معاون پیشین ریاستجمهوری افغانستان میگوید دور سوم نشست دوحه به بنبست خورده است. امرالله صالح گفت چندین کشور به شمول اعضای ناتو و اتحادیه اروپا هشدار دادهاند که نشست دوحه را بدون شامل ساختن جامعه مدنی و موضوع حقوق بشر در اجندا تحریم میکنند.
آقای صالح روز دوشنبه، چهارم سرطان، در حساب کاربری اکس خود نوشت: «ناامیدی بزرگ برای طالبان، زیرا مماشات یوناما و رزا اوتونبایوا زیر عنوان نشست سوم دوحه به بنبست خورده است.»
معاون پیشین ریاستجمهوری افغانستان بدون مشخص کردن نام کشورها، نوشت که چندین کشور کلیدی به شمول اعضای ناتو و اتحادیه اروپا هشدار دادهاند که اگر موضوع حقوق بشر و تعامل معنادار با جامعه مدنی افغانستان در آجندای نشست دوحه شامل نشود، آنرا تحریم خواهند کرد.
آقای صالح این موضوع را «دستاورد بزرگی» برای جامعه مدنی افغانستان، جنبشهای مقاومت و آزادی خوانده است.
دور سوم نشست دوحه قرار است در هفته آینده به میزبانی دبیرکل سازمان ملل در دوحه قطر برگزار شود.
به گفته سازمانهای حقوق بشری، سازمان ملل در بدل موافقت طالبان برای اشتراک در این نشست، پذیرفته است که نمایندگان زنان افغان در این نشست حضور نداشته باشند و موضوع حقوق زنان هم در آجندای این نشست شامل نشود.
نهادهای حقوق بشری، حقوق زنان، جامعه مدنی و مخالفان سیاسی طالبان به این تصمیم طالبان به طور گسترده واکنش نشان دادهاند.
شهرزاد اکبر، رئیس کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان از سازمان ملل متحد پرسیده است که به هزینه کی میخواهد به طالبان زمان بیشتر بدهد. خانم اکبر میگوید دانشآموزان دختر بیش از هزار روز درسی مکتب را از دست دادهاند و اکنون دیگر «دیر شده است.»
این فعال حقوق بشر که در حال حاضر ریاست نهاد راوداری را به عهده دارد، در یادداشتی در شبکه اجتماعی اکس به اظهارات رزا اوتونبایوا، نماینده ویژه ملل متحد در افغانستان واکنش نشان داده است.
پیش از این، رزا اوتنبایوا، نماینده دبیر کل سازمان ملل در پاسخ به پرسش خبرنگار افغانستان اینترنشنال در پیوند به مخالفت طالبان با حضور زنان در نشست دوحه گفته بود: «طالبان مانند ما و شما نیستند. طالبان از کوهها و از جنگ آمدهاند و تبدیل کردن آنها به کسانی که دور میز گفتوگو بنشینند و اصول ما را بپذیرند آسان نیست».
شهرزاد اکبر اما در پاسخ به این اظهارات گفته خانم اوتنبایوا به کوهها توهین کرده است. چرا که به گفته او کوهها از زنان متنفر نیستند و آنان را در کنج خانهها زندانی نمیکنند.
نشست سوم دوحه درباره افغانستان که در روزهای آینده برگزار میشود، واکنشهای زیادی جهانی و فعالین حقوق بشر و حقوق زن افغانستان را در پی داشته است.
پیش از این مقامات طالبان اعلام کردند که نمایندگانی را برای اشتراک در این نشست خواهند فرستاد.
طالبان به عنوان یک گروه سیاسی، مذهبی و نظامی از سال ۱۹۹۲ به اینسو در معادلات افغانستان به عنوان یک بازیگر کلیدی شامل شد. از آنزمان به اینسو، این گروه دو بار بر قدرت سیاسی در افغانستان حاکم شده است.
طالبان از لحاظ سیاسی و ایدیولوژیک، یک گروه راستگرای تندرو اسلامی شمرده میشود که به دولت معاصر و جایگاه شهروند در آن باور ندارد و میخواهد نظامی را در افغانستان پیاده کند که استوار به روحانیت افراطی باشد.
اینکه مخالفان طالبان در داخل و خارج کشور فراوان هستند، بر همه روشن است. اما چگونه باید مخالفان طالبان را شناسایی کرد. مخالفان طالبان به سه دسته تقسمبندی شدهاند.
نخست: مخالفان سیاسی
مخالفان سیاسی به گروهی اطلاق میشود که در جنب تشکلات و یا سازمانهای سیاسی در برابر طالبان قرار گرفتهاند. احزاب سیاسی اسلامی و چپی که پیشینه طولانی مبارزات سیاسی را در کارنامه خود دارند در این جمع شامل هستند. اما احزاب چپی که با مرور زمان متواری شده و تشکلات پویایی ندارند، در این میان چندان قابل دید نیستند. با این حال گروههای اسلامی و سیاسی حداقل از لحاظ شکلی متمایزتر نمایان میشوند.
در این میان شاخههای حزب اسلامی، جمعیت اسلامی، وحدت اسلامی، اتحاد اسلامی و جنبش اسلامی تلاش کردهاند در داخل و بیرون از کشور برنامههایی را راهاندازی کنند.
به جز حکمتیار، سایر رهبران احزاب سیاسی راستی اسلامی، افغانستان را ترک کرده و در ترکیه ائتلافی را شکل دادند. حکمتیار از بارزترین چهرههای مخالفان سیاسی طالبان است که توانسته از کابل، با وجود تهدیدها، نقدهایش را در باب رژیم و ساختار سیاسی طالبان ارائه دهد.
اما گروه ترکیه به برگزاری نشستهای مجازی و پخش اعلامیههایی اکتفا کردهاند. این گروهها از سیطره رهبران پیر و کهنهکار و کهنهفکر برون نشدهاند. از سوییهم رهبری گروه ترکیه کسانی هستند که در زمان جمهوریت قدرت سیاسی را به شکل و فعال و غیرفعال با حامد کرزی و اشرف غنی تقسیم کرده بودند. اینها پیشینه بدنام فساد اداری و اختلاس را در کارنامههای خود دارند که نقش سیاسیشان را در حیات سیاسی و اجتماعی افغانستان آسیب شدید رسانیده است.
رهبران مخالفان سیاسی که برخی از آنها وارثان جنگ سرد هستند، ظرفیت بالایی در عوامفریبی دارند و بر ذهنیت همقطاران خود حاکمیت میکنند. این گروه به هیچ صورتی نتوانسته است فکر تازهای برای جایگزینی طالبان خلق کند.
فدرالطلبان نیز از گروههای متبارز ضد طالبانی هستند که خواهان ساختار سیاسی غیرمتمرکز به جای طالبان هستند. در این راستا نقش حزب گنگره ملی تحت قیادت لطیف پدرام برجسته است.
دوم: مخالفان ارزشی
مخالفان ارزشی به گروهی اطلاق میشود که مشکل جدی با طالبان بابت نقش شهروند در نظام سیاسی دارد. این گروه، طالبان را به عنوان یک موسسه هراسافگنی میشناسد که مردم افغانستان را به گروگان گرفتهاند. به باور این گروه طالبان مشروعیت و مقبولیت اجتماعی ندارند و قدرت را به زور تفنگ و معامله استخباراتی غصب کردهاند.
مخالفان ارزشی طالبان، وضعیت کنونی افغانستان را به فاجعهای تشبیه میکنند که در آن کرامت انسانی قربانی ایدئولوژی تندروانه طالبانیسم شده است. مخالفان ارزشی طالبان استدلال میکنند که حقوق زنان در جامعه کاملا حذف شده و در جهان هیچ کشوری به اندازه افغانستان از این بابت به مصیبت اجتماعی مواجه نشده است. این تخطی و تبعیض آشکار مصداق آپارتاید جنسیتی شده که در عصر امروز قابل قبول نیست.
مخالفان ارزشی طالبان را گروههای اجتماعی و مدنی، روشنفکران و روشنگران، فعالان حقوق زن و مدافعان حقوق بشر، فرهنگیان و هنرمندان، تحلیلگران و پژوهشگران، متخصصان و تکنوکراتها و دادخواهان عدالت اجتماعی میسازند. این گروههای پویای اجتماعی در داخل و خارج از کشور فعال هستند و به صورت گسترده دست به راهاندازی برنامههای دادخواهانه میزنند.
سوم: مخالفان نظامی
مخالفان نظامی طالبان را گروهها و افرادی میسازند که در صدد نابودی و واژگونی امارت اسلامی طالبان از طریق مبارزات مسلحانه هستند. به باور آنها طالبان باید از سیستم سیاسی و معادله قدرت به طور کامل حذف شوند زیرا آنها به گفتوشنود سازنده برای رفع تضادها در افغانستان باور ندارند.
این گروه باور دارد که یگانه راه تغییر سیاسی در کشور از دهلیز جنگ با کسانی عبور میکند که به جز خود به هیچ کس دیگر حرمت و نقش قایل نیستند. مخالفان نظامی طالبان به دو دسته تقسیم شدهاند:
گروه نخست را جبهه مقاومت ملی افغانستان تحت رهبری احمد مسعود شکل میدهد. جبهه مقاومت یک گروه سیاسی-نظامی است که در آن چهرههای شاخص شورای نظار جمع شدهاند.
تعداد زیادی از اعضای رهبری این گروه را از امرالله صالح معاون رئیسجمهور سابق افغانستان گرفته تا وزرای کلیدی آن دوران شکل داده است. میتوان از امرالله صالح معاون نخست رییسجمهور سابق، بسمالله خان وزیر دفاع و تاج محمد جاهد وزیر داخله آن دوران نام برد.
دومین گروه مخالفان نظامی طالبان را جبهه آزادی افغانستان تحت رهبری یاسین ضیا رئیس ستاد مشترک نیروهای مسلح افغانستان میسازد. رزمندگان این گروه را افسران و سربازان ارتش ملی افغانستان میسازد که برای آزادی افغانستان میرزمند.
این گروه با وجود دشواریهای زیاد اقتصادی و سیاسی توانسته است عملیاتهای پیچیده را علیه نیروهای طالبان راهاندازی کند. جبههی آزادی یک ساختار سیاسی نظامی است که در داخل و خارج از افغانستان فعالیت دارد.
اما سه عاملی که جلو انسجام و همگرایی میان گروههای ضد طالبان را گرفته چیست؟
نخست، نبود یک فکر تازه است. همه این گروهها در چهاردیواری تشکلات محصور مانده و نتوانستهاند تفکر جدیدی خلق کنند.
نسل جوان افغانستان به تفکر تازهای که با دنیای امروز مطابقت داشته باشد نیاز دارد تا به دور آن منسجم شود. اما فکر این گروهها به سان رهبرانشان پوسیده و مریض است.
دوم، نبود هدف و یا راهبرد مشترک است. واقعیت این است که هر سه گروه دارای دشمن مشترک به نام طالبانیسم هستند. اما این گروهها نتوانستهاند این دشمن مشترک را به هدف مشترک که زوال آن است مبدل سازند.
سوم، نبود یک رهبر جذاب و عملگراست. طالبانیسم به عنوان یک فاجعه باید میتوانست چتر واحدی را برای نیروهای سیاسی افغانستان به بار آورد. زیرا طالبانیسم در پهلوی آنکه یک تهدید جدی است میتوانست سبب همگرایی نیز شود و در این میان رهبران برجسته ظهور کنند. در اکثر جوامع فاجعه سبب همگرایی مردمی و اجتماعی میشود. اما ما تا هنوز شاهد چنین تغییری نبودهایم.
اگر نیروهای مخالف طالبان بتوانند این سه چالش را از سر راه بردارند، بهترین فرصت دارند تا به عنوان جایگزین در برابر طالبانیسم ظهور کنند. آنگاه مردم افغانستان امید خود را در آنها بازمییابند و جامعه جهانی نیز شریکی برای آینده افغانستان پیدا میتواند.
مجله اسپکتیتور گزارش داد ملل متحد گزارشهای تجاوز جنسی، تجاوز گروهی و بردهداری جنسی زنان در زندانهای طالبان را بررسی میکند. پیش از این وزارت خارجه امریکا گفته بود ۱۶ زن از ۹۰ زن زندانی در سه ولایت شمال پس از تجاوز طالبان باردار شدهاند.
مجله خبری اسپکتیتور گزارش داد که قرار است سازمان ملل درباره تجاوز جنسی بر زنان در زندانهای طالبان، تحقیق کند.
گزاشهای منتشر شده از تجاوز و خشونت جنسی طالبان بر زنان زندانی در افغانستان نگرانیهای وزارت خارجه امریکا و ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر افغانستان را برانگیخته و سازمان ملل از تحقیق در این مورد خبر داده است.
ریچارد بنت، گزارشگر حقوق بشر سازمان ملل گفت: «به طور کلی، از بدرفتاری جدی طالبان، نهتنها جنسی که ضرب و شتم، تهدید و اخاذی از زنان زندانی مطلع هستیم». او همچنان اضافه کرد که گروهی از کارکنان سازمان ملل در حال بررسی تجاوز جنسی و بدرفتاری طالبان با زنان افغان است.
گزارشگر ویژه حقوق بشر همچنان گفت نگرانی دیگر این است که ممکن برخی از زندانها خارج از اختیارات اداره زندانها، توسط استخبارات طالبان و به گونه شخصی توسط فرماندهان آنها اداره شود و دسترسی محققان به اطلاعات واقعی را محدود کند.
از سویی هم برخی از زنان که زندان طالبان را تجربه کردهاند، بارها از بدرفتاری، شکنجه و خشونت جنسی طالبان با زنان در زندانها سخن گفتهاند.
پیش از این، سازمان دبلیو بوش گزارشی را از وضعیت افغانستان زیر نام «دولت تسخیر شده» منتشر کرد که در آن مواردی چون ازدواجهای اجباری میان مقامهای طالبان و نکاح به زور زنان از سوی این گروه برای تقویت وفاداری پیروان شان یاد شده است.
این در حالی است که وزارت خارجه امریکا در اوایل ماه ثور با ارایه گزارش سالانه خود از وضعیت حقوق بشر در افغانستان گفت دستکم ۱۶ زن از ۹۰ زن زندانی در جوزجان، فاریاب و سمنگان پس از تجاوز اعضای طالبان باردار شدهاند. این وزارت همچنان افزود که مقامات طالبان دستور دادهاند که به باردادری زنان زندانی در ماههای سوم تا پنجم شان پایان داده شود.
وزارت خارجه امریکان همچنان اضافه کرد که طالبان هیچ گونه میکانیزمی را برای حمایت از زنان قربانی تجاوز جنسی در نظر نگرفته است.
روزنامه پاکستانی دان روز دوشنبه به نقل ار منابع خود گزارش داد که درگیری میان مرزبانان پاکستانی و شبهنظامیان در مرز افغانستان پایان یافته است. به نقل از دان، این درگیریها در سه منطقه مرزی در پایین دره خیبرپختونخوا از شام شنبه آغاز شده بود.
تاکنون ارتش پاکستان درباره این درگیری ابراز نظر نکرده است.
روزنامه دان روز دوشنبه، چهارم سرطان، به نقل از مردم محل گزارش داد که در این روز هیچ گونه تبادل آتش و تیراندازی در ولسوالی «دره پایین» صورت نگرفته است.
طبق این گزارش شبهنظامیان پس از درگیری دو روزه، «به پناهگاهای امن خود در افغانستان عقب نشینی کردهاند.»
دان نوشت که دو طرف در این درگیریها تلفات دیدهاند، اما جزئیات این تلفات معلوم نیست.
این رسانه پاکستانی همچنین گزارش داده است که بزرگان، سیاستمداران محلی و روشنفکران روز دوشنبه جرگهای تشکیل دادهاند تا درباره راه حل دایمی برای حفظ نظم و قانون در منطقه گفتوگو کنند.
وزارت صنعت و تجارت طالبان اعلام کرد که برای نخستین بار نمایشگاه زمرد ۲۰ سرطان در پنجشیر برگزار میشود. توسعه استخراج معادن افغانستان و افزایش صادرات سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی از اهداف این نمایشگاه اعلام شده است.
طبق خبرنامهای که وزارت صنعت و تجارت طالبان روز دوشنبه ۴ سرطان در حساب کاربری خود در شبکه اجتماعی اکس منتشر کرده این نمایشگاه تا ۲۲ سرطان باز خواهد بود.
طالبان از میانه ماه اسد ۱۴۰۲ کار استخراج معدن زمرد در ولسوالی حصه اول ولایت پنجشیر را آغاز کرد. وزارت معادن و پترولیم طالبان در آن زمان اعلام کرده بود که به ۲۰۰ معدنکار زمرد جواز فعالیت داده است.
بر اساس آمار طالبان، ۷۵۰ معدن زمرد در پنجشیر به ثبت رسیده و از این میان «۵۰۰ معدن فعال است.»
با کاهش کمکهای خارجی به افغانستان در پی تسلط طالبان، این گروه برای تامین نیازهای مالی خود بر سرمایهگذاری در استخراج معادن و سنگهای قیمتی به عنوان منبع درآمد پایدار تمرکز کرده است.