۰۳، خبرگزاری رویترز به نقل از منابع گزارش داد که یک شبکه پیچیده قاچاق نفت کوره در عراق هر سال از یک تا سه میلیارد دالر برای جمهوری اسلامی و گروه‌های نیابتی آن درآمدزایی می‌کند.
به گفته این منابع، شبکه‌ای از شرکت‌ها، گروه‌ها و افراد در عراق، ایران و کشورهای خلیج فارس در عملیات قاچاقی دست دارند که نفت کوره عراق را با استفاده از سیاست‌های دولت این کشور با قیمت‌های یارانه‌ای به کارخانه‌های آسفالت در این کشور می‌فروشند.
برای نخستین بار، انتقال ریلی محموله‌های نفتی عراق به افغانستان از مسیر کرمانشاه ایران آغاز شد. رسانه‌های ایرانی در ماه اسد امسال گزارش دادند که این محموله‌ها از طریق راه‌آهن کرمانشاه، در غرب ایران، وارد شبکه ریلی این کشور می‌شود و سپس به افغانستان انتقال می‌یابد.
نقش شبکه‌های تجاری و اداره طالبان
یک تاجر شناخته‌شده و دخیل در این روند که نخواست نامش در گزارش ذکر شود، می‌گوید بخش عمده سوخت وارداتی افغانستان از مسیر ایران و ترکمنستان تأمین می‌شود. به گفته او، سوخت ترکمنستان از مسیر بندر آقینه وارد افغانستان می‌شود، در حالی که محموله‌های ایرانی بیشتر از مسیر ولایت‌های نیمروز و فراه به کشور می‌رسند.
او می‌گوید حجم واردات سوخت از ایران قابل توجه است و بخشی از نفت عراق نیز پس از انتقال به ایران و تصفیه در آن کشور، وارد افغانستان می‌شود. به گفته این تاجر، برخی محموله‌ها نیز مستقیماً از عراق انتقال می‌یابند.
او می‌افزاید که بخشی از این فرآورده‌ها پس از ورود به افغانستان، به اوزبیکستان و تاجیکستان صادر می‌شود؛ زیرا هزینه تمام‌شده آن‌ها در مقایسه با منابع دیگر پایین‌تر است.
این تاجر می‌گوید این معاملات با هدف دور زدن تحریم‌ها و از طریق شبکه‌های تجاری ایرانی و افغان انجام می‌شود. به گفته او، افراد مرتبط با اداره طالبان نیز در این روند مشارکت دارند و برای انتقال و تجارت این محموله‌ها تسهیلات فراهم می‌کنند.
او معتقد است که ورود حجم گسترده سوخت ارزان از مسیر ایران، موقعیت تجاری صادرکنندگان ترکمنستانی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
سپاه پاسداران؛ نفت به‌جای پول و تطمیع افراد طالبان
معین پیشین وزارت خارجه افغانستان می‌گوید سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به‌گونه نزدیک با شماری از اعضای طالبان در تجارت نفت و گاز همکاری دارد.
این دیپلومات پیشین که نخواست نامش در گزارش ذکر شود، می‌گوید قاچاق نفت از عراق پدیده تازه‌ای نیست و شبکه‌های مربوط به آن سال‌ها پیش از این نیز فعالیت داشته‌اند؛ اما به گفته او، آنچه در شرایط کنونی اهمیت دارد، استفاده از این شبکه برای دو هدف عمده است: «پول‌شویی و تطمیع سران طالبان».
او می‌گوید سپاه پاسداران در رأس این روند قرار دارد و بخشی از همکاری‌ها با طالبان از طریق پرداخت نفت و گاز به‌جای پول نقد صورت می‌گیرد. به گفته او، شماری از چهره‌های طالبان، از جمله ابراهیم صدر و قیوم ذاکر و یکی از اعضای خانواده ملا منصور، رهبر سابق طالبان، در این معاملات دخیل هستند.
این دیپلومات پیشین همچنین مدعی است که سفارت جمهوری اسلامی در کابل برای انتقال پول از شبکه صرافی سرای شهزاده و همکاری افراد محلی طالبان در هرات استفاده می‌کند. به گفته او، قاچاق دالر نیز بخشی از این سازوکار است.
او می‌گوید جمهوری اسلامی با همکاری افراد مرتبط با طالبان، محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها را دور می‌زند و بخشی از کالاهای خود را به افغانستان و اوزبیکستان انتقال می‌دهد و سپس این کالاها با نام تولیدات افغانستان و اوزبیکستان در بازارها عرضه می‌شوند.
به باور این منبع، سپاه پاسداران در هماهنگی این معاملات، از انتقال نفت و فروش آن گرفته تا جابه‌جایی پول، نقش محوری دارد.
او همچنین می‌گوید شماری از اعضای خانواده طالبان، مقام‌های پیشین و تاجران شناخته‌شده در این روند دخیل هستند.
این دیپلومات پیشین، سازوکار پرداخت نفت و گاز به افراد بانفوذ طالبان را نوعی «تطمیع با نفت و گاز» توصیف می‌کند؛ روشی که به گفته او، جمهوری اسلامی از آن برای جلب همکاری و تأمین منافع خود استفاده می‌کند.
او مدعی است که امریکا از این روند آگاه است و برای متوقف کردن همکاری‌های قاچاقی اداره طالبان با جمهوری اسلامی، فشار بر این گروه را افزایش داده است. با این حال، او جزئیات مشخصی درباره این فشارها ارائه نکرد.
منافع مشترک تهران و طالبان
هدف از قاچاق نفت به افغانستان، دورزدن تحریم‌های امریکا و غرب است. جمهوری اسلامی با تحریم‌های بی‌سابقه روبه‌روست. طالبان متهم است که در دورزدن تحریم‌ها به ویژه پس از جنگ با جمهوری اسلامی همکاری کرده است.
شفیق شرق، دیپلومات پیشین افغانستان در ایران، می‌گوید سطح و دامنه تحریم‌های غرب علیه جمهوری اسلامی و اداره طالبان یکسان نیست. به گفته او، ایران با محدودیت‌های گسترده بین‌المللی در بخش‌های مختلف اقتصادی و مالی روبه‌رو است، در حالی که تحریم‌های اعمال‌شده بر طالبان ماهیت و دامنه متفاوتی دارد.
شرق معتقد است که تهران و اداره طالبان در چارچوب یک تعامل پنهانی، از ظرفیت‌های تجاری افغانستان برای ادامه معاملات نفتی استفاده می‌کنند.
او می‌گوید در این سازوکار، نفت عراق به نام افغانستان خریداری می‌شود و پس از انتقال به ایران، به‌عنوان کالای ایرانی به بازارهای افغانستان و منطقه صادر می‌شود.
به باور این دیپلومات پیشین، جمهوری اسلامی در دوره حاکمیت طالبان از فرصت‌های اقتصادی و تجاری افغانستان بهره قابل توجهی برده است. او این روابط را «معامله‌ای دوجانبه» می‌داند که در آن هر طرف در برابر همکاری، امتیازهایی به دست می‌آورد.
یک تاجر شناخته‌شده هراتی نیز گفت که نفت عراق از راه ایران وارد افغانستان می‌شود. به گفته او، بسته به شرایط در عراق و افغانستان، حجم واردات نفت متفاوت است. این تاجر معروف گفت که انتقال نفت از عراق از سال‌ها بدین سو ادامه دارد.
بازار منطقه‌ای و پیامدهای اقتصادی
گسترش انتقال سوخت از ایران به افغانستان و سپس آسیای مرکزی، نشان‌دهنده شکل‌گیری یک شبکه تجاری فرامرزی است که در آن افغانستان نه‌تنها بازار مصرف، بلکه مسیر انتقال فرآورده‌های نفتی به کشورهای همسایه نیز محسوب می‌شود.
اوزبیکستان و تاجیکستان از بازارهای مقصد این محموله‌ها معرفی شده‌اند. در شرایطی که هزینه واردات سوخت و دسترسی به منابع تأمین انرژی برای کشورهای منطقه اهمیت دارد، قیمت پایین‌تر فرآورده‌های نفتی می‌تواند انگیزه‌ای برای خرید از این مسیر باشد.
با این حال، استفاده از مسیرهای غیررسمی، پرداخت نقدی و شبکه‌های تجاری واسطه، شفافیت معاملات را کاهش می‌دهد و بررسی منشأ واقعی نفت و درآمد حاصل از فروش آن را دشوار می‌سازد.
تجارت نفت در مسیر ایران، افغانستان و آسیای مرکزی فراتر از تأمین نیاز داخلی افغانستان رفته است. این شبکه می‌تواند برای تهران راهی جهت گسترش بازار فروش فرآورده‌های نفتی و برای شبکه‌های تجاری مرتبط با اداره طالبان منبع درآمد و امتیاز اقتصادی باشد.
لینا هشت ساله بود که حکومت نخست طالبان در قوس ۱۳۸۰ در کابل فروپاشید. مادرش که پیش از تسلط طالبان معلم بود، خواندن و نوشتن را در خانه به او آموخته بود؛ اما لینا هنوز نمی‌دانست که روزی فرصت رفتن به مکتب و ادامه آموزش را خواهد یافت.
پس از فروپاشی نخستین حکومت طالبان و بازگشایی مکاتب، لینا شامل صنف دوم شد. او می‌گوید فضای مکتب برایش تجربه‌ای تازه و دنیایی ناشناخته بود؛ دنیایی که تا آن زمان تنها وصف آن را از دیگران شنیده بود.
این فرصت آموزشی نگاه او را به آینده تغییر داد. لینا بعدها خبرنگاری را به‌عنوان حرفه مورد علاقه‌اش انتخاب کرد و اکنون در خارج از افغانستان در عرصه رسانه فعالیت می‌کند.
با این حال، همه دختران خانواده او فرصت مشابهی نیافتند. خواهران بزرگ‌تر لینا در دوره نخست حاکمیت طالبان از آموزش محروم ماندند. به گفته او، پس از بازگشایی مکاتب نیز خواهرانش به دلیل سن و شرایط اجتماعی نتوانستند تحصیلات ناتمام خود را از سر بگیرند.
لینا به افغانستان اینترنشنال گفت: «من بسیار خوش‌شانس بودم که در سن مناسبی نور آموزش به زندگی‌ام تابید، اما بخت با خواهران بزرگ‌ترم یاری نکرد. آن‌ها هنوز هم نتوانسته‌اند تحصیلات خود را تکمیل کنند.»
بازگشت زنان پس از پنج سال خاموشی
در دوره پنج‌ساله نخستین حکومت طالبان، زنان از رفتن به مکاتب و دانشگاه‌ها، اشتغال در بسیاری از بخش‌های دولتی و اجتماعی و حضور در عرصه‌های مختلف زندگی عمومی محروم بودند. ممنوعیت آموزش دختران، محدودیت اشتغال و رفت‌وآمد زنان و جلوگیری از حضور آنان در فضای عمومی، زندگی میلیون‌ها زن و دختر افغان را تحت تأثیر قرار داده بود.
برخی خانواده‌ها در پی این محدودیت‌ها ناگزیر به ترک افغانستان شدند و زنانی که در کشور ماندند، مجبور بودند فعالیت‌های خود را در شرایطی دشوار و با محدودیت‌های شدید ادامه دهند.
با سقوط حکومت طالبان در سال ۱۳۸۰، فرصت‌های تازه‌ای برای حضور زنان در عرصه‌های مختلف فراهم شد. یکی از جلوه‌های این تحول را می‌شد در لویه جرگه اضطراری کابل دید؛ جایی که بیش از ۱۵۰۰ نماینده از ولایت‌های مختلف افغانستان گرد هم آمده بودند و حدود ۲۰۰ نفر آنان را زنان تشکیل می‌دادند. این در حالی بود که تنها چند ماه پیش از آن، زنان از مشارکت در زندگی سیاسی و اجتماعی کشور محروم بودند.
یکی از نمایندگان زن از یک ولایت جنوب‌شرقی افغانستان که به دلیل نگرانی‌های امنیتی نخواست نامش فاش شود، گفت در دوره نخست حاکمیت طالبان پنج سال را در خانه سپری کرده و تصور روشنی از آینده خود نداشته است.
او پیش از آن به‌عنوان آموزگار و مدیر مکتب کار می‌کرد، اما در دوران حکومت طالبان، به‌صورت پنهانی و زیر عنوان آموزش قرآن کریم، صنف‌هایی تشکیل داده بود و به بیش از ۳۰ دختر خواندن و نوشتن می‌آموخت.
پس از سقوط طالبان و بازگشایی مکاتب، زمانی که همان دختران توانستند دوباره به مکتب بروند، برای او به یکی از شادترین لحظه‌های زندگی‌اش تبدیل شد. او در منطقه خود خانه‌به‌خانه می‌رفت و خانواده‌ها را تشویق می‌کرد دختران و خواهران‌شان را به مکتب بفرستند.
تلاش‌های او در میان مردم محل با استقبال روبه‌رو شد و سرانجام باشندگان منطقه، او را به‌عنوان نماینده خود برای شرکت در لویه جرگه اضطراری انتخاب کردند.
این زن گفت: «وقتی پس از مدت‌ها زنان و مردان را در یک میدان، بدون تبعیض جنسیتی و در کنار یکدیگر دیدم، نسبت به آینده افغانستان امیدوار شدم.»
«سیاست چادری دیگر به پایان رسیده است»
آیا یک زن می‌تواند لباس دلخواه خود را بپوشد و بدون ترس به محل کارش برود؟
حلیمه احمدی در دوران نخستین حکومت طالبان پاسخی برای این پرسش نداشت. اما پس از تحولات سال ۲۰۰۱، روزهایی را تجربه کرد که می‌توانست بدون چادری به مناطق دوردست و روستاها سفر کند.
پس از سقوط طالبان، او در یکی از سفرهای کاری خود برای نخستین بار بدون چادری به منطقه‌ای دوردست در ولایت کابل رفت. حلیمه لباس سنتی زنان کابل را پوشیده و روسری بر سر داشت، اما ظاهرش برای مردم آن منطقه چنان ناآشنا بود که تصور می‌کردند مهمانی از کشوری دیگر به آنجا آمده است.
حلیمه در دوران حکومت طالبان نیز در ولایت تخار، در یکی از پروژه‌های مرتبط با زنان در موسسه «اکتید» کار می‌کرد، اما از وضعیت موجود رضایت نداشت. به گفته او، در آن زمان چنین فرصت‌هایی برای همه زنان افغانستان فراهم نبود.
پس از تشکیل وزارت امور زنان در حکومت جدید، از او خواسته شد از تخار به کابل برود. او نیز همراه با خانواده‌اش راهی پایتخت شد.
حلیمه گفت: «در مسیر راه، شوهرم چندین بار از من خواست که به دلایل امنیتی چادری بپوشم، اما من با اطمینان به او می‌گفتم که آرام باش، هیچ مشکلی وجود ندارد؛ سیاست چادری دیگر به پایان رسیده است.»
او چند سال بعد کار خود را به‌عنوان رئیس امور زنان آغاز کرد، اما به گفته او، آثار محرومیت پنج‌ساله همچنان تا پایان در زندگی‌اش احساس می‌شد.
بازگشت سایه محرومیت بر زندگی زنان
حاکمیت دوباره طالبان بر افغانستان در اسد ۱۴۰۰، روند زندگی زنان افغان را که پس از سقوط حاکمیت نخست این گروه در سال ۱۳۸۰ آغاز شده بود، به‌طور اساسی تغییر داد.
مکاتبی که برای نخستین بار درهای آموزش را به روی دخترانی مانند لینا گشوده بودند، بار دیگر به روی شمار زیادی از دختران بسته شدند. حضور زنان در دانشگاه‌ها، ادارات دولتی، رسانه‌ها و فعالیت‌های عمومی به‌شدت محدود شد.
وزارت امور زنان نیز منحل و ساختمان آن به وزارت امر به معروف واگذار شد. نهاد دولتی‌ای که نزدیک به بیست سال مسئولیت حمایت از حقوق زنان و حضور اجتماعی آنان را بر عهده داشت، از میان رفت.
بر اساس گزارش صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل متحد، از سال ۱۴۰۰ تاکنون بیش از ۲.۶ میلیون دختر افغان از آموزش متوسطه محروم شده‌اند.
بخش زنان سازمان ملل متحد نیز در گزارشی اعلام کرده است که نزدیک به ۸۰ درصد زنان افغان در گروه سنی ۱۸ تا ۲۹ سال، نه امکان تحصیل دارند، نه شاغل‌اند و نه در بخش‌های حرفه‌ای و تخصصی مشارکت می‌کنند.
حلیمه احمدی درباره بازگشت طالبان به قدرت می‌گوید: «دستاوردهای سال‌های گذشته نباید به این شکل از میان می‌رفتند.»
او بازگشت طالبان به قدرت را عقب‌گرد بزرگی برای دستاوردهای زنان افغان می‌داند. به باور او، زنان و مردان باید تا آخرین لحظه برای جلوگیری از بازگشت طالبان مبارزه می‌کردند تا این گروه در نتیجه سیاست‌های کشورهای خارجی بار دیگر بر افغانستان حاکم نمی‌شد.
این زن اما همچنان امیدوار است که همانند سال ۱۳۸۰، دوره کنونی حکومت طالبان نیز روزی به پایان برسد.
سازمان بهداشت جهانی هشدار داده است که جنوب افغانستان به‌دلیل پایین بودن سطح ایمنی کودکان و ضعف پوشش واکسیناسیون، همچنان کانون اصلی انتقال فلج اطفال است. بر مبنای آمار این سازمان، از آغاز سال جاری میلادی تاکنون، ۲۵ مورد ابتلا به ویروس وحشی پولیو نوع یک در افغانستان ثبت شده است.
کمیته اضطراری سازمان بهداشت جهانی در گزارش تازه خود که روز جمعه، ۲۲ عقرب، منتشر کرده است، توقف واکسیناسیون خانه‌به‌خانه و مشارکت محدود زنان واکسیناتور را از موانع اصلی ریشه‌کن‌سازی این بیماری در کشور عنوان کرده است.
این سازمان گفته است از زمان نشست قبلی این کمیته در ماه ثور سال جاری تاکنون ۲۲ مورد جدید ابتلا به ویروس وحشی فلج اطفال نوع یک در افغانستان شناسایی شده است. با این حساب، شمار موارد ابتلا در افغانستان از آغاز سال جاری میلادی به ۲۵ مورد رسیده است.
با این‌حال، بررسی‌های افغانستان اینترنشنال نشان می‌دهد که پس از بازگشت طالبان به قدرت، در پنج سال گذشته موارد ابتلا به بیماری فلج اطفال با افزایش ۹۵۰ درصدی، بیش از ۱۰ برابر شده است.
این در حالی است که افغانستان در سال گذشته، ۲۱ مورد ابتلا به فلج اطفال ثبت کرده بود. پاکستان نیز در سال جاری تاکنون چهار مورد ابتلا گزارش کرده است.
بر اساس این گزارش، از آغاز سال ۲۰۲۶ تاکنون ۷۶ نمونه محیطی مثبت از ویروس فلج اطفال در افغانستان شناسایی شده است. این نمونه‌ها از منابع محیطی به دست آمده‌اند و با شمار موارد ابتلای انسانی تفاوت دارند.
جنوب افغانستان، کانون اصلی انتقال ویروس
کمیته اضطراری سازمان بهداشت جهانی می‌گوید با وجود کاهش کلی موارد فلج اطفال در سطح منطقه، انتقال ویروس در افغانستان و پاکستان همچنان ادامه دارد و جنوب افغانستان نگران‌کننده‌ترین منطقه از نظر شدت انتقال این بیماری است.
این کمیته سطح پایین ایمنی جمعیت در برابر ویروس را از عوامل اصلی تداوم انتقال بیماری در مناطق جنوبی افغانستان می‌داند.
در کنار جنوب افغانستان، شرق کشور نیز با افزایش شناسایی ویروس روبه‌رو شده است. گزارش می‌گوید موارد شناسایی ویروس در شرق افغانستان در شش ماه گذشته روند افزایشی داشته و بیشتر این موارد ناشی از انتقال ویروس از مناطق جنوبی کشور بوده است.
سازمان بهداشت جهانی می‌گوید با وجود بهبود کیفیت برنامه واکسیناسیون در شرق افغانستان، دستاوردهای این منطقه هنوز شکننده است و برای جلوگیری از گسترش دوباره ویروس، باید سطح ایمنی جمعیت، به‌ویژه در میان گروه‌های آسیب‌پذیر، حفظ شود.
توقف واکسیناسیون خانه‌به‌خانه و کمبود زنان واکسیناتور
یکی از نگرانی‌های اصلی کمیته اضطراری، ادامه توقف واکسیناسیون خانه‌به‌خانه در افغانستان است. بر اساس این گزارش، این شیوه از میزان ۱۴۰۳ تاکنون اجرا نشده و کارزارهای واکسیناسیون عمدتاً به روش مراجعه به مراکز و محل‌های مشخص انجام می‌شوند.
کمیته می‌گوید این روش در بسیاری از مناطق نتوانسته است همه کودکان را به‌طور منظم و با پوشش کافی واکسینه کند؛ به‌ویژه کودکان خردسال که ممکن است به مراکز واکسیناسیون مراجعه نکنند.
مشارکت زنان به‌عنوان کارکنان واکسیناسیون نیز در افغانستان بسیار محدود است و این مشکل به‌خصوص در مناطق جنوبی کشور برجسته‌تر است.
گزارش هشدار می‌دهد که ترکیب توقف واکسیناسیون خانه‌به‌خانه و حضور اندک زنان واکسیناتور می‌تواند زمینه گسترش جغرافیایی ویروس را در داخل افغانستان و فراتر از مرزهای آن فراهم کند.
کمیته اضطراری از برنامه مبارزه با فلج اطفال افغانستان خواسته است گزینه‌های عملی برای بازگشت واکسیناسیون خانه‌به‌خانه در سراسر کشور را بررسی کند. به گفته این کمیته، شیوه کنونی واکسیناسیون در بسیاری از مناطق، به‌ویژه جنوب افغانستان، پوشش و کیفیت لازم برای ریشه‌کن‌سازی بیماری را تأمین نکرده است.
بازگشت مهاجران از پاکستان و خطر انتقال فرامرزی
سازمان بهداشت جهانی رفت‌وآمد جمعیت میان افغانستان و پاکستان، به‌ویژه بازگشت مهاجران از پاکستان به افغانستان، را از عوامل افزایش خطر انتقال فرامرزی ویروس می‌داند.
در گزارش آمده است که بازگشت مهاجران فاقد اسناد از پاکستان، چالش‌های عملیاتی برنامه واکسیناسیون را بیشتر کرده است. این سازمان تأکید می‌کند که دو کشور باید برای شناسایی و واکسیناسیون جمعیت‌های در حال رفت‌وآمد، هماهنگی نزدیک‌تری داشته باشند.
کمیته اضطراری افغانستان و پاکستان را از نظر همه‌گیری‌شناسی فلج اطفال یک بلوک مشترک می‌داند و هشدار می‌دهد که انتقال ویروس در یکی از این دو کشور، خطر گسترش آن در کشور دیگر را نیز افزایش می‌دهد.
این کمیته همچنین بر ادامه واکسیناسیون افراد در همه گروه‌های سنی در گذرگاه‌های مرزی دو کشور تأکید کرده است.
کارزارهای واکسیناسیون در افغانستان
بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، افغانستان در سال ۲۰۲۵ دو کارزار سراسری و پنج کارزار منطقه‌ای واکسیناسیون فلج اطفال برگزار کرد. در سال ۲۰۲۶ تاکنون نیز یک کارزار سراسری و دو کارزار منطقه‌ای در این کشور اجرا شده است.
همچنین واکسیناسیون هدفمند با دوزهای کسری واکسین تزریقی فلج اطفال در مناطق پرخطر شرق، جنوب و جنوب‌شرق افغانستان در سال گذشته انجام شد. این برنامه در سال جاری در مناطق پرخطر شرق کشور ادامه یافته است.
کمیته اضطراری از تلاش‌ها برای بهبود روش‌های اجرایی و اطلاع‌رسانی در کارزارهای واکسیناسیون استقبال کرده، اما تأکید کرده است که این اقدامات هنوز برای توقف انتقال ویروس در سراسر کشور کافی نیست.
تمدید وضعیت اضطراری بین‌المللی فلج اطفال
مدیرکل سازمان بهداشت جهانی روز ۲۱ عقرب ۱۴۰۵ اعلام کرد که خطر گسترش بین‌المللی ویروس فلج اطفال همچنان یک وضعیت اضطراری بهداشت عمومی با نگرانی بین‌المللی است و توصیه‌های موقت برای مقابله با این بیماری را برای سه ماه دیگر تمدید کرد.
افغانستان و پاکستان همچنان در فهرست کشورهای آلوده به ویروس وحشی فلج اطفال نوع یک قرار دارند.
بر اساس توصیه‌های تازه، ساکنان و افرادی که بیش از چهار هفته در کشورهای دارای انتقال ویروس اقامت دارند، باید در فاصله چهار هفته تا ۱۲ ماه پیش از سفر بین‌المللی واکسین شوند و گواهی بین‌المللی واکسیناسیون دریافت کنند.
سازمان بهداشت جهانی می‌گوید با وجود کاهش کلی موارد ابتلا در یک سال گذشته، ادامه انتقال ویروس در جنوب افغانستان و بخش‌هایی از پاکستان، ضعف پوشش واکسیناسیون و رفت‌وآمد جمعیت میان دو کشور همچنان خطر گسترش بین‌المللی این بیماری را حفظ کرده است.
۲۵ سال پیش، شهروندان کابل صبح روز سه‌شنبه، ۲۲ عقرب ۱۳۸۰، هنگامی که از خواب بیدار شدند، با واقعیتی تازه روبه‌رو شدند: رژیم طالبان فروپاشیده و نیروهای این گروه پایتخت را ترک کرده بودند.
طالبان شبانه از کابل گریخته بودند و شهروندان پس از پنج سال حاکمیت این گروه، روز خود را بدون حضور پولیس مذهبی و جنگجویانی آغاز کردند که پیش از آن در خیابان‌ها مردم را لت‌وکوب می‌کردند.
اما با فرار نیروهای طالبان، فضای شهر یک‌باره تغییر نکرد. شماری از مردم هنوز سقوط این رژیم را باور نکرده بودند. در برخی محله‌ها، مردم به استقبال نیروهای مخالف رفتند و در محله‌های دیگر، خانواده‌ها منتظر ماندند تا ببینند نیروهای تازه‌وارد چه خواهند کرد.
فروپاشی رژیم طالبان از یک روز پیش آغاز شده بود. آنتونی دیویس، خبرنگار مجله تایم، شدیدترین نبرد در شمال کابل را در روز دوشنبه، ۲۱ عقرب، بین ساعت‌های ۱:۳۰ تا ۳:۳۰ پس از چاشت ثبت کرده است. تا ساعت ۴:۳۰، زره‌پوش‌های نیروهای مقاومت از خطوط دفاعی طالبان عبور کرده بودند. نیروهای پیش‌رو شامگاه همان روز در قره‌باغ و کلکان توقف کردند.
حدود ساعت ۹ شب، وکیل میرآغا، یکی از بزرگان محلی در حوالی میدان هوایی، از بام خانه‌اش شنید که طالبان درباره سقوط ولسوالی قره‌باغ صحبت می‌کردند. به روایت او، اندکی بعد، روند خروج آنان آغاز شد. مسیرهای خروج متفاوت بود؛ برخی از راه میدان‌شهر و مسیر غزنی، برخی از راه لوگر و شماری نیز از مسیر جلال‌آباد رفتند. خروج طالبان حرکت یک ستون واحد در ساعتی مشخص نبود، بلکه گروه‌ها و موترهای آنان در طول شب از مسیرهای مختلف شهر را ترک می‌کردند.
نیمه‌شب، هشت امدادگر خارجی که در زندان به سر می‌بردند نیز همراه طالبان برده شدند. اجمل میر، نگهبان بازداشتگاه، به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفت: «آن‌ها را داخل موتر گذاشتند و نیمه‌شب رفتند.»
از بام هوتل انترکانتیننتال، کاروان موترهای طالبان در حال حرکت به سوی جنوب دیده می‌شد. آسوشیتدپرس گزارش داد که خروج موترها حتی پس از طلوع آفتاب نیز ادامه داشت.
ساعت ۵:۳۰ صبح
محمدگل به روزنامه واشنگتن‌پست گفت که تا ساعت ۵:۳۰ صبح، طالبان خیابان‌ها را ترک کرده بودند و «در سراسر شهر هیچ‌کس نبود».
گزارش‌های خبرنگاران، از مشاهده موترهای در حال عقب‌نشینی تا حضور جنگجویانی که از کاروان‌ها جا مانده بودند، تصویری تدریجی از پایان سلطه رژیم طالبان ارائه می‌دهند.
صبح آن روز، هوا سرد و آسمان پایتخت صاف بود. کیت کلارک، خبرنگار وقت بی‌بی‌سی، در مسیر ورودش به کابل این وضعیت را ثبت کرده است. خبرنگار آیریش‌تایمز نیز شهر را زیر نور آفتاب صبحگاهی و آسمان آبی توصیف کرده بود.
در مسیر شمال، خانه‌ها و باغ‌های ویران‌شده، آثار آتش‌سوزی در شمالی و گودال‌های ناشی از بمباران، در برابر چشمان خبرنگاران قرار داشت.
ورود نیروهای مقاومت نیز به‌تدریج انجام شد. پیش‌قراولان بامداد روز سه‌شنبه وارد کابل شدند، اما بخش بزرگی از نیروها در کوتل خیرخانه توقف کردند.
کیت کلارک در آنجا تانک‌ها و زره‌پوش‌هایی را مشاهده کرد که مسیر را مسدود کرده بودند. امریکا خواسته بود ورود نیروهای مقاومت به پایتخت تا زمان دستیابی به توافق سیاسی به تأخیر بیفتد. در میان نیروهایی که در نزدیکی کابل حضور داشتند، جنگجویان پنجشیر و شمالی نقش اصلی را ایفا می‌کردند.
«طالبان رفته‌اند»
از سمت شهر، مردان و پسران پیاده و با بایسکل به سوی نیروهای مقاومت می‌آمدند و خبر می‌دادند که طالبان رفته‌اند. سرانجام، مسیر باز شد. کاروان موترها پیچ‌های پایانی جاده را پشت سر گذاشت و با جمعیتی روبه‌رو شد که برای استقبال دست تکان می‌دادند.
مردی به زبان انگلیسی فریاد زد: «به شهر کابل خوش آمدید!» شادی در خیابان‌ها موج می‌زد و صدای هارن موترها با زنگ بایسکل‌ها درهم آمیخته بود.
برای کسانی که عزیزان‌شان از جبهه‌های جنگ یا تبعید بازمی‌گشتند، آن ساعت‌ها فرصتی برای دیدار دوباره بود. فریدون، تخنیکر کمپیوتر، به آیریش‌تایمز گفت: «قدم‌زدن در خیابان چقدر خوب است؛ احساس می‌کنم آزاد شده‌ام.»
آزادی در سخنان او معنایی ساده و روزمره داشت: بیرون‌آمدن و قدم‌زدن در خیابان، بدون ترس از متوقف‌شدن.
شاه مری، عکاس افغان خبرگزاری فرانسه که سال‌ها در دوران حاکمیت طالبان در کابل زندگی کرده بود، بعدها خروج آنان را با تصویری از بازگشت مردم به خیابان‌ها به یاد آورد: «گویی مردم از سایه‌ها بیرون می‌آمدند و دوباره به روشنایی زندگی قدم می‌گذاشتند.»
در خاطره او، شلوغ‌شدن کوچه‌ها نشانه پایان انزوایی بود که حتی حرفه عکاسی را نیز در معرض خطر قرار داده بود.
با این حال، همه نقاط کابل چنین منظره‌ای نداشت. جف تامپسون، خبرنگار شبکه ای‌بی‌سی استرالیا، با یک تکسی زردرنگ از راه فرعی وارد شهر شد و خیابان‌هایی خلوت را دید. او در گزارش زنده خود، حوالی ساعت ۱۱:۴۵ پیش از چاشت، گفت که بسیاری از مردم هنوز در خانه‌های‌شان مانده‌اند.
راکت‌اندازهای رهاشده در مسیر دیده می‌شدند و حضور نیروهای تازه‌وارد هنوز در همه نقاط شهر گسترده نشده بود. در کنار استقبال مردم از نیروهای مقاومت، نگرانی از تکرار تجربه جنگ‌های داخلی نیز وجود داشت. مردم با احتیاط رفتار نیروهای تازه‌وارد را زیر نظر داشتند.
دکان‌های بسته، سلمانی‌های پرمشتری
بازار نیز یک‌دست باز نبود. تیم جودا، خبرنگار شبکه شاهد، بیشتر دکان‌ها را بسته دید؛ اما برخی سلمانی‌ها فعالیت می‌کردند و مردان در بیرون آن‌ها صف کشیده بودند.
پروانه، یکی از سلمانی‌ها، گفت: «این پرکارترین روز زندگی من است.» آقای تامپسون در دکان دیگری نوارهای موسیقی را دید که از مخفیگاه بیرون آورده شده بودند و مردم با شنیدن آن‌ها می‌رقصیدند. جوانی به رویترز گفت: «فقط می‌خواهم از شرش خلاص شوم.» منظور او ریشی بود که به اجبار گذاشته بود.
در جریان روز، صدای موسیقی نیز دوباره در شهر شنیده شد. آقای تامپسون در رادیویی که در دوران حاکمیت طالبان «رادیو شریعت» نام داشت، دو گوینده زن را دید که بدون چادری و با چادرهای معمولی نشسته بودند. موسیقی نیز دوباره از رادیو پخش می‌شد. این تغییر برای باشندگانی که در دوران طالبان ممکن بود به‌دلیل شنیدن موسیقی مجازات شوند، معنایی ملموس داشت.
با این حال، بیشتر زنان هنوز چادری می‌پوشیدند. پایان فعالیت پولیس مذهبی طالبان، موسوم به امر به معروف و نهی از منکر، نمی‌توانست ترس و عادت‌های شکل‌گرفته در سال‌های گذشته را در چند ساعت از میان ببرد.
جنگجویان جامانده و انتقام‌گیری
آن روز، پایان تیراندازی و درگیری‌های مسلحانه نبود. مجله تایم از دو جنگجوی عرب در آشپزخانه خانه‌ای در نزدیکی میدان هوایی گزارش داد که پس از درگیری با باشندگان مسلح، با انفجار نارنجک خودکشی کردند. در شهرنو نیز جنگجویان عرب و پاکستانی که از کاروان طالبان جا مانده بودند، درگیر شدند. خبرنگاران اجساد شماری از آنان را در پارک شهرنو مشاهده کردند. گزارش آقای دیویس همچنین از کشته‌شدن زخمی‌ها به دست افراد مسلح محلی حکایت دارد.
شماری از اعضای طالبان از جمله ملا محمد خاکسار، معاون سابق وزارت داخله طالبان، در خانه‌های خود ماندند. خاکسار پیش از آن ریاست استخبارات طالبان را بر عهده داشت و از نزدیکان ملا محمد عمر، بنیانگذار طالبان بود. پس از سقوط کابل، خاکسار از طالبان جدا شد و از دولت جدید افغانستان حمایت کرد. او در انتخابات پارلمانی سال ۲۰۰۵ از قندهار نامزد شد، اما به مجلس راه نیافت. در ۱۴ جنوری ۲۰۰۶، دو مرد موترسایکل‌سوار او را در شهر قندهار به ضرب گلوله کشتند. طالبان مسئولیت قتل او را به عهده گرفتند.
پس از چاشت، واحدهای بیشتری از نیروهای مقاومت وارد کابل شدند و کنترل مراکز دولتی و چهارراه‌ها را به دست گرفتند. رهبران این نیروها از اعزام پولیس برای تأمین نظم و امنیت سخن می‌گفتند، اما خبرنگاران در میان نیروهای تازه‌وارد، سربازانی را نیز مشاهده کردند که از نبرد روز پیش به شهر آمده بودند. در آن روز انتقال قدرت، مرز میان نیروهای نظامی و پولیس چندان روشن نبود.
با فرارسیدن شام، شهر به‌تدریج زیر کنترل و نظارت نیروهای تازه‌وارد قرار می‌گرفت. در میان امیدهای بزرگ مردم، خواسته‌های ساده و روزمره نیز شنیده می‌شد.
روحینا، دختر نه‌ساله‌ای که آقای جودا با او صحبت کرده بود، آرزویش را چنین بیان کرد: «می‌خواهم به مکتب بروم.» برای او، معنای پایان حاکمیت طالبان می‌توانست از همین دروازه آغاز شود.
بیست‌ودوم عقرب ۱۳۸۰ مسیر زندگی میلیون‌ها شهروند افغانستان را تغییر داد و دریچه‌ای تازه به روی نسلی گشود که تجربه‌ها و انتظارات متفاوتی داشت.
در دو دهه پس از آن، میلیون‌ها کودک، از جمله دختران، به مکتب رفتند؛ زنان وارد دانشگاه‌ها، بازار کار و عرصه سیاست شدند و رسانه‌ها فضای تازه‌ای برای بیان دیدگاه‌ها و طرح مطالبات فراهم کردند. با این حال، جنگ ادامه یافت و برای بسیاری از خانواده‌ها، این سال‌ها با مرگ، آوارگی و مهاجرت همراه بود.
فساد، انحصار قدرت و وابستگی نهادها به حمایت خارجی نیز به تضعیف و فرسایش نظم تازه انجامید؛ ضعف‌هایی که گزارش‌های بعدی سیگار در بررسی دلایل سقوط نظام جمهوری برجسته کردند. بازگشت طالبان در ۲۴ اسد ۱۴۰۰ بسیاری از آزادی‌های به‌دست‌آمده را محدود کرد.
از این منظر، میراث آن صبح دوگانه بود: از یک‌سو، فرصت‌هایی که زندگی میلیون‌ها نفر را دگرگون کرد و از سوی دیگر، ناکامی در ایجاد صلح پایدار و ساختن نهادهایی که بتوانند از آن دستاوردها و فرصت‌ها پاسداری کنند.
