گزارش بلومبرگ؛برخی افغان‌ها برای حفظ دارایی‌های‌شان به خرید ارز دیجیتال روی آورده اند

بیست‌ویک سال پس از تخریب آنها، هنوز این سوال مطرح است که او چرا این حجم عظیمی از میراث فرهنگی افغانستان را ویران کرد.

یک شاهد عینی در بامیان گفته که بامداد روز یازدهم مارچ ۲۰۰۱ وقتی از خانه به سوی بازار بامیان می‌رفت، طالبان او و ۴۴ کارگر دیگر را بردند تا مواد منفجره را بر فراز پیکره صلصال منتقل کنند. عصر آن روز وقتی این مرد، که در آن زمان در اواخر دهه ۲۰ عمرش بود، بر سر کارش در بازار بازگشت، صلصال منفجر شد.

طالبان برای تخریب صلصال ۵۳ متری و شهمامۀ ۳۸ متری از روز نهم مارچ تا یازدهم مارچ مشغول جابجایی مواد منفجره در زیر پاها و پشت سر این دو پیکره‌های کم‌نظیر بودند. گفته شده که آنها مواد منفجره بسیار نیرومند را جابجا و عصر روز یازدهم مارچ منفجر کردند. صحنه انفجار هر دو پیکره با دوربین‌های فیلمبرداری ضبط شده است.

یک عضو ارشد شبکه القاعده صحنه انفجار را نظارت می‌کرد. او عبدالهادی العراقی بود که اکنون در زندان گوانتامو به سر می‌برد. یکی از دهها اتهام مطرح شده علیه عراقی، نظارت از تخریب پیکره‌های بودا در بامیان است. پرونده او در مرحله مقدماتی طرح در جلسه دادگاه قرار دارد. جلسه استماعیه قبل از برگزاری دادگاه او در ماه جون امسال برگزار خواهد شد.

مشارکت اعضای شبکه القاعده در تخریب صلصال و شهمامه، شاید برای تقسیم مسئولیت تاریخی این اقدام بوده، ولی به گواهی منابع فراوان مسئولیت نهایی برعهده ملا عمر است که فتوای تخریب این پیکره‌ها را صادر و بر اجرای آن اصرار کرد. با این حال، به جز عبدالهادی عراقی، هیچ یک از عاملان تخریب پیکره‌های بودا و دیگر آثار تاریخی افغانستان تحت پیگرد قضایی قرار نگرفته‌اند.

تخریب پیکره‌های بودا بخشی از رشته اقدامات هدفمند برای نابودی آثار تاریخی افغانستان بود. عبدالحی مطمئن، از سخنگویان ملا عمر در کتاب "ملا محمدعمر، طالبان و افغانستان" و وحید مژده از مقام‌های وقت وزارت خارجه طالبان در کتاب "افغانستان و پنج سال سلطه طالبان" نوشته‌اند که طالبان از سالها پیش چنین قصدی داشتند.

به نوشته مطمئن و مژده، ملا عبدالواحد فرمانده طالبان در غوربند در سال ۱۳۷۶اعلام کرد که با ورود به بامیان، پیکره‌های بودا را ویران خواهد کرد. مطمئن نوشته که در زمستان ۱۳۷۹ این موضوع در دادگاه عالی طالبان مطرح شد، ولی این دادگاه تصمیم‌گیری در این مورد را به خود ملا عمر موکول کرد.

رهبر وقت طالبان با باور بر این که اگر او این پیکره‌ها را تخریب نکند، در روز قیامت بازخواست خواهد شد، فرمان داد که این پیکره‌ها تخریب شوند. به نوشته مطمئن، اگرچه ملا عمر می‌دانست که کسی این پیکره‌ها را پرستش نمی‌کند و از این بابت خطری متوجه اسلام نیست، ولی انس با آن زیر عنوان آثار تاریخی و یادگاری را ممنوع تلقی می‌کرد.

رهبر طالبان ظاهرا با همین استدلال در زمستان ۱۳۷۹دستور داد که بخش عمده‌ای از آثار تاریخی موزیم ملی هم نابود شود. عمرا خان مسعودی، رئیس پیشین این موزیم و همچنین یک کارمند پیشین این موزیم گفته‌اند که طالبان ۲۷۵۰ اثر تاریخی را در این موزیم تخریب کردند. آقای مسعودی می‌گوید طالبان آثار «تجسمی» را به عنوان «بت» نابود کردند.

آثار تجسمی شامل آثار گوناگونی می‌شد – هرچیزی که در آن صورت یا پیکر موجود زنده تجسم یا نقش شده باشد. این آثار شامل انواع پیکره‌های انسان و حیوان، ظروف، ابزارهای کار، شکار و رزم، تابلوهای نقاشی و اشیای زینتی می‌شد (طالبان بخشی از آثار نگارستان ملی را هم نابود کردند). با این حال، به گفته یک کارمند پیشین موزیم ملی، طالبان آثار غیرتجسمی هم تخریب کردند.

به نوشته مژده، در روز تخریب آثار موزیم ملی، عبدالباقی حقانی، معاون وقت وزارت فرهنگ طالبان با گروهی از مقام‌های وزارت امر به معروف و نهی از منکر این گروه، "هر یک با وسیله‌ای الله‌اکبرگویان به جان مجسمه‌ها افتادند". ابتدا تندیس کنیشکا و سپس تندیس‌های دیگر را شکستند. به نوشتۀ مژده، پس از آن، شماری از آثار گنجینۀ موزیم ملی در پیشاور به فروش رفت.

آثار تخریب شده در دوره‌های گوناگونی صدها تا هزارها سال پیش پدید آمده بودند. بخشی از عمده‌ای از آنها پیش از اسلام و بخش قابل توجهی از آنها در دوران اسلامی پدید آمده بودند. این آثار شامل مجسمه‌های سربازان دوران غزنویان هم می‌شد – سربازانی که برای تقدیر از شجاعت‌شان، مجسمه‌های آنها ساخته شده بودند.

این آثار صدها سال در درون جامعه اسلامی و زیر سایه حکومت‌های اسلامی سالم ماندند. مهم‌ترین، آشکارترین و بزرگترین آنها پیکره‌های بودا در بامیان بودند که چهارده قرن در برابر دیدگان مسلمانان برپای ایستاده بودند، ولی طالبان دیدگاه همه کسانی را که تخریب آنها را به مصلحت ندیده بودند، نادیده گرفتند.

رهبر این گروه حتی تقاضا علمای سرشناس اسلامی مانند یوسف قرضاوی را هم نادیده گرفت. قرضاوی در روز تخریب پیکره‌های بودا در چهارچوب هیئتی متشکل از علمای اسلامی برای منصرف کردن ملا عمر به قندهار سفر کرده بود. عبدالقادر عماری رئیس دادگاه استیناف قطر و فرید واصل مفتی اعظم مصر هم در ترکیب این هیئت حضور داشتند.

سه کشور اسلامی که امارت اسلامی طالبان را به رسمیت شناخته بودند هم هیئت‌هایی بلندپایه به قندهار فرستادند تا ملا عمر را از تخریب پیکره‌های بودا منصرف کنند. یونسکو تلاش فراوانی کرد و تخریب این آثار را "وحشیانه" خواند. اعتراضات گسترده بین‌المللی تأثیری بر تغییر تصمیم رهبر طالبان نداشت.

حتی شماری از اعضای گروه طالبان هم مخالف تخریب آثار تاریخی بامیان و موزیم ملی بودند؛ با این استدلال که چرا سلطان محمود که در هند بت‌ها را شکست، در بامیان این کار را نکرد. ملا عمر آنها را هم از سر راه برداشت و منزوی کرد. مژده مخالفان و طرفداران تخریب آثار تاریخی را در کتابش نام برده است. برخی از آنها در حال حاضر از اعضای کابینه فعلی طالبان هستند.

چنانکه توضیح داده شد، استدلال رسمی ملا عمر و افراد او برای تخریب آثار تاریخی در موزیم کابل و بامیان، تشخیص آنها به عنوان آثار غیراسلامی و کفرآمیز بوده است. ولی برخی در پشت این استدلال، دلایل دیگری را برجسته می‌دانند. از جمله، علی کریمی، پژوهشگر تاریخ معاصر افغانستان باور دارد که این امر باید در زمینه ناسیونالیسم قومی در افغانستان بررسی شود.

آقای کریمی می‌گوید: "تخریب مجسمه‌های بودا در بامیان به عنوان تخریب تاریخ توسط یک گروه تندرو مذهبی به دلایل مذهبی تفسیر شده است. ولی این حادثه را ما می‌توانیم به عنوان تحریف تاریخ هم درک کنیم – تحریف تاریخ به دلایل ناسیونالیسم قومی. در قرن بیستم در افغانستان ناسیونالیسم قومی دیدگاه خاصی را درباره گذشته افغانستان پروراند."

به باور او، "بخشی از این دیدگاه خاص ساختن تاریخ‌های کاذب درباره گذشته این سرزمین بود. بخشی دیگر از بین بردن آثار مادی که روایت رسمی ناسیونالیستی را به چالش می‌کشید. پیکره‌های بودا در بامیان بخشی از این آثار مادی بودند که روایت رسمی ناسیونالیستی را در افغانستان به چالش می‌کشیدند. این یکی از دلایل اصلی بود که طالبان آن را تخریب کردند."

عمراخان مسعودی، که پیشینه طولانی در زمینه حفظ آثار تاریخی افغانستان دارد، تأکید می‌کند طالبان نباید "خطاهای" گذشته خود را تکرار کنند. به باور او، تخریب آثار تاریخی نه به سود افغانستان و نه به سود خود طالبان است. توصیه آقای مسعودی این است که طالبان باید راستای حفظ آثار باستانی و تاریخی بکوشند.

حالا مشخص نیست که طالبان به چنین توصیه‌های گوش فرادهند، ولی تا اکنون، کارنامه سیاهی برجای گذاشته و مسئولیت تخریب بخش عظیمی از گنجینه تاریخی افغانستان را برعهده گرفته‌اند. تخریب این آثار، به عنوان بخشی از کارنامه ملا عمر و مجریان فرمان او، در این زمینه، در معرض داوری مردم و تاریخ قرار گرفته است.

یکی از قربانیان سرایدار مسجد محله خود بود؛ مرد متواضعی پنجاه و چندساله که به علت کمک به نیازمندان شهرت داشت.

دیگری دانش‌آموز مکتب بود که در صنف خود دوم نمره شده بود و با امیدواری به آینده برای ورود به دانشگاه آمادگی می‌گرفت.

روز سه شنبه، بر اثر انفجارهای پیاپی در کوچه یک مکتب دولتی پر شاگرد در دشت برچی، منطقه‌ای پرجمعیت در غرب کابل بار دیگر شهروندان هزاره شیعه مذهب مورد حمله قرار گرفتند.

هنوز هیچ گروهی مسئولیت این رویداد را بر عهده نگرفته است.

پیرمردی به نام سیدحسین حسینی و جوان ۱۸ ساله‌ای به نام میلاد علی‌زاده پس از طلوع آفتاب در گورهای ساده خاکی پوشیده از گلبرگ‌های گل رز و سنگ‌های بی‌نشان به خاک سپرده شدند.

پس از آن، دوستان و اقوام در خانه‌های قربانیان گردهم آمدند تا برای آنها دعا بخوانند، به بازماندگان‌شان تسلیت بگویند و پس از آن به فکری عمیق فرو رفتند.

در ذهن همه آنها، به اندازه اندوه از دست دادن یکی از عزیزان‌شان، سوال وجود داشت: «چرا این اتفاق دوباره برای ما افتاد؟»

پس از سال‌ها حملات مکرر تروریستی بر جامعه هزاره‌، که بیشتر به داعش نسبت داده شده است، طالبان در ماه اگست به قدرت رسید و ادعا کرد که امنیت و آرامش را به پایتخت برمی‌گرداند.

با این حال پس از انفجارهای روز سه شنبه عزاداران و دیگر ساکنان دشت برچی در اظهارات‌شان آمیزه‌ای از سوء ظن، ناامیدی و تیوری توطئه دیده می‌شد و ظاهراً مسایل زیادی برای آنان قابل هضم نیست.

برخی گفتند که «داعش در دوران انتقال قدرت به طالبان به استراحت اندکی رفت تا دوباره برگردد و قدرت خود را به نمایش بگذارد.»

برخی بر این باور بودند که طالبان مخفیانه در پشت این حملات دست دارد و به دنبال سرکوب هزاره‌ها است.

دیگران محتاط بودند و "دشمنان" ناشناس افغانستان را مقصر می‌دانستند.

سید یعقوب، پسر کاکای حسینی در حالی که در اتاق فرش شده‌ای با ده‌ها مرد دیگر نشسته بود، گفت: «حالا همه دوباره می‌ترسند، اما مطمین نیستند که از چه کسی بترسند.»

او می‌گوید: «این مهاجمان نشانه‌ای از انسانیت در خود ندارند، بنابراین نمی‌توانند مسلمان باشند.از زمانی که نیروهای خارجی رفت، مردم اینجا فقط برای زنده ماندن تلاش می‌کنند. حالا از خلق چنین خشونتی چه سودی می‌توان داشت؟»

لیسه عالی عبدالرحیم شهید، مکتبی که روز سه شنبه آماج حمله قرار گرفت با ۱۶ هزار دانش‌آموز یکی از بزرگ‌ترین مکاتب در پایتخت افغانستان است.

برخی از بستگان شاگردان کشته شده متعجب بودند که آیا مهاجمان عمداً زمانی را انتخاب کردند که اکثر دانش آموزان صنف‌های دوره لیسه از مکتب رخصت می‌شدند؟

یکی از اقارب قربانیان در مراسم عزاداری، متخصص فناوری است اما پس از قدرت گرفتن طالبان شغل خود را از دست داده است.

او می‌گوید: «طالبان نمی‌خواهند ما با آنها رقابت کنیم.»

به گفته او، «آنها نمی‌خواهند افراد جامعه ما دانش کسب کنند و آینده خوبی داشته باشند.»

در طول هفت سال گذشته، داعش مسئول ده‌ها بمب‌گذاری و حمله مسلحانه به مساجد، زیارتگاه‌ها، مکاتب، اماکن ورزشی، مراکز ثبت نام رأی‌دهندگان، جشن‌های مذهبی و گردهمایی‌های سیاسی در جامعه هزاره بوده است.

به نظر می‌رسد که در جامعه هزاره‌های افغانستان هر فردی خاطره‌ای از کسی دارد که در سال‌های اخیر در یک حمله تروریستی کشته شده است. چند تن از والدین دانش‌آموزان مجروح لیسه عبدالرحیم شهید قبلاً یک پسر یا دختر خود را در حملات به مکاتب یا مراکز آموزشی و دانشگاه از دست داده بودند.

محمد حسن، پدر علی‌زاده که آشپزی می‌کند، گفت: «گاهی اوقات تحمل این درد خیلی دشوار است.»

او سه شنبه سر کار بود که حمله به مکتب اتفاق افتاد. محمد حسن ساعت‌ها به دنبال پسر بزرگش گشت. سرانجام، در حالی که در یک اتاق عاجل شفاخانه‌ای پر هرج و مرج سرگردان بود، جسد پسر خود را در میان یخچالی پیدا کرد.

حسن در حالی که اشک می‌ریخت و صورتش را بین دستانش فرو می‌برد، گفت: «او بسیار باهوش بود و آرزوهای زیادی داشت.»

بمب‌گذاری در لیسه عبدالرحیم شهید شباهت هولناکی به آخرین حمله بزرگ به جامعه هزاره داشت. سال پیش در ماه می، درست در لحظاتی که دانش‌آموزان دوره لیسه مکتب سیدالشهدا از مکتب رخصت شده بودند، دو بمب در کوچه مکتب منفجر شد.

در آن حمله خونبار بیش از ۹۰ نفر جان باختند. بیشتر قربانیان دختران نوجوان بودند.

لین اودانل، نویسنده گزارش می‌نویسد که تشدید خشونت‌ها در افغانستان، نگرانی از تبدیل شدن مجدد این کشور به مرکز تروریزم و بی‌ثباتی در جنوب و آسیای مرکزی را بیشتر کرده است. همین اکنون، ۲۰ گروه تروریستی مانند القاعده، داعش، جنبش اسلامی ازبیکستان، جنبش اسلامی ترکستان شرقی، تحریک طالبان پاکستان و لشکر طیبه در افغانستان حضور دارند.

به نقل از یک کارشناس امنیتی در این گزارش آمده است که «ضعف‌های طالبان در اداره کشور فرصت عالی را برای فعالیت گروه‌های تروریستی در افغانستان به وجود آورده است.»

نویسنده می‌گوید که فروپاشی اقتصاد، ایجاد خلا در نظم و امنیت بار دیگر افغانستان را می‌تواند به مرکز فعالیت‌های تروریستی تبدیل کند. به قول او، «افزایش خشونت‌ها از سوی گروه‌های ضد طالبان و حملات انتحاری بر هزاره‌ها نشان می‌دهد که [طالبان] اسلامیست در حال از دست دادن کنترول اوضاع است.»

اودانل در بخش دیگری از گزارش خود نشان می‌دهد که چطور گروه‌های تروریستی، امنیت آسیای میانه را تهدید می‌کنند. چنانچه، «داعش برای بی‌ثبات کردن کشورهای آسیای میانه با جنبش اسلامی ازبیکستان همدست شده است.»

داعش این هفته با انتشار ویدیویی اعلام کرد که ۱۰ راکت کاتیوشا را به سوی خاک ازبیکستان شلیک کرده است که به گفته منابع محلی احتمالا از حیرتان فیر شده است. با این که حکومت ازبیکستان پرتاب راکت به خاک خود را رد کرد، اما یک ویدیو نشان می‌داد که ده‌ها چرخبال‌ ارتش ازبیکستان برفرار مرز دو کشور مانور می‌دهند.

اودانل می‌نویسد که اختلافات و چنددستگی طالبان باعث شده است که این گروه از برخورد با سایر گروه‌های ستیزه‌جوی اسلامی مانند تحریک طالبان پاکستان اجتناب می‌ورزد. این موضوع موجب خشم و انتقاد آشکار و نهان همسایگان افغانستان مانند چین و پاکستان شده است که از روابط و شیوه برخورد طالبان با گروه‌های تروریستی مخالف این کشور به هیچ وجه خشنود نیستند.

طالبان از یکسو خواهان روابط خوب سیاسی و تجاری با کشورهای همسایه اند و از سوی دیگر به دلایل ایدیولوژیک و امنیتی به سرکوب و اخراج گروه‌های تروریستی دست نمی‌زنند.

به هر حال، تهدید گروه‌های تروریستی در افغانستان می‌تواند باعث نزدیکی هرچه بیشتر کشورهای آسیای میانه به روسیه شود که از این منظر، نویسنده تصور می‌کند که شاید فعالیت‌های داعش و جنبش اسلامی ازبیکستان در افغانستان موجب خوشحالی استراتژیک روسیه گردد.

روایت غالب در باره پیشینه و علت نامگذاری روز ۴۲۰ یا انتخاب روز بیستم در ماه چهارم سال برای این گردهمایی نشئه‌آور این است که دانش‌آموزان یک لیسه در ایالت کالیفرنیا در دهه ۱۹۷۰ میلادی، هر روز در ساعت ۴ و ۲۰ عصر در زیر یک مجسمه در بیرون مکتب‌شان جمع می‌شدند و ماریجوانا می‌کشیدند که از خانواده همان چرس و حشیش است.

در تاریخچه نقل شده در منابع امریکایی آمده است که علت انتخاب ساعت ۴ و ۲۰ این بود که دانش‌آموزان از مکتب رخصت می‌شدند و پیش از بازگشت والدین خود از کار، فرصت را غنیمت می‌شمردند تا یک کش عمیق به سگرتی بزنند.

به مرور زمان ساعت ۴ و ۲۰ تبدیل به رمز ۴۲۰ میان علاقه‌مندان چرس و کانابیس شد. و از آنجایی که در شیوه امریکایی نگارش تاریخ، ابتدا عدد ماه نوشته می‌شود، سپس روز (یعنی۴/۲۰ به جای ۲۰/۴ ) در سال‌های بعد، روز ۲۰ ماه ۴، در خرده فرهنگ خیابانی، روز ۴۲۰ نام گرفت.

مصرف ماریجوانا در شش کشور جهان از جمله کانادا و مکسیکو و ۱۸ ایالت امریکا قانونی است. ‌در ماه دسامبر سال ۲۰۲۰، سازمان ملل متحد ماریجوانا را از فهرست مواد مخدر بسیار خطرناک خارج کرد.

شیرک مزار

تولید چرس در افغانستان پیشینه طولانی دارد و این صنعت در مقطی از تاریخ، به یک جاذبه توریستی در افغانستان تبدیل شده بود و شمار زیادی از هیپی‌های اروپا و امریکای شمالی را به سوی این کشور می‌کشاند.

در افغانستان چرس شیرک مزار معروف است. کشت و تولید چرس در این بلخ پیشینه طولانی دارد و کشاورزان بلخی در این عرصه تبحر خاصی دارند.

در بلخ دیره‌های چلم بنگ بسیای وجود دارد و یکی از مشهورترین این دیره‌ها، دیره بابه قو دروازه نوبهار است. بابه قو به مرشد یا پیر بنگی‌ها مشهور است که صدها سال قبل از امروز در بلخ می‌زیسته و دیره چلم بنگ داشته است.

امروزه بنگی‌ها و چرسی‌ها در بلخ، در هنگام دود کردن بنگ به نام و احترام بابه قو شعرخوانی می‌کنند.

یکی از این شعرهای معروف است است:

بابه قوی مستان، دور قبرت گلستان

ام (این) بهار و ام زمستان

ای ره زدیم دیگرش را چهاریک، چهاریک برسان

نشانه‌های حملات انتحاری اعضای داعش در شمال غرب پاکستان زیاد دیده می‌شود؛ جایی که این گروه شیعیان را هدف قرار می‌دهد. در یکی از این حملات بیش از ۶۰ نمازگزار توسط یک انتحاری داعش کشته شدند. مقامات پاکستانی می‌گویند که او باشنده کابل بود.

امیر رنا، رئیس موسسه مطالعات صلح پاکستان اعتقاد دارد که میزان حملات تروریستی داعش در پاکستان در یکسال گذشته افزایش یافته است. به گفته او، داعش ۵۲ حمله تا ماه مارچ در پاکستان انجام داده است. در حالیکه سال قبل این رقم ۳۵ حمله بود. همچنان، در این حملات ۱۵۵ تن جان خود را از دست دادند.

گفته می‌شود که داعش در پاکستان به کمک گروه‌های شیعه ستیزی چون لشکر جنگهوی به مردم شیعه حمله می‌کند.

اسوشیتدپرس می‌نویسد که برعکس، حملات داعش در افغانستان کاهش داشته است. این گروه در سال ۲۰۱۹ توانسته بود که در ننگرهار مناطقی را تحت کنترول خود در آورد و در ولایت مجاور آن، کنر نیز نفوذ خود را گسترش دهد.

امریکا، حکومت پیشین افغانستان و طالبان، ضربات سختی به این گروه وارد کردند. با این حال، تصور می‌شود که داعش رقیب اصلی طالبان در افغانستان است.

انجنیر بشیر، رئیس استخبارات طالبان به این خبرگزاری گفت که داعش در شرق افغانستان به طور سازمان یافته حضور ندارد.

برخی تحلیلگران باور دارند که با توجه به نفوذ و شبکه طالبان در قریه‌های شرق افغانستان و ارتباطات وسیع آن با مساجد و مدارس مذهبی، فضا برای فعالیت های داعش محدود شده است.

عمیرا جادون، استاد دانشگاه نظامی وست پوینت در امریکا به این اعتقاد است که داعش نسبت به سال ۲۰۱۹ ضعیف‌تر شده و حالا از یک سازمان شورشی به یک گروه تروریستی تقلیل یافته است که کنترول قلمرو و جمعیتی را در اختیار ندارد.

شورای امنیت سازمان ملل در آخرین گزارش خود در ماه فبروری آورده است که شاخه خراسان داعش نزدیک به ۴ هزار جنگجو دارد.