رهبران کشورهای متحد مسکو، یکی پس از دیگری از قدرت کنار زده میشوند اما روسیه نمیتواند از آنها محافظت کند. معمر قذافی در ۱۳۹۰ با مداخله ناتو سرنگون شد و بشار اسد در ۱۴۰۳. جمهوری اسلامی، یکی از متحدان روسیه در جنگ اوکراین، نیز مورد تهاجم نظامی امریکا و اسرائیل قرار گرفت.
در آخرین مورد، نیکولاس مادورو، رئیس جمهور ونزوئلا طی عملیات نیروهای ویژه امریکایی دستگیر و به زندانی در نیویارک منتقل شد. روسیه «تجاوز مسلحانه» امریکا به ونزوئلا را محکوم و با کاراکاس ابراز همبستگی کرد.
مسکو برای حفظ حوزه نفوذ خود، آن طور که حامیان پوتین از او به عنوان رهبر یک قدرت اتمی انتظار دارند، کار خاصی انجام نداده است.
روزنامه نیویارک تایمز درباره موضع محتاطانه روسیه در برابر سیاست تهاجمی دونالد ترامپ در عرصه بینالمللی از جمله بازداشت نیکولاس مادورو، توقیف یک نفتکش با پرچم روسیه و تشدید فشار حداکثری بر ایران نوشت که تمرکز اصلی روسیه بر جنگ اوکراین است که باعث کاهش نفوذ این کشور در صحنه بینالمللی شده است.
به نوشته نیویارک تایمز، برای ولادیمیر پوتین، جلب نظر رئیسجمهور ترامپ بهمنظور دستیابی به یک نتیجه مطلوب در اوکراین و شاید فراتر از آن، بهمراتب مهمتر از واکنش تند به تحولات در ونزوئلا است.
پوتین به عملیات کماندویی امریکا در کاراکاس واکنشی نشان نداده است. به گفته این روزنامه، این سکوت، نشانگر الگوی رفتاری کرملین است که آن دسته از اقدامهای ایالات متحده را که قبلاً خشم و تهدیدهای مسکو را به دنبال داشت، کماهمیت جلوه داده است.
در گزارش آمده است: «پوتین با احتیاط کوشیده است واشنگتن را تحریک نکند، زیرا در پی دستیابی به نتیجهای مطلوب در اوکراین است، حتی اگر این به معنای بیتفاوتی در بخشهایی از جهان باشد که پیشتر ممکن بود در آنها با قاطعیت عمل کند.»
ارتش امریکا در ۱۷ جدی یک نفتکش تحریمشده را که پس از فرار از دست گارد ساحلی امریکا در اقیانوس اطلس پرچم روسیه را برافراشته بود، توقیف کرد. این نفتکش از سوی نیروی دریایی روسیه محافظت میشد. واکنش اولیه روسیه تنها یک بیانیه سهپاراگرافی از سوی وزارت ترانسپورت این کشور بود.
هانا نوت، از مسئولان مرکز مطالعات منع گسترش تسلیحات جیمز مارتین، میگوید: «پوتین یک هدف دارد و آن این است که در اوکراین دست بالایش را حفظ کند و تمام مسایل دیگر تابع این هدف است.»
به گفته نوت، روسیه توانایی این را داشت که عملیات بازداشت رئیسجمهور ونزوئلا را پیچیده کند، اما چنین اقدامی میتوانست روابط او با ترامپ را به شدت وخیم کند. نوت گفت: «تمام نشانهها در سیاست خارجی روسیه حاکی از آن است که مسئله اوکراین برای روسیه بهمراتب بر هر چیز دیگری اولویت دارد. پس در این صورت چه نیازی به تقابل با امریکاییها و آسیبزدن به آنها است؟»
براساس این گزارش، واکنش کمرنگ مسکو میتواند حسابشده باشد، اما نباید این نکته را فراموش کرد که نفوذ روسیه بعد از جنگ اوکراین تضعیف شده و از سوی دیگر تحولات داخلی در کشورهای متحد خود را نیز نمیتواند کنترول کند.
سال گذشته، رهبران ارمنستان و آذربایجان، دو جمهوری سابق شوروی که برای حل اختلافهای شان معمولا به مسکو مراجعه میکردند، به کاخ سفید رفتند و توافق صلحی را با میانجیگری ترامپ امضا کردند.
الکساندر گابویف، از کاشناسان امور روسیه در اندیشکده کارنگی به نیویارک تایمز گفت: «جنگ اوکراین مانند یک چاه تاریک است که منابع روسیه را میبلعد. هرچه این کشور از نظر داخلی در برابر فشار غرب مقاومتر میشود، بهعنوان یک بازیگر جهانی ضعیفتر میگردد، زیرا منابع کمتری برای تحقق جاهطلبیهایش در اختیار دارد.»
او میافزاید حتی اگر روسیه میخواست برای دفاع از کاراکاس مداخله کند، آماده ورود به درگیری با ایالات متحده نبود. به گفته او، مسکو حاضر نیست بر سر موضوعات حاشیهای، ترامپ را تحریک کند و چشم انداز دستیابی به اهدافش در اوکراین را به خطر اندازد.
به نوشته نیویارک تایمز، کرملین سالهاست جهان را مجموعهای از مناطق نفوذ قدرتهای بزرگی چون روسیه، چین و امریکا میبیند. در دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ، مقامهای روسی در مقطعی پیشنهاد داده بودند که در ازای باز گذاشتن دست روسیه در اوکراین، امریکا احاطه کامل بر ونزوئلا داشته باشد. خود ترامپ نیز بارها از «حوزه نفوذ ویژه» واشنگتن سخن گفته و حتی مطرح کرده است که کانادا و گرینلند باید بخشی از ایالات متحده شوند.
ترامپ همچنین قدرت قابل توجهی برای تاثیرگذاری بر روسیه در اوکراین و اروپا دارد. هرچند او حمایت از کییف را کاهش داده است، اما ایالات متحده همچنان بازیگر مسلط در امنیت اروپا هست و اطلاعات حیاتی و تسلیحات کلیدی در اختیار ارتش اوکراین قرار میدهد.
پس از بازداشت مادورو، ترامپ بار دیگر بحث تصرف گرینلند، قلمروی متعلق به دنمارک را مطرح کرده است. اگر ترامپ دست به چنین اقدامی بزند، احتمالا موجودیت ناتو به خطر میافتد.
هانا نوت به نیویارک تایمز گفت که این وضعیت به نفع روسیه است: «اگر ترامپ واقعاً برای اشغال نظامی گرینلند اقدام کند، ناتو عملاً پایان خواهد یافت و این برای روسها بسیار سودمند خواهد بود.»
پوتین سالهاست که در پی ایجاد شکاف میان امریکا و متحدان دیرینهاش در ناتو بوده است. این شکاف میتواند نفوذ روسیه را در اروپا افزایش دهد.
آیا هبتالله آخندزاده نیز در فهرست اهداف کماندوهای دلتای ایالات متحده قرار خواهد گرفت؟
پس از دستگیری مادورو، حامیان تغییر رژیمهایی چون جمهوری اسلامی ایران نیز دست به کار شده و به نظر میرسد که ترامپ را به عملیاتی مشابه در تهران ترغیب میکنند.
لینزی گراهام، سناتور با نفوذ جمهوریخواه، تصویری از خود با دونالد ترامپ منتشر کرد که در آن کلاهی در دست دارد که روی آن نوشته شده: «عظمت را دوباره به ایران بازگردانیم.»
این کلاه و عبارت برگرفته از شعار انتخاباتی دونالد ترامپ در انتخابات ریاستجمهوری امریکا است، اما رمزی برای تغییر رژیم در ایران نیز است. آیا سناتوران یا سیاستمداران با نفوذ در واشنگتن این روزها به فکر «بازگرداندن عظمت به افغانستان» هستند؟
ترامپ و حامیانش در امریکا و ایران باور دارند که ایران بدون جمهوری اسلامی، کشوری ثروتمند، مرفه، دوست غرب و اسرائیل در خاورمیانه خواهد بود. در همسایگی ایران، ملا هبتالله آخندزاده معادل افغانی علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی است.
هبتالله در راس رژیمی است که چندین گروه تروریستی را زیر بال خود دارد. سیاستهای وی افغانستان را به منزویترین کشور جهان تبدیل کرده است. در داخل، حقوق نیمی از جمعیت به طور کامل سلب شده و به جز اقلیت وابسته طالبان، تمام مردم افغانستان از حقوق اساسی خود محروم هستند.
علیرغم اینکه افغانستان در دو دهه نظام جمهوری از نظر شاخصهای توسعه و امنیت در وضعیت بسیار مطلوبی قرار نداشت، اما صاحب یک دولت نورمال و پذیرفتهشده در سطح جهانی بود، انتخابات برگزار میکرد، زنان حق تحصیل و کار داشتند و حکومت دارای زندانی سیاسی و مذهبی نبود.
پیش از آن، در دهه چهل خورشیدی افغانستان صاحب یک دولت سطلنتی میانهرو، برای یک دهه صاحب پارلمان و قانون اساسی مشروطه بود. امنیت و آرامش دوران ظاهرشاه نوستالوژی سالهای پس از تهاجم شوروی و جنگ داخلی بود.
افغانستان روزگاری نهچندان دور مقصد گردشگران مشهور و سیاستمداران نامآشنای منطقه و جهان بوده است.
عمر زاخیلوال، وزیر مالیه سابق که حامد کرزی رئیسجمهور پیشین را در سفری به پاکستان همراهی کرده بود، باری به نویسنده گفت که نوازشریف، سیاستمدار برجسته پاکستانی، «ماه عسل» عروسیاش را به کابل رفته بود.
شریف در سفر رئیسجمهور اسبق به اسلامآباد حکایت کرده که در ایام جوانی با خانمش به کابل رفته و روزهای خوبی را آنجا گذرانده است. او از هوتل کانیتننتال، تفریگاه قرغه و پغمان یاد کرده که روزگاری شاهد گردشگران زیادی بود.
عمر زاخیلوال همچنان حکایت کرد که امپراتور جاپان در دیدار با آنها از سفرش به افغانستان یاد کرده و گفته که شبی را با خانوادهاش در کنار بتهای بامیان سپری کرده است.
اما چنین کشوری، امروز به یک ماتمسراری کامل تبدیل شده و فقر و بحران انسانی بیداد میکند.
نیروهای سیاسی افغان امیدوارند که براثر فشار خارجی و مقاومت داخلی، رژیم طالبان سرنگون شود و افغانستان از «عصر حجر» بیرون شود و صاحب یک دولت مدنی، مردمسالار و دوست با کشورهای منطقه و جهان گردد.
اکنون، آیا دونالد ترامپ ۲۰۲۶، جورج بوش ۲۰۰۱ خواهد بود؟
ترامپ و چین
بسیاری از ناظران باور دارند که افغانستان به خودی خود اهمیت استراتژیک برای امریکا ندارد. اما ترامپ پس از بازگشت به قدرت، بارها از خروج از افغانستان انتقاد کرده و بر پس گرفتن سلاحهای امریکایی از طالبان و بازگشت به پایگاه استراتژیک بگرام تاکید کرده است. از نظر رئیسجمهور امریکا، بگرام امکان نظارت بر تاسیسات اتمی و نظامی چین را فراهم میکند. اگر برای بوش دموکراسی و حقوق بشر در افغانستان اهمیت داشت، برای ترامپ داشتن پایگاهی در نزدیکی چین مهم است.
پس از عملیات بازداشت مادورو، مارکو روبیو، وزیر خارجه امریکا، تاکید کرد که ترامپ «رئیسجمهور عمل است، نه حرف» و باید اظهاراتش را جدی گرفت.
پیشتر، بسیاری اظهارات ترامپ درباره الحاق گرینلند، پسگیری سلاحهای برجامانده امریکایی از طالبان و بازگشت به پایگاه استراتژیک بگرام را لاف سیاسی میخواندند.
ایالات متحده امریکا در دوره دوم دونالد ترامپ رویکردی تهاجمی را در سیاست خارجی خود دنبال کرده است. کاخ سفید پس از بازگشت ترامپ هم بر پایه صلح و هم بر پایه زور عمل میکند. در برخی مناطق، ترامپ از راه دیپلوماسی و صلح به حل منازعات پرداخته است، مانند میانجیگری در صلح هند و پاکستان، توافق ارمنستان و آذربایجان، و آتشبس در غزه. اما در موارد دیگر، از قوه قهریه استفاده کرده است.
اگر حکومت ترامپ رقابت با چین را جدی بگیرد، افغانستان در دایره توجهاش خواهد آمد. در حال حاضر اولویت امریکا، بیشتر روی سه حوزه امریکای جنوبی، بحران اوکراین و منازعه با ایران متمرکز است. اما، اگر ایالات متحده بتواند اهداف خود در این سه حوزه محقق کند، بعید نیست که افغانستان فراموششده باردیگر مورد توجه قرار گیرد.
رهبر در خفا
هبتالله، رهبر طالبان نه تنها از انظار عمومی مخفی است بلکه بنا به گزارشها، تدابیر شدید امنیتی در اطراف محل اقامت وی در قندهار برقرار است. با این حال، نمونه بن لادن در پاکستان و مادورو در کاراکاس نشان داد که نیروهای سیا و کماندوهای امریکایی در به دستآوردن اطلاعات مخفیگاه رهبران دولتهای متخاصم و سازمانهای تروریستی موفق عمل کردهاند.
هبتالله نیز در برابر عملیات ویژه امریکاییها آسیبپذیر است، اما امتیاز وی این است که برخلاف خامنهای و مادورو آنچنان سیاست خصمانه ضد امریکایی در پیش نگرفته است. او در سخنرانیهایش کمتر به سیاست خارجی طالبان میپردازد.
ایران و ونزوئلا منافع منطقهای امریکا را تهدید کردهاند، در حالیکه طالبان از امریکا میخواهد که سفارت خود را در کابل باز کند. لحن مقامهای طالبان در برابر امریکا آشتیجویانه و با نگاهی به آینده است. نیروهای اطلاعاتی امریکا و طالبان دستکم در مورد داعش همکاری استخباراتی داشتهاند.
پس از دستگیری و ربایش رئیسجمهور ونزوئلا و تهدید به حمله به ایران، کیوبا و کلمبیا، تردیدی نیست رهبران طالبان نگران جان هبتالله و سرنوشت رژیم خود هستند. ترامپ برخلاف رئیس جمهورهای دموکرات، سیاست خارجی تهاجمی مبتنی بر امنیت ملی را در پیش گرفته است. او نشان داده که برای به کرسی نشاندن خواستههای خود دست به اقدامی نظامی میزند.
پس از خروج امریکا، کشورهای رقیب مانند چین و ایران جای خالی این کشور را در افغانستان پر کردهاند. این در حالی است که بخشی از اقدامات امریکا در امریکای لاتین دقیقاً برای کاهش نفوذ همین کشورها انجام میشود.
طالبان تهدیدهای ترامپ را جدی گرفتهاند. آنان اقدامات پاکستان را بخشی از راهبرد کلان امریکا درباره افغانستان میدانند. سخنگوی طالبان با اشاره به تلاش امریکا برای بازگشت به بگرام گفته است که پاکستان مامور تطبیق پروژه امریکا در منطقه و افغانستان است.
با این حال، طالبان با خویشتنداری در برابر ترامپ برخورد میکند، طوریکه هیچ واکنشی به اقدامات اخیر امریکا در ونزوئلا نداشته است.
«احیای عظمت افغانستان»
احیای عظمت در سیاست ترامپ به معنای تغییر بنیادین رژیم و نهادهای سیاسی در داخل و خارج از امریکا و عیار کردن کشورها بر بنیاد منافع ایالات متحده است. این سیاست جایگاه امریکا را به عنوان یک هژمون در سطح منطقه و جهان احیا میکند.
اگر طالبان این رویکرد جدید امریکای عظمتطلب را درست درک نکند، با سرنوشت مبهمی رو به رو خواهد شد.
نیروهای سیاسی داخلی به طرز آشکاری نیز به سیاست مداخلهجویی واشنگتن امیدوارند. این نیروها که عمدتاً در خارج از افغانستان در تبعید بسر میبرند، در مرحله کنونی توانایی نظامی به چالش کشیدن طالبان را ندارند.
در صورتی که لابی ضد طالبان، واشنگتن را به اقدام علیه گروه حاکم در افغانستان متقاعد کند، نیروهای سیاسی داخلی وعده سپردهاند که حقوق و آزادیهایی را که مردم افغانستان در دو دهه گذشته به دست آورده بودند، دوباره به آنها بازگرداند.
در دو دهه حضور و حمایت امریکا، افغانستان پیشرفتهای چشمگیری داشت که در تاریخ این کشور کمسابقه بود:
سطح سواد بهطور قابل توجهی افزایش یافت و میلیونها دختر برای نخستین بار فرصت تحصیل در مکاتب و دانشگاهها را یافتند. طوریکه شمار دانشآموزان به بیش از ۹ میلیون نفر رسید. زنان به مشارکت تاریخی دست یافتند؛ حدود ۳۰ درصد کارکنان خدمات ملکی را زنان تشکیل میدادند، در برخی ولایات مانند هرات و جوزجان مشارکت زنان در ادارههای محلی نزدیک به مردان بود. در سطح سیاسی، ۲۵ درصد کرسیهای پارلمان در اختیار زنان قرار داشت.
آزادی بیان به سطحی رسید که در منطقه زبانزد بود و جامعه مدنی نوپا قدرت را به چالش میکشید.
انتخابات ریاستجمهوری، پارلمانی و شوراهای ولایتی با مشارکت مردم برگزار شد. گروههای قومی و مذهبی خود را بخشی از معادله قدرت میدانستند و آزادیهای مذهبی و اجتماعی بهطور عملی تمرین میشد.
در سطح بینالمللی، افغانستان پس از سالها انزوا، مورد توجه قرار گرفته بود و در سازمانهای بینالمللی مشارکت فعال داشت.