رئیس کمیته سیاسی جبهه آزادی افغانستان
به دنبال جان باختن پنج تن از چریکهای جبهه آزادی در سالنگ جنوبی، مردم افغانستان شاهد موج گستردهای از واکنش در رابطه به کشته شدن این مبارزان بودند.
میتوان گفت که پس از سقوط نظام جمهوری برای نخستین بار بود که چنین واکنش فراگیر از اقوام مختلف و طیفهای سیاسی مختلف در مورد اتفاق واحدی را شاهد بودهایم. تمامی کسانی که در رابطه به مرگ این مبارزان شجاع واکنش نشان دادند، آنها را «شهدای راه آزادی» و «قهرمانان واقعی افغانستان» خواندند و از شجاعت و مبارزه مسلحانه آنها در برابر طالبان دفاع کردند.
این نکته بیشتر از این نظر حایز اهمیت است که پس از سقوط افغانستان به دست گروه طالبان، تقریبا همه طیفهای سیاسی، بر بیزاری از جنگ و یافتن یک راه حل سیاسی برای بحران کنونی افغانستان تاکید میکردند. پیامهای صریح و روشنی که در این مدت از سوی جامعه جهانی و کشورهای منطقه مخابره میشد نیز حاکی از این بود که دولتها و نهادهای درگیر در افغانستان تنها و تنها از تلاشهای سیاسی برای رسیدن به یک راه حل مسالمتآمیز از طریق گفتوگو حمایت میکنند. این پیامها که گاهی به صورت واضح از سوی نمایندگان امریکا، اتحادیه اروپا و وزرای خارجه و دیپلوماتهای کشورهای منطقه و همسایه بیان میشدند و میشوند همچنان، نه تنها از مبارزات مسلحانه علیه طالبان حمایت نمیکردند بلکه آشکارا به نحوی دستور ایست میدادند و تاکید میکردند که مبارزات مسلحانه یا جنگ راه حل نیست.
شکی نیست که بیزاری از جنگ امر مقدس و مهمی است و نمیشود انسانی را در جهان یافت که از جنگ استقبال کند و یا به آغاز جنگی فردی یا جمعی شخصی یا دولتی و حزبی و گروهی، افتخار کند، اما واقعیت امر این است که سیاه و سفید کردن هر چیزی همیشه درست نیست و جنگ و صلح نیز از این قاعده مسثنی نیستند.
در تاریخ ملتها نیز فقط و فقط صلحجویان و مصلحان تمجید نشدهاند بلکه در تاریخ ملل و از جمله تاریخ افغانستان بیشمار اند. شخصیتهایی که به دلیل مبادرتشان در جنگهای آزادیخواهانه تقدیر و تمجید میشوند.
کما اینکه مردم افغانستان به صورت بیسابقهای با خانوادههای جانباختگان جبهه آزادی ابراز همدردی کردند و در بسیاری از شهرهای جهان افغانستانیهای مهاجر نماز جنازه غیابی خواندند از جمله در لندن، هند، تهران و بروکسل.
چنین مواردی قبلا نیز دیده شده بود. وقتی فرمانده ملک دره از فرماندهان جبهه مقاومت ملی در پنجشیر جان باخت و یا شماری دیگر که در اندراب جانشان را در جنگ علیه طالبان از دست دادند، نیز مردم از آنها به نیکی و شایستگی یاد کردند و آنها را «نامهای ماندگار روزگار» نامیدند.
حالا سوال اساسی این است که چگونه میشود مردم مخالف جنگ با گروه طالبان باشند و آنگاه از کسانی که در جنگ کشته شدهاند تقدیر کنند، برایشان نماز جنازه بخوانند و آنها را قهرمانان واقعی خود بدانند؟ آنهم ستایشی چنین گسترده و به اصطلاح سیاسی پر کاربرد کنونی «همهشمول».
در حالی که پس از تسلط مجدد گروه طالبان مردم افغانستان شاهد اقدامات متعدد سیاسی و از سوی سیاسیون کشور در این یا آن گوشه جهان بودهاند، از تشکیل و اعلام احزاب و تشکلهای جدید سیاسی گرفته تا برگزاری کنفرانسها و جلساتی برای گفتوگو و یافتن راه حل سیاسی اما واکنش و پاسخ مردم افغانستان به این اقدامات اگر نکوهشی و پرسشبرانگیز نبوده، حداقل توام با پرسشهای جدی بوده است. پرسشهایی از این قبیل که تاثیر این اقدام، مثلا تشکیل حزب جدید یا ائتلاف یا جلسه و گردهمایی چه بوده و به عبارتی دیگر، چنین اقداماتی چه دردی را دوا میکند؟ اما وقتی خبر درگیری شش ساعته جبهه آزادی با طالبان در سالنگ جنوبی و در نتیجه، جان باختن شماری از مبارزان این جبهه منتشر شد، به صورت خودجوش و همهگانی همه یک صدا همسویی و غمشریکی کردند و به ویژه برای زنده بودند فرمانده اکمل امیر که هنوز سرنوشتش مشخص نیست، دعا کردند. معنی این واکنش جمعی گسترده، قاطع و یکدست چه میتواند باشد؟ به بیان دیگر، افکار عمومی و باور جمعی افغانستان به بهانه این حادثه، چه پیامی را به همدیگر، سیاستمداران و جامعه جهانی مخابره کردند؟
اگر معنی این پیام با قاطعیت و جدیت حمایت از مبارزات مسلحانه علیه گروه طالبان نباشد، حداقل به ستوه آمدن مردم از ظلم رژیم طالبان و ناامیدی مردم از تغییر رویکرد طالبان در آینده است. در نزدیک به دو سال گذشته رویکردهای متقاوتی در مواجهه با طالبان وجود داشته است. عمدهترین و اصلیترین رویکرد، فرصت دادن به طالبان و تلاش برای یافتن یک راه حل نهایی از طریق مذاکره و گفتوگو بوده است.
هرچند نیروهای مخالف طالبان به جز موارد اندک (مانند گفتوگوی احمد مسعود، رهبر جبهه مقاومت در تهران با امیرخان متقی، سرپرست وزارت خارجه طالبان) با این گروه رو در رو ننشستهاند، اما جامعه جهانی و کشورهای منطقه در این راه تلاش بسیاری کردهاند. باری ناروی برای هیاتی از طالبان جت اختصاصی فرستاد و برایشان فرش قرمز پهن کرد. تام وست، نماینده امریکا در امور افغانستان بار بار به صورت غیرمستقیم از طریق قطر و حداقل یکبار به طور مستقیم با ملا یعقوب در امارات متحده عربی دیدار کرد. هیاتهای سازمان ملل در سطوح مختلف بارها در کابل و قندهار با رهبران طالبان نشستند، اما هیچ حاصلی به دست نیامد.
این نشستها نه تنها ثمری نداشت، بلکه هرچه اصرار جهان بر مذاکره و گفتوگو و تغییر سیاست طالبان در مورد زنان و دختران از سوی جهان بیشتر شد، واکنش لجوجانه و کودکانه طالبان نیز بدتر و بدتر شد. جهان با اصرار، از طالبان خواست مکتبها را به روی دختران باز کنند، طالبان دانشگاه را نیز بستند، وقتی خواهش مکرر شد، حمام و پارک و سفر بدون محرم نیز بر قدغنهای طالبانی بر زنان افزوده شد.
زنان به شجاعت و فداکاری تمام بار بار به خیابانهای کابل و دیگر شهرها راهپیمایی اعتراضی کردند، زنان در دهها جلسه و محفل بینالمللی از شورای امنیت سازمان ملل گرفته تا هر سکو و بلندگویی که به دست آوردند، بر طالبان فشار آوردند تا شاید به حقوق اساسی زنان تن بدهند اما چونان آب در هاون کوبیدن بینتیجه بود.
طالبان به خوبی متوجه شدند که مساله زنان و مساله انحصار قومی قدرت دو عنصر مهمی است که مانع به رسمیت شناخته شدن آنها در سطح بینالمللی شده است، اما به هیچ کدام از این دو توجه نکردند.
مردم افغانستان همه این اقدامات را شاهد بودند وچه بسا هر بار که نشستی برگزار شد و هر بار که جلسهای تدویر یافت و هر بار که طالبان گفتند که تصمیمشان موقتی است و در آن زمینه تجدید نظر خواهند کرد، مردم آرزو کردند که نتیجه ملموس و مشخصی را ببینند اما ندیدند.
افزون بر همه اینها، طالبان با اطمینان از نبود حمایت بینالمللی و موثر از مخالفان خود، بنا را بر انتقام گذاشتند، اعلام عفو کردند اما در عمل دمار از روزگار مردم کشیدند، هنرمندان را تحقیر کردند، نیروهای امنیتی جمهوریت را کشتند، زنان معترض را شکنجه کردند و بر ریش جهان و سازمان ملل خندیدند. حتی وقتی که یوناما گفت میخواهد از افغانستان خارج شود، طالبان پاسخ سربالا دادند.
همه این اتفاقها و رویدادها یکی از پی دیگری، مردم افغانستان را روز به روز به این نتیجه تلخ اما ناگزیر و دشوار رساند که طالبان هیچ زبانی جز زبان زور و تفنگ را نمیفهمند. نه سقوط رژیم طالبان در پی حمله امریکا و متحدانش در سال ۲۰۰۱ و نه سقوط جمهوری در سال ۲۰۲۱، هیچ کدام طالبان را به این خرد و تامل سیاسی نرساند که برای باز کردن گره مشکل افغانستان باید به تفکر، تجربه تاریخی و خرد سیاسی تکیه کنند.
اگر طالبان پس از ۲۰ سال جنگیدن در زمان مذاکرات دوحه از یک گروه ایدیولوژیک و دگم به یک حزب و سازمان سیاسی بدل میشدند و یا پس از به قدرت رسیدن، شاید در آگست ۲۰۲۱ از یک گروه نظامی ایدیولوژیک به یک دولت تغییر میکردند و ساز و کار دولتی را به رسمیت میشناختند، بدون شک افغانستان به این بحران عظیم وچندجانبه مواجه نمیشد.
حالا اگر بازگردیم به سوالی که در آغاز این یادداشت مطرح شد. باور من این است که مردم افغانستان مرحله به مرحله از گروه طالبان، جامعه جهانی و آن طیف از سیاستمدارانی که مذاکره و گفتوگوی سیاسی را تنها راه باز کردن کورگره بحران افغانستان میدانند، از همه ناامید شدهاند. با استناد به مثل معروفی که میگویند: «به تنگ آوردی به جنگ آوردی» طالبان مردم افغانستان را چنان به تنگ آورده که راهی جز جنگ برایشان باقی نگذاشته است.
واکنشهای گسترده به جانباختن مبارزان جبهه آزادی نشان داد که مردم طاقتشان در تحمل ظلم بیش از حد طالب تمام شده و خواستار رهاییاند، رهایی و رسیدن به آزادی از هر طریقی، به هر قیمتی.
یادداشت: این صفحه برای بازتاب دیدگاه مخاطبان ما درباره مسایل مختلف افغانستان و جهان ایجاد شده است. آرا و نظریات مطرح شده در این صفحه، بازتابدهنده دیدگاه افغانستان اینترنشنال نیست.
به نظر میآید که فشارهای بین المللی آخرین امید مردم و دولتهای خارجی به تغیر رفتار طالبان است. اما، این گروه حتا حاضر نشده که توضیح کوچکی در مورد این تصمیم خود بدهد. این در حالیست که طالبان نه تنها از اعطای ۴۰ میلیون دالر کمک بشری در هر هفته به افغانستان استقبال میکنند، بلکه از کشورهای غربی منتقد خود نیز میخواهند که رژیم شان را به رسمیت بشناسند.
این پول به ثبات و ارزش پول افغانی و مهار تورم کمک کرده است و دسترسی بانکهای افغانستان به ارز خارجی را مهیا ساخته است. در کنار آن، سازمانهای بینالمللی با آن میتوانند به مردم فقیر و گرسنه امداد رسانند و بخشی از شفاخانهها و مراکز صحی افغانستان را تمویل کنند.
ظاهراً، نه کمکهای بشردوستانه و بیانیههای اعتراضی مقامات بینالمللی و نه تحریمها و نشستهای شورای امنیت ابزارهای فشار موثر بر طالبان بوده است. تقریباً میتوان گفت که دیپلوماسی امتیاز و مجازات غرب به بن بست خورده است.
حالا، استراتژی تغیر طالبان از طریق فشارهای غربی نیز به نتیجهای نرسیده است. قبول این واقعیت به نیروهای سیاسی در داخل و خارج از افغانستان کمک میکند تا به راهکارها و ابتکارات دیگری فکر کنند. این به خصوص برای چهره های سیاسی در ترکیه و تاجیکستان مفید است که بخش عمده شان بارها از کشورهای خارجی خواستند که طالبان را به پای میز مذاکره بیاورند و آنان را به قبول تشکیل حکومت مشارکتی وادار سازند.
محدودیت شورای امنیت
نمایندگان روسیه و بریتانیا در سازمان ملل خبر دادند که در پایان ماه اپریل نشستی با حضور فرستادههای ویژه در امور افغانستان برگزار خواهد شد. یک روز پس از این که سازمان ملل اعلام کرد طالبان به طور شفاهی دستور داده است که زنان حق کار در این نهاد را ندارند، لیندا توماس گرینفیلد، سفیر امریکا در سازمان ملل آن را «نفرتآور» خواند و گفت که در مورد این موضوع در شورای امنیت بحث خواهد شد.
نماینده روسیه گفت که در این نشست همه از تصمیم طالبان ناراحت و شوکه شده بودند. با این حال، او از دیگر اعضای این شورا خواست که رویکردی «موثر و متوازن» را در قبال طالبان در پیش گیرند. این به معنای آن است که روسیه به رغم رد این تصمیم، خواهان افزایش فشار بر طالبان نیست.
روسیه و چین باعث شده اند که شورای امنیت نتواند رفتار طالبان را محکوم کند و قطعنامههای جدید صادر کند. این رویکرد دو عضو قدرتمند شورای امنیت سازمان ملل، طالبان را متقاعد ساخته است که آنها به رغم فشار غرب میتوانند به سیاستهای خود ادامه دهند.
طالبان به تقلید از ایران و دیگر کشورهای ضدغربی احساس میکنند که با اتکا به چین و روسیه میتوانند برای خود جایی در نظام بین الملل پیدا کنند. در عینحال، رفتار دیگر کشورهای مهم منطقه، از ایران و ترکیه تا ازبیکستان و هندوستان نیز این دلگرمی را به طالبان داده است.
تصمیم هند برای احیای رابطه با طالبان نشان داد که دهلی و کشورهای دیگر منطقه باور دارند که طالبان احتمالاً نیروی پایداری در افغانستان خواهد بود. این تصور با توجه به ضعف نظامی و سیاسی نیروهای مسلح و سیاسی ضد طالبان تقویت شده است.
بی اعتنایی به مشروعیت
طالبان با برانگیختن خشم و نارضایتی کشورهای با نفوذ غربی عملا روزنههای به رسمیتشناخته شدن را به روی خود بسته اند. این گروه دارای حکومت منزوی و منفوری است که حتا مهمترین متحدش نیز آن را به رسمیت نمیشناسد.
این وضعیت خطرناک میتواند به فروپاشی اقتصادی و سیاسی دولت طالبان منجر شود و این دستکم برای پاکستان باید مایه نگرانی باشد که سرمایهگذاری فراوانی بر طالبان کرده است.
به نظر میآید که پاکستان فعلا علاقهای به مداخله در سیاستهای داخلی طالبان ندارد و همین که حضور هند را از مرزهای آن دور نگهداشته است کافی است.
طالبان با این که به لحاظ ایدیولوژیک سازمان ملل را به رسمیت نمیشناسند و آن را نهادی در خدمت منافع «کفار» میدانند، اما، در سیاست عملی به آن نیاز دارند. این گروه از یکسو از کشورهای غربی میخواهد که آنان را به رسمیت بشناسند و از جانب دیگر دقیقاً رفتارهایی را انجام میدهد که این کشورها با آن مخالف اند.
البته، طالبان معیارهای متفاوتی برای تعامل با امریکا و اروپا دارند. آنها فکر میکنند که سرکوب داعش و منع رسمی کشت کوکنار برای جلب اعتماد کشورهای غربی کافی است. اما، حضور دهها گروه تروریستی خارجی و تولید بیشترین تریاک جهان در افغانستان باعث ناکامی رویکرد دیپلوماتیک طالبان شده است.
انزوا و تحریم شدید طالبان احتمالاً در کوتاه مدت نتیجهای در پی نخواهد داشت. با این حال، کشورهای غربی امیدوارند که بحرانهای اقتصادی و بشری در افغانستان نیروهای عملگراتر طالبان را در سالهای آینده به سوی رابطه عادیتر با جهان سوق دهد.
پس از کشته شدن ملا اختر منصور در سال ۲۰۱۶، اعضای ارشد شورای کویته طالبان برسر تعیین یک رهبر فاقد تجربه نظامی توافق کردند که سابقه تدریس در مدرسه دینی و معاونیت کمیسیون عدلی و قضایی طالبان را داشت.
شاید آنها فکر میکردند که کنار زدن یا اعمال نفوذ بر رهبری که نه سابقه سیاسی-نظامی دارد و نه متعلق به قبیلهای قدرتمند پشتون است، راحتتر است. اما، مولوی هبتالله آخندزاده خوشخیالی اعضای شورای کویته را به نمایش گذاشته است. او اکنون خواستار اطاعت بی قید و شرط همه است.
نارضایتی از رهبر همهکاره
مولوی هبتالله بدون مشوره با دیگر چهرههای کلیدی طالبان فرمانهای عجیب مانند ممنوعیت آموزش و کار زنان را صادر کرده که خشم بین المللی را برانگیخته و به انزوای بیشتر طالبان منجر شده است. انتقادهای غیرمستقیم کسانی چون سراج الدین حقانی نیز در تصمیم او تغییری نیاورده است.
به نقل از منابع داخلی طالبان، نارضایتی از رهبری مولوی هبتالله لایههای مختلف دارد. او عملاً تصمیمهای تکنفره میگیرد، در تمام سطوح مدیریتی خورد و کلان دخالت دارد و برای خود در قندهار دم و دستگاه بزرگ اداری و نظامی به وجود آورده است.
او به دلخواه خود قطعات خطرناک و دارای افراد انتحاری را از کابل به قندهار فرا خوانده است؛ از وزارت مالیه و بانک مرکزی۶۰میلیارد افغانی نقد و بدون سند مطالبه کرده است. رهبر طالبان به گفته چند منبع اطلاعاتی، با برکناری هدایت الله بدری مشهور به گل آغا اسحاقزی، وزیر مالیه قبلی، مصمم به انتقال وزارت مالیه و بخشی از بانک مرکزی به قندهار است.
اکنون که سخنگویان حکومت طالبان نیز به قندهار انتقال یافتهاند، احتمال انتقال پایتخت از کابل به قندهار را نباید از نظر دور داشت.
انتقال پایتخت به قندهار؟
بنا به منابع اطلاعاتی طالبان، مولوی هبت الله دلایل زیادی برای انتقال قدرت دولت از کابل به قندهار دارد. او در آنجا قدرت خود را منجسمتر کرده و پیامهای یکدست به دولتهای دیگر ارسال میتواند. هیئتهای خارجی هم به خوبی آگاهند که قدرت اصلی در قندهار است و نه در کابل. از این پس، آنها وقت خود را در ملاقاتهای بینتیجه در کابل ضایع نخواهند کرد.
رهبر طالبان قندهار را برای استحکام پایههای قدرتش مهم میداند. او در اتحاد با سران قبایل الکوزی (صدر ابراهیم)، اسحاقزی (شیخ حکیم حقانی)، علیزی (قیوم ذاکر) و کاکر (ملافاضل) میتواند بر تنشها و چالشهای درونی طالبان فایق آید.
تنشهای داخلی را در عصبانیت سراج الدین حقانی و دیگر اعضای ارشد طالبان کابلنشین از هبت الله میتوان دید. به نظر میآید که او به وزیران داخله و دفاع خود به خاطر تماس با غربیها و پروراندن اندیشه کودتای سفید مظنون است. او از عبدالحق وثیق، رئیس استخبارات که با امریکاییها رابطه دوامدار داشته، سخت ناراض است. بعید نیست که آنها در جریان یک تصفیه داخلی، از مقامهای شان برکنار شوند.
منابع اطلاعاتی از درون طالبان میگویند که ملا هبت الله آخندزاده از رئیس الوزرا، معاونین و اعضای ارشد طالبان سرخورده است. زیرا، آنها نظام «اسلامی» مورد نظر او را به وجود نیاورده اند. از این میان رفیقان رهبر طالبان، شیخ حکیم حقانی، قاضی القضات طالبان و چند وزیر سالخورده دیگر اند.
نادیده گرفتن حلقه کابلنشین و کاهش منزلت و اقتدار سیاسی آن، بیش از هر کسی به سراج الدین حقانی آسیب زده که در بازی تاج و تاخت خود را پس هبتالله، شایسته رهبری طالبان و افغانستان میداند. با نهادینه شدن اداره امور کشور در قندهار، رویای سراج الدین حقانی برای رهبری آینده کشور به یاس مبدل خواهد شد.
برای ملا هبت الله آخندزاده، انتقال قدرت سیاسی به قندهار نه تنها به معنای احیای دوره ملامحمد عمر، اولین رهبر طالبان و حتا زنده کردن خاطره تاریخی دوره احمدشاه ابدالی است بلکه به کاهش توجه و تلاش گروههای مخالف طالبان به تصرف کابل نیز منجر خواهد شد. یعنی، تلاش گروههای مخالف طالبان برای ناامن سازی ولایات اطراف کابل و تسخیر این شهر منحیث پایتخت را کم اهمیت خواهد ساخت.
امپراتوری جهادی
یک تحلیل جدی در مورد حضور گروههای تروریستی خارجی در افغانستان این است که رهبر طالبان به آنها به عنوان لشکر تحقق یک جهاد جهانی میبیند.
رهبر طالبان، همانند متحد قدیمی خود اسامه بن لادن، احساس میکند که پس از فایق آمدن بر چالشهای داخلی، دامنه امارت خود را به بیرون از مرزهای افغانستان، به کمک گروههای تروریستی خارجی توسعه داده میتواند. در هر حال، این گروهها مهرهها و ابزار نفوذ در بازی قدرت اند.
به نظر میرسد که رهبر طالبان هر چه در توان دارد برای تحقق خوابهایش بکار خواهد برد و در این راه گوش به کسی نمیدهد. کسانی که ملا هبتالله را از نزدیک دیدهاند، میگویند که او به شدت مستبد و دارای افکار سنتی است و اصلا به تغییر و تحول جهان و تنوع قومی و فرهنگی افغانستان باور ندارد.
فعلاً، فارغ از پیشگویی آینده، مخالفتها و نارضایتی داخلی طالبان در راستای تغییر ملا هبتالله جدی به نظر نمیرسد. اما، بدبختانه تصمیمهای او و حلقه وفادارش در قندهار وضعیت سیاسی، امنیتی، اقتصادی و اجتماعی افغانستان را بدتر خواهد کرد.