از روز ملی زبان اوزبیکی در کابل تجلیل شد

این گفت‌وگوها در پی درگیری‌های بی‌سابقه اخیر برگزار می‌شود که ده‌ها کشته از هر دو طرف بر جای گذاشت و روابط طالبان و پاکستان را به بحران عمیقی فرو برد. بمباران‌های هوایی پاکستان در کابل و چند ولایت دیگر، جان غیرنظامیان را نیز گرفت و خطر یک جنگ فرسایشی و گسترده در امتداد مرزها را افزایش داد. هر دو طرف یکدیگر را به تشدید تنش متهم می‌کنند.

به نظر می‌رسد گفت‌وگوهای دوحه بر محور حمایت طالبان از تحریک طالبان پاکستان، فعالیت جدایی‌طلبان بلوچ، نفوذ هند در افغانستان و استفاده گروه‌های شبه‌نظامی از خاک افغانستان متمرکز باشد.

این مذاکرات در فضایی از بی‌اعتمادی عمیق میان دو طرف برگزار می‌شود. پیش از آغاز نشست، پاکستان اعلام کرد که روابط میان دو کشور هرگز به حالت عادی بازنخواهد گشت. این نخستین بار نیست که دو طرف درباره مسئله تحریک طالبان پاکستان مذاکره می‌کنند.

خواجه آصف وزیر دفاع پاکستان گفته است که طی چهار سال گذشته، اسلام‌آباد ۸۳۶ یادداشت اعتراضی در مورد تهدیدهای ناشی از خاک افغانستان به طالبان فرستاده است. او همچنین افزود که دیگر هیچ هیأتی از پاکستان به کابل نخواهد رفت.

در چهار سال اخیر، وزیر خارجه پاکستان چهار بار، وزیر دفاع و رئیس استخبارات این کشور دو بار، مشاور امنیت ملی یک بار و نماینده ویژه پنج بار برای گفت‌وگو با طالبان به کابل سفر کرده‌اند. افزون بر این، هشت نشست کمیته هماهنگی و ۲۲۵ جلسه مرزی میان دو طرف برگزار شده است. با وجود این، هیچ نتیجه‌ ملموسی از این مذاکرات به‌دست نیامده است.

کاهش تنش یا آتش‌بس موقت؟

در چنین فضایی، روز شنبه رهبران نظامی دو کشور در دوحه به گفت‌وگو نشسته‌اند. قطر با هر دو طرف روابط عمیق دارد؛ هم از نزدیک‌ترین متحدان طالبان است و هم روابط استراتژیک با پاکستان دارد.

با توجه به روابط گسترده دوحه با هر دو طرف، قطر در موقعیتی است که می‌تواند نقش میانجی فعال را ایفا کند. هم‌زمان، فشارهای منطقه‌ای از سوی ایران، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، روسیه و چین ممکن است در کوتاه‌مدت به کاهش تنش‌ها و توافق دو طرف برای توقف درگیری در امتداد مرزها بینجامد.

با این حال، با در نظر گرفتن روابط پرتنش چهار سال گذشته، مواضع صریح مقام‌های پاکستانی و نقش فزاینده‌ هند در این معادله، حل ریشه‌ای بحران بعید به نظر می‌رسد.

• 

  در چهار سال بیش از ۱۵۰ درگیری مرزی بین طالبان و پاکستان رخ داده است

پاکستان چه می‌خواهد؟

در چهار سال گذشته، حملات شبه‌نظامیان در پاکستان به بالاترین سطح خود رسیده است. وزیر دفاع پاکستان اعلام کرده که در این مدت بیش از ۱۰ هزار «حمله تروریستی» در پاکستان رخ داده و بیش از سه هزار نفر در این حملات کشته شده‌اند.

اسلام‌آباد می‌گوید طالبان از تحریک طالبان پاکستان حمایت می‌کند. این حمایت سبب شده است که تی‌تی‌پی جانی تازه بگیرد و اکنون در بالاترین موقعیت نظامی و اجتماعی خود از زمان تاسیس در سال ۲۰۰۷ قرار دارد.

این گروه تندرو مذهبی توانسته خود را از یک جریان صرفا شورشی به یک جنبش قومی و سیاسی تبدیل کند. پاکستان مدعی است که خاک افغانستان به پناهگاه مخالفانش تبدیل شده و بیش از شش هزار عضو تحریک طالبان پاکستان در افغانستان حضور دارند. نماینده پاکستان در سازمان ملل مدعی شد که حدود ۶۰ مرکز آموزشی تروریستی نیز در خاک افغانستان فعال است.

اسلام‌آباد همچنین ادعا می‌کند طالبان از هند پول دریافت کرده و آن را به تحریک طالبان پاکستان می‌رسانند تا در پاکستان ناامنی ایجاد کند.

پاکستان از طالبان می‌خواهد رهبران تحریک طالبان پاکستان، از جمله نورولی محسود و حافظ گل بهادر را بازداشت کرده و به اسلام‌آباد تحویل دهند.

در همین حال، پاکستان روابط رو به گسترش هند با طالبان را تهدیدی فوری می‌داند. هند، دشمن دیرینه پاکستان، در حال بازگشت به افغانستان است. طبق توافق اخیر وزیران خارجه هند و طالبان، روابط دو طرف به سطح سفیر ارتقا می‌یابد. اسلام‌آباد این وضعیت را غیرقابل تحمل می‌داند؛ زیرا یکی از دلایل اصلی حمایت پاکستان از طالبان در دو دهه گذشته، جلوگیری از نفوذ هند در افغانستان بوده است.

اکنون، هرچه روابط طالبان با دهلی‌نو گسترش یابد، نگرانی و خصومت پاکستان نیز بیشتر می‌شود. اسلام‌آباد از طالبان می‌خواهد روابط خود با هند را بازنگری کنند، اما طالبان مسیر معکوس را در پیش گرفته‌اند. هند در جنگ اخیر طالبان با پاکستان از طالبان حمایت کرده است.

آیا طالبان کوتاه می‌آید؟

دستگیری و تحویل‌دادن اعضای تحریک طالبان پاکستان به اسلام‌آباد بعید به نظر می‌رسد. طالبان نه توان عملی برای بازداشت اعضای این گروه را دارد و نه اراده‌ سیاسی آن را. تحریک طالبان پاکستان اکنون به نیرویی قدرتمند در مناطق قبایلی تبدیل شده است.

روابط قومی، مذهبی و تاریخی طالبان با تحریک طالبان پاکستان، به این گروه اجازه نمی‌دهد علیه متحد دیرینه‌ خود اقدام کند. طالبان تاکنون به هیچ گروه هم‌پیمان منطقه‌ای مانند جنبش اسلامی اوزبیکستان، اویغورها، انصارالله و جنگجویان چیچنی پشت نکرده‌ است. همان‌طور که ملاعمر امارت خود را فدای سر اسامه‌ بن‌لادن کرد.

با توجه به گسترش افراط‌گرایی در مناطق قبایلی، نارضایتی عمیق پشتون‌ها از پاکستان و مسئله‌ دیورند، حل ریشه‌ای بحران میان دو طرف ناممکن به نظر می‌رسد. هم‌زمان، طالبان در عمل نشان داده‌اند که دیگر فصل حرف‌شنوی و اطاعت از پاکستان به پایان رسیده است.

موقعیت دشوار پاکستان و ضعف طالبان

پاکستان در وضعیت بسیار پیچیده‌ای قرار دارد. این کشور در داخل با چالش‌های جدی از سوی تحریک انصاف، جماعت اسلامی و ملی‌گرایان پشتون روبه‌رو است و در عین حال با جدایی‌طلبان بلوچ و تحریک طالبان پاکستان درگیر جنگی فرسایشی است. دشمنی دیرینه با هند نیز همچنان ادامه دارد و اکنون جبهه‌ای تازه در افغانستان گشوده شده است.

در چنین شرایطی، مدیریت هم‌زمان این بحران‌ها برای پاکستان دشوار است. احتمال دارد اسلام‌آباد از جنگ مستقیم با طالبان پرهیز کند، اما به حمایت از جریان‌های سیاسی و نظامی مخالف طالبان در افغانستان روی آورد.

این نخستین بار در چند دهه گذشته است که پاکستان هیچ نیروی نیابتی مؤثر در افغانستان ندارد که بتواند حکومت کابل را به چالش بکشد.

در سوی دیگر، طالبان نیز در موقعیت ضعیفی قرار دارند. سیاست‌های این گروه شکاف‌های ملی را در افغانستان عمیق‌تر کرده است. نارضایتی از طالبان به اندازه‌ای است که بسیاری از مردم خود را بخشی از جنگ طالبان با پاکستان نمی‌دانند و حتی از حملات پاکستان بر طالبان استقبال کرده‌اند.

این وضعیت نتیجه‌ سیاست‌های رهبران طالبان است که اقوام، اقلیت‌های مذهبی و نیروهای سیاسی را از ساختار حکومت حذف کرده و قدرت را در انحصار خود گرفته‌اند. رهبری طالبان می‌داند که ادامه‌ درگیری با پاکستان موجودیت این گروه را تهدید می‌کند. افزون بر این، اختلافات درونی طالبان نیز در حال آشکار شدن است؛ چنان‌که سراج‌الدین حقانی وزیر داخله طالبان، هیچ واکنشی به درگیری‌ها نشان نداده و برعکس از برخی اعضای طالبان انتقاد کرده است.

با وجود تلاش‌های قطر و فشارهای منطقه‌ای، تنش میان طالبان و پاکستان شاید در کوتاه‌مدت فروکش کند، اما بازسازی روابط میان دو متحد سابق دشوار به نظر می‌رسد.

وزارت داخله طالبان شنبه، ۲۶ میزان در خبرنامه‌های جداگانه از تعیینات جدید خبر داد.

عبدالمنان محمود، والی تازه گماشته شده طالبان برای نیمروز، پیش از این به عنوان رئیس ارکان قول اردوی مرکزی ۳۱۳ اداره طالبان کار می‌کرد.

طالبان پیشتر عبدالستار صابر، فرمانده پیشین پولیس جوزجان را به عنوان رئیس ارکان قول اردوی ۳۱۳ مرکزی تعیین کرده بود.

وزارت داخله طالبان نوشت که محمدقاسم خالد در مراسم معرفی والی جدید نیمروز، تعیینات و تغییرات در ادارات را یک امر معمول خوانده است.

گفته شده سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه نیز در این دیدار حضور داشته است.

وزارت امور خارجه روسیه گفت در دیدار با مقام‌های چین «ضرورت افزایش هماهنگی با چین در حوزه‌های منطقه‌ای مانند امنیت در منطقه آسیا-اقیانوسیه و آسیای میانه، اوضاع پیرامون افغانستان و توسعه روابط با آفریقا مورد توجه قرار گرفت.»

روسیه همچنین خواهان تقویت بیشتر همکاری با چین در مجامع بین‌المللی از جمله سازمان ملل، شورای امنیت، سازمان همکاری شانگهای، بریکس، اپک، آسه‌آن، گروه ۲۰ و سایر قالب‌ها شده است.

مسکو می‌گوید «روسیه و چین از تحکیم تلاش‌های کشورهای جنوب و شرق جهان حمایت می‌کنند و تقویت صدای آنها را در سازوکارهای حاکمیت جهانی ترویج می‌دهند.»

روسیه و چین روابط نزدیک دیپلوماتیک و اقتصادی با اداره طالبان دارند، اما فقط روسیه طالبان را به رسمیت شناخته است.

آصف آشنا فعال سیاسی در این گفت‌وگو تأکید کرد که طالبان دوبار زمینه بمباران کابل را فراهم کرده است، چون «هر دو بار به تروریست‌ها پناه داده‌ است». به گفته او، تکرار این رفتار نشان می‌دهد که طالبان از تجربه‌های گذشته نیاموخته‌ و بار دیگر افغانستان را در معرض تهدید قرار داده‌ است.

نجیب‌الله علی‌خیل، دیپلومات پیشین وزارت خارجه افغانستان، یادآور شد که پاکستان در دوران جمهوریت نیز به افغانستان حمله می‌کرد و در آن زمان هنوز مسئله تحریک طالبان پاکستان (تی‌تی‌پی) مطرح نبود. به گفته او پاکستان همیشه علاقه‌مند مداخله در امور افغانستان بوده است.

او گفت تی‌تی‌پی محصول سیاست‌های اشتباه پاکستان است و افزود: «پالیسی اسلام‌آباد فراتر از دیورند است؛ هدف آن کنترول افغانستان است و این کشور می‌پندارد که افغانستان بخشی از ساحه نفوذ او است.»

لینا روزبه، روزنامه‌نگار، گفت رابطه طالبان با پاکستان پس از به رسمیت شناخته شدن توسط روسیه و ارتباط با برخی کشورهای دیگر منطقه دگرگون شده است. به باور او طالبان پس از این تحولات «احساس کرد دیگر نیازی به پاکستان ندارد.» روزبه، سفر اخیر امیرخان متقی به ذهلی را «میخ آخر بر روابط دو طرف» خواند. به گفته او، طالبان از تعهدات خود نسبت به پاکستان تخطی کرده و امروز به‌دلیل دارا بودن منابع مالی و حاکمیت، خود را مستقل می‌داند. خانم روزبه همچنان گفت باور نداشت که هند، کشوری که مردم افغانستان همواره دوست تلقی‌اش می‌کردند، چنین «فرش سرخی برای طالبان پهن کند» و افزود: «هیچ کشوری دوست یا دشمن ابدی ما نیست.»

غلام جیلانی زواک فعال سیاسی گفت که ایستادن در برابر تجاوز پاکستان به معنای حمایت از طالبان نیست و احتمال داد که اسلام‌آباد در هماهنگی با امریکا این حملات را در افغانستان انجام داده است.

او افزود مسئله دیورند هنوز حل‌نشده است و «بدون گفت‌وگوی ملی، هیچ موضع واحدی درباره آن شکل نخواهد گرفت.»

در مقاب اما، مجیب مهرداد، روزنامه‌نگار مقیم ایالات متحده، این جنگ را نه جنگ افغانستان، بلکه جنگ طالبان دانست. او گفت: «این درگیری مشروعیت ندارد، چون مردم افغانستان آن را نخواسته‌اند و جز مرگ و آتش، پیامد دیگری نخواهد داشت.» به باور او، افغان‌ها باید شرایطی بسازند که این کشور «حیات خلوت حملات هوایی دیگران نباشد». مهرداد همچنان گفت ادامه‌دادن بحث دیورند بی‌فایده است، زیرا این مسئله «از نظر حقوق بین‌الملل حل شده است».

شفیق همدرد تحلیل‌گر سیاسی یادآوری کرد که مشکل پاکستان تنها با طالبان نیست، بلکه با هر نظامی که در افغانستان وجود داشته، مشکل داشته است. او به گونه مثال گفت: «صبغت‌الله مجددی تنها دو ماه حکومت کرد، اما پاکستانی‌ها به هواپیمای او حمله کردند.» همدرد افزود: «همسایه شریر افغانستان همیشه عمق استراتژیک خود را در ناآرامی افغانستان جست‌وجو کرده است، فرقی ندارد که کمونیست باشی، مجاهد یا هر حاکم دیگر.»

همچنان سید سلیمان آشنا روزنامه‌نگار در این اسپیس به موضوع رابطه طالبان افغانستان و تحریک طالبان پاکستان پرداخت و گفت تی‌تی‌پی به‌دلیل خویشاوندی‌های قومی در دو سوی مرز، به‌راحتی در افغانستان رفت‌وآمد کرده است.

او افزود: «تی‌تی‌پی و طالبان افغانستان روزگاری دست‌نشانده‌های پاکستان بودند، اما طالبان کنونی به‌دلیل احساس استقلال، منابع مالی و گفت‌وگو با امریکا دیگر مطیع اسلام‌آباد نیست.» آشنا گفت اگر افغانستان در گذشته قدرتی بزرگ مانند هند می‌داشت، «می‌توانست همان‌گونه که هند جامو و کشمیر را پس گرفت، خاک خود را بازپس گیرد.»

این گفت‌وگو در حالی برگزار شد که پاکستان، طالبان را در افغانستان به پناه‌دادن به گروه‌های مسلح مخالف خود متهم می‌کند. پاکستان در دو هفته گذشته حملات هوایی متعددی را از جمله در کابل، پایتخت انجام داده است.

بر مبنای بیانیه‌ «افغان ایواک» که روز جمعه منتشر شد، این پروازها دارای شروط و محدودیت‌هایی است، از جمله اینکه از افغانستان انجام نمی‌شود.

پروازها از سوی سازمان بین‌المللی مهاجرت در صورتی اجرا می‌شود که ویزای پناهجو تایید و در گذرنامه او درج شده باشد. این برنامه تنها برای پناهجویان افغان که در خارج از افغانستان به‌سر می‌برند، اجرا می‌شود.

همچنین این حمایت فقط برای دارندگان ویزای ویژه مهاجرت به امریکا «اس آی وی» است و دارندگان ویزاهای «پی یک، پی دو و پی سه» شامل نیستند.

سازمان حامی پناهجویان «افغان ایواک» می‌گوید هرچند روند انتقال پناهجویان افغان پیشتر با صدور فرمانی از سوی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور امریکا، متوقف شد، اما شماری از سازمان‌های غیردولتی توانسته‌اند دستکم ۵ هزار نفر را مستقیما به ایالات متحده منتقل کنند.

«افغان ایواک» می‌گوید این اقدام باید با حمایت مجدد حکومت امریکا برای انتقال هزاران پناهجوی افغان که هنوز در افغانستان منتظرند، از سر گرفته شود.