پژوهشگر روابط بینالملل و استاد دانشگاه
سالها است که در فلسطین کار میکنم. نقش من حمایت از نهادهای حقوقی با تمرکز بر حقوق بشر است. از اینرو هر سال، سه تا چهار بار به اسرائیل و فلسطین سفر میکنم. سفر به این سرزمین پیچیده با دشواریهایش از فرودگاه بن گوریون در تلآویو آغاز میشود.
من به کشورهای مختلف برای اجرای کارهایم سفر میکنم. شما در هیچ فرودگاهی بهسان بنگوریون شرایط سخت امنیتی را نمیبینید. این خود نشانگر پیچیدگی اوضاع در منطقه است. آنگاه رفتن به کرانه باختری رود اردُن پیچیدهتر میشود و شما نیاز دارید تا چند گذرگاه امنیتی را عبور کنید.
برای درک اینکه شما در کجای این سرزمین قرار دارید، کافی است به اطرفتان نگاه کنید. شما به سادگی تفاوت موقعیتتان را درک میکنید. آنجاهای که بهسان اروپا و امریکا نظمیافته و دارای زیرساختارهای معاصر بنا شدهاند، شهرکنشینهای اسرائیلی هستند. آنجاهایی که جادههای نامرتب، خانههای فقیر و بینظمی را میبینید مربوط فلسطین میشود.
چیز دیگری که این تفاوت را برجسته میسازد گذرگاههای امنیتی است. وقتی میبینید که قطاری از کارگران جوان فلسطینی منتظر ورود به اسرائیل هستند به خوبی درمییابید که کرانه باختری کجا است. من از سال ۲۰۱۶ به اینسو به این سرزمینها سفر میکنم.
هرباری که مرز اسرائیل را به سوی فلسطین میگذرانم، گسترش شهرکها را مشاهده میکنم. شما به وضاحت میبینید که تراکتورها به صورت فعال مشغول ساختن خانههای مجلل و معاصر هستند تا صاحبان جدید اسرائیلی را مسکن دهند. گاهی شما میبینید که از یک شهرک به شهرک دیگر جاده ساختهاند و فقط شهروندان اسرائیل و وسایطی که در اسرائیل ثبت شدهاند حق ورود در آن را دارند.
تفاوت دیگری که شما میبینید سقف خانهها است. بر سر خانههای فلسطینیها بُشکههای کلان جابهجا شدهاند تا آب نوشیدنی را ذخیره کنند تا مبادا زمانی آب بر روی آنها قطع شود. در حالیکه شهرکهای اسرائیل با سیستمهای مجهز آبرسانی تهیه شدهاند.
این همه گسترش و تغییر در زیر نگاههای حیران و وحشتزده باشندگان این روستاها اتفاق میافتد. کافی است خود را به جای آنها قرار دهید و این درد عظیم را درک کنید.
نکته مهم دیگر که این منطقه را بسیار متفاوت میسازد ساختارهای سیاسی دو سرزمین است که به نام جمهوری اسرائیل و دولت خودگردان فلسطین نامیده میشوند. در اسرائیل دموکراسی حاکم است و مردم رهبران سیاسی خود را از طریق انتخابات مستقیم بر میگزینند. ساختار حکومت جمهوری پارلمانی است.
رئیسجمهور نقش نمادین دارد که توسط پارلمان تعیین میشود. در رأس حکومت نخستوزیر قرار میگیرد که توسط انتخابات و در نتیجه رقابت احزاب سیاسی از میان شهروندان برگزیده میشود. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر برحال اسرائیل، که از بیست سال به اینسو در سمتهای مهم سیاسی و حکومتی قرار دارد با همسرش پرونده کلان فساد اداری دارد.
او به همزیستی با فلسطینیها باور ندارد و فکر میکند که از رود اردن تا بحیره مدیترانه مال اسرائیل است. او و کابینهاش ضربات شدیدی بر پیکر دموکراسی اسرائیل وارد کرد. در این اواخر با تحمیل محدودیتها بر استقلال سیستم محاکم ضربه شدیدی بر مردمسالاری و حاکمیت قانون وارد کرد که سبب نارضایتی گسترده مردم علیه حکومت شد. ادبیات نتنیاهو خشن و انعطافناپذیر است. او عشق فراوان به قدرت دارد و به ندرت به مخالفین و منتقدین خود گوش میدهد.
در آن سوی مرز، که حکومت خودگردان فلسطین حاکم است تصویری بهتری را نمیبینید. من به مردم فلسطین حرمت و همدردی فراوان دارم، اما احترامی به رهبران سیاسی فلسطین ندارم. محمود عباس، که در رأس اداره خودگردان فلسطین قرار دارد، ملوث با فساد گسترده است.
کابینه آقای عباس را وزیرانی شکل میدهند که در نبود شفافیت شهرت دارند. حتی چهره جذاب و شخصیت برجسته یاسر عرفات بنیانگذار سازمان آزادیبخش فلسطین معروف به «فتح» را فساد اداری مغشوش کرده است و این مرض دردناک به تمرین روزانه حکومت فلسطین تبدیل شده است. فلسطین که کاملا وابسته به حمایتهای جهانی است در گرو چنین حکومتی محصور مانده است.
از سوی دیگر، آقای عباس دچار بحران سیاسی عمیق نیز است. او در جون سال ۲۰۰۷ پارلمان فلسطین را خلع صلاحیت کرد چون حماس برنده انتخابات شده بود و اسماعیل هنیه، که امروز رهبری حماس را قطر پیش میبرد، به عنوان نخستوزیر فلسطین برگزیده شد.
بهزودی میان حماس و فتح تضادها بالا گرفت و محمود عباس به عنوان رئیس اداره خودگردان فلسطین پارلمان را منحل و اسماعیل هنیه را خلع صلاحیت کرد. از اینرو، دموکراسی در نطفه نابود شده و به جای آن حکومت تمامیتخواه تحت رهبری سازمان آزادیبخش فلسطین بهنام اداره خودگردان فلسطین باقی ماند.
جامعه جهانی فتح را نسبت به حماس ترجیح میدهند و از مجبوریت با آن همکاری میکند. این دو گروه سیاسی یعنی فتح و حماس در غزه و کرانه رود باختری اُردن حاکم هستند. تفاوت عمده میان حماس و فتح در نگاهشان به دولتی بهنام جمهوری اسرائیل در همجواری فلسطین است.
به باور حماس، اسرائیل باید نابود و دولتش از جغرافیای سیاسی جهان ناپدید شود. در حالیکه فتح طرح دو دولت را در همسایگی قبول دارد و اسرائیل را به عنوان یک دولت میپذیرد. حماس یک گروه تندرو سیاسی و نظامی است که حاکمیت سیاسی را در غزه در دست دارد و نقش فتح را در آن به صفر رسانیده است.
این در حالی است که فتح چنین سیاستی را در برابر حماس در کرانه باختری رود اردن پیاده میکند، اما یک عنصر مهم که هر دو را نزدیک میسازد، مبارزه با سیاستهای تندروانه نتنیاهو و برنامههای اشغالگرانه حکومت دستراستی تحت رهبری او است.
من با دانشگاهها و جامعه مدنی و فعالان حقوق بشر در این حوزه کار میکنم. واقعیت این است که دو سرزمین سزاوار رهبران و حکومتهای بهتر هستند. تاریخ باستانی، تاریخ معاصر و امروز این سرزمین بهانههای گسترده برای جنگها و نابسامانیهای اقتصادی و فرهنگی را در این سرزمین به بار آورده است، اما موجودیت رهبری سیاسی تندرو، مفسد و جنگطلب این دشواری عظیم را بیشتر ساخته است.
رهبری سیاسی نقش مهم در ایجاد دیپلوماسی فعال بازی میکند، اما متاسفانه تندروی و جنگطلبی جایگاه دیپلوماسی سازنده را در این منطقه به شدت آسیب رسانیده است. با تاسف، شرایط کنونی در منطقه بسیار آسیبپذیر است. خطر بازشدن جبهه جنگ در شمال با حزبالله پای دولتهای جنگطلب دیگر را به این جنگ خواهد کشانید.
حالا فرصت آن رسیده است که جهان برای حل این معضل راههای بهتر و آسودهتری را جستجو کند و این فقط و فقط در صورتی قابل دستیابی است که ما شاهد رهبران سزاوارتر برای اسراییل و فلسطین در امور دیپلوماسی داشته باشیم نه رهبران جنگجو و فرصتطلب.
اگر این زمینلرزه در کشوری دیگر رخ میداد، احتمالاً نخستین اقدام بسیج تمام منابع فنی و انسانی برای مهار بحران و رسیدگی به آسیبدیدگان بود. اما، طالبان مانند موارد مهمی دیگر، با واکنشی آرام و خونسردانه فاجعهای به این بزرگی را جدی نگرفته و با آن برخورد عادی کرده است.
فقدان مشروعیت طالبان تاثیر منفی بر عملیات امداد و نجات زلزلهزدگان هرات گذاشته است. این موضوع سبب شد که جهان و سازمانهای امدادرسان آن طور که انتظار میرفت، به موقع به زلزله هرات توجه نشان ندهند.
طالبان هرچند در اوایل مناطق زلزلهزده را با چرخبال رصد کرد و به انتقال کشتهها و زخمیها کمک کرد، ولی در کمکرسانی به مناطق آسیبدیده و انجام عملیات نجات کسانی که در زیر آوار گیر مانده اند، توفیق لازم را نداشته است.
این موضوع حتا به صورت کنایهآمیزدرفضای مجازی بازتاب گسترده یافت و برخی از کاربران فضای مجازی با مقایسه زلزله هرات و پکتیا در سال گذشته، این پرسش را مطرح کردند که آیا طالبان با این دو ولایت برخورد دوگانه نداشته است؟
ظاهراً، طالبان دو روز پس از وقوع زلزله به ابعاد اصلی فاجعه پیبرد و با تخصیص صد میلیون افغانی به زلزلهزدگان و فرستادن معاون اقتصادی ریاست الوزرا به ساحه تلاش کرد بار انتقادها را کاهش دهد.
طالبان تا حال که پنج روز از وقوع زلزله میگذرد، هیچ آمار دقیق و درستی از کشتهها و زخمیها اعلام نکرده و در یک مورد اعتراف کرد که آمارش نادرست بود. در عین حال، این گروه آمار تخمینی از حجم خسارات وارده ارائه نکرده و اطلاعرسانی درست درباره نیازهای زلزلهزدگان نداشته است.
باز شدن کانالهای کمک مردمی و شتاب بخشیدن به جریان عملیات نجات، هرجومرج و آشفتگی در مناطق زلزله زده به وجود آورده است. طالبان عملاً مدیریت بحران را به گروههای مردمی واگذار کرد که به طور رضا کارانه و بدون داشتن تجربه در مورد عملیات نجات و کمک به آسیب دیدگان، به مناطق زلزلهزده سرازیر شده اند.
زلزله این هفته، بیشترین تلفات و خسارات را در ولسوالی زندهجان به بار آورد که مرکز این زمینلرزه مرگبار بود. ولی، مناطق دیگر مثل کشک و غوریان نیز خسارات زیادی از این زلزله دیدند که در رسانهها بازتاب نیافته است.
نکتهای بسیار مهم، ایجاد هماهنگی میان گروهها و نهادهای کمککننده برای تشخیص و تامین نیازهای افراد و خانوادههای آسیب دیده است. متاسفانه، در بحران زلزله هرات این ناهماهنگی بیشتر به چشم میخورد.
گروهها و نهادهای مردمی بدون آن که ارزیابی دقیق از نیازهای زلزلهزدگان داشته باشند، به صورت مستقلانه کمک هایی را به مناطق زلزلهزده ارسال کردهاند که دیگر نیازی به آن نیست و نیازمندیهای جدید به وجود آمده است. چنانچه، انبوهی از بستههای غذایی و آب دستنخورده مانده است، ولی چادر و وسایل گرمایشی به حد نیاز وجود ندارد.
از جانب دیگر، ضعف در اطلاعرسانی و ارائه تصویر شفاف و دقیق از فاجعه زلزله هرات سبب تاخیر کمکهای کشورها و نهادهای جهانی بهزلزله زدگان شده است.
ایران و ترکیه از نخستین کشورهای بودند که در روزهای سوم و چهارم پس از وقوع حادثه کمکهای خود را برای نجات جان گیرماندگان در زیر آوار به هرات فرستادند، در حالی که اگر این کمک ها زودتر از این ارسال میشد شاید آمار جان باختگان این قدر بلند نمیبود.
زلزله هرات نشان داد که افغانستان برای مقابله با حوادث طبیعی و رسیدگی به آسیبدیدگان آماده نیست. امکانات ابتدایی و محدود نجات و بودجه اندک نهادهای رسمی کمکرسانی، نتوانست که جان افراد بیشتری را در زلزله هرات نجات دهد.
در عین حال، افغانستان به علت انزوای طالبان پذیرای تیمهای نجات از کشورهای دیگر نبود تا کمبود وسایل، تخصص و منابع لازم داخلی برای نجات و امداد جبران میشد.
این حمایت نه تنها اعتبار ارتش پاکستان به عنوان حافظ امنیت مردم را زیر سوال میبرد، بلکه در بلندمدت پاکستان را به عنوان یک دولت شکننده و حتا ناکام نشان میدهد که این مایه سرافگندگی برای جنرالان ارتش است.
در حالیکه هند، رقیب پاکستان، روز تا روز به یک قدرت اقتصادی و سیاسی درمنطقه و جهان تبدیل میشود، پاکستان، مانند دولتهای ناکامی چون افغانستان، حتا قادر نیست از پس شبهنظامیان دربیاید.
دردسر تیتیپی
آصف درانی، نماینده پاکستان در امور افغانستان، روز ۱۳ میزان در مرکز مطالعات استراتژیک اسلام آباد گفت که بازگشت طالبان افغان به قدرت، کمکی به کاهش ناامنی در پاکستان نکرده است، برعکس حملات شبهنظامیان را افزایش داده است.
پاکستان همواره هند و افغانستان را متهم به حمایت از شبهنظامیان و جداییطلبان اسلامگرا و بلوچ کرده است. پاکستان با سرنگون کردن دولت نزدیک به هند در افغانستان، تلاش کرد آسیبپذیری امنیتی در مرزهای شمالغربی خود را رفع کند. اما، اکنون پاکستان میبیند که حتا نیروی تحتحمایت آن نیز نتوانسته نگرانیهای امنیتیاش را رفع کند.
طالبان افغان با خودداری از اقدام علیه تیتیپی نگرانیها و اضطرابهای امنیتی پاکستان را نادیده یا دستکم گرفته است. این گروه به ماموریت اصلی خود که عبارت از امن کردن مرزهای شمالغربی پاکستان است، عمل نکرده است. برعکس، منافع امنیتی و گروهی خود را بر منافع و نگرانیهای پاکستان ترجیح داده است.
طالبان افغان مایل نیست که جنگجویان تحریک طالبان پاکستان را از افغانستان بیرون کند. حتا، بنا به ادعای مقامات پاکستانی، شماری از جنگجویان این گروه در حملات تیتیپی بر نیروهای امنیتی پاکستان سهم داشته است. طالبان افغان اشتراکات و اخوت ایدیولوژیک مذهبی و قومی با طالبان پاکستانی دارند. بنا به تجربه گذشته، طالبان به رغم فشار قدرتهای خارجی و منطقهای، از گروههای شبهنظامی اسلامگرای متحد خود حمایت کرده است.
فشار بر طالبان پاکستانی میتواند تنش را در داخل طالبان افغان افزایش دهد و احتمالا رهبری این گروه به خیانت به آرمانهای مذهبی فرامرزی متهم خواهد شد. در نتیجه، بعید نیست که بخشهایی از طالبان ناراض شده و به سوی دیگر گروهها چون داعش کشیده شوند.
اعتبار ارتش پاکستان
از منظر استراتژیستهای پاکستانی، با بازگشت طالبان به قدرت ظاهراً پروژه سقوط دولت ناسیونالیست پشتون نزدیک به هند در افغانستان تکمیل شده است. اما، این موفقیت یک ضعف بزرگ دارد: طالبان یک دولت شکست خورده و ناتوانی را به ارث برده که به اعتراف مقامات پاکستانی، توان کنترول سرحدات و قلمرو افغانستان را ندارد.
مقامات پاکستانی از جمله نخستوزیر، اذعان کردهاند که طالبان یک ساختار منسجم و سلسلهمراتب محکم ندارد، بلکه متشکل از گروههای مختلف با منافعی متضاد است.
طالبان صاحب یک دولت بحرانزده، شکننده و منزوی است که بر جمعیتی ناراض، مضطرب، فقیر و محتاج کمک سازمانهای خیریه حکفرمایی دارد. با این حال، پاکستان به رغم درک بحرانهای عمیق دولت طالبان، با اخراج مهاجران و محدودیتهای بازرگانی فشار را تا سرحد یک بحران جدید بر طالبان بالا برده است تا مگر تهدید تیتیپی را مهار و ضعیف کند.
اخراج یک میلیون مهاجر حتا برای دولتهای پیشرفته غربی مانند آلمان نیز یک بحران انسانی غیرقابل مدیریت است. اسلامآباد حاضر شده است که با سیاست ترساندن و رفتن تا مرز پرتگاه، طالبان را متوجه ماموریت اصلی آن، یعنی پاسداری از سرحدات پاکستان کند.
سیاستمداران و تحلیلگران افغان تنشها میان طالبان و اسلامآباد را دستکم میگیرند یا ساختگی میپندارند. اما، واقعیت این است که قدرتمند شدن طالبان پاکستانی زنگ هشداری برای ارتش پاکستان است که تسلط آهنین و بیچون و چرای خود بر اقتصاد، سیاست و جامعه را با وعده محافظت از دولت پاکستان در برابر دشمنان خارجی و داخلی توجیه و حفظ کرده است.
ارتش پاکستان ادعا کرده است که هند از تیتیپی برای تضعیف دولت پاکستان حمایت میکند. البته، این یک شگرد برای منحرف کردن افکارعامه از ناتوانی ارتش در حفظ امنیت این کشور است و نمیخواهد بپذیرد که حمایت ابزاری از گروههای اسلامگرای ضد دولت هند و افغانستان، پیامدهای خطرناک برای پاکستان نیز داشته است.
اگر نقش پناهگاههای پاکستان در رشد طالبان افغان را در نظر بگیریم، مماشات طالبان افغان و پناهگاهها در افغانستان میتواند تیتیپی را به تهدیدی برای پاکستان تبدیل کند. برای ارتش این سناریوی خطرناکی است.
مهار نشدن تهدید طالبان پاکستانی، اعتبار ارتش به عنوان یک سازمان باکفایت امنیتی و سیاسی را زیر سوال میبرد و نارضایتی از جنرالان را در جامعه پاکستان افزایش میبخشد.
اکنون مشخص نیست که ارتش پاکستان تا کجا بازی با بحران اخراج پناهجویان را برای تهدید و اصلاح طالبان پیش میبرد و طالبان تا کجا به این فشارها بیاعتنایی میکند و حتا از آن برای تحریک احساسات ریشهدار ضدپاکستانی در میان پشتونها استفاده میکند.
این نکته هم مهم است که طالبان به شکل دردناکی میآموزد که چقدر ابزارهایش محدود و در برابر قدرتهای منطقه آسیبپذیر است. البته، طالبان نمیخواهد نشان دهد که از تصمیم اخراج مهاجران از پاکستان سراسیمه شده است. اما، این نکته را نیز متوجه شده که کشورهای قدرتمند منطقه به رغم اجماع نظر برسر پذیرش واقعیتی به نام طالبان، در صورت ایجاب منافع، از ایجاد بحران در افغانستان و تضعیف طالبان دریغ نمیکنند.