تبدیل تقابل دوجانبه به بحرانی چندجانبه؛ موشکپراکنی ایران دایره دشمنانش را بزرگتر میکند؟
صبح شنبه ۹ حوت موج تنش در خاورمیانه وارد مرحلهای شد که برای بسیاری از پایتختهای عربی خلیج فارس تا دیروز یک سناریوی دور به حساب میآمد.
صبح شنبه ۹ حوت موج تنش در خاورمیانه وارد مرحلهای شد که برای بسیاری از پایتختهای عربی خلیج فارس تا دیروز یک سناریوی دور به حساب میآمد.
در این روز ایالات متحده امریکا و اسرائیل اقدام به حمله نظامی علیه ایران کردند. طبق گزارشهای متعدد، این حملات ابعاد وسیع داشته و از هدف قرار گرفتن زیرساختها و مراکز امنیتی و نیز تلاش برای ضربه به حلقههای تصمیم گیری سخن گفته شده است. رسانهها از انفجارها در تهران و مناطق دیگر ایران گزارش دادهاند و برخی گزارشهای رسانهای از هدف قرار گرفتن مراکز اطلاعاتی سپاه پاسداران نیز یاد کردهاند.
اما در مقابل، شلیک موشکهای بالستیک ایران به چند کشور بهطور همزمان، با این ادعا که پاسخ حملات امریکا و اسرائیل به خاک ایران است، معادله را از یک تقابل دوجانبه به یک بحران چندجانبه تغییر داد. آنچه فضا را واقعاً دگرگون کرد، عبور این حمله از مرزهای ادعایی «پاسخ به دشمن» و کشیدهشدن آن به حریم هوایی و خاک چند دولت عربی بود؛ دولتهایی که برخیشان تا پیش از این میکوشیدند نقش میانجی را حفظ کنند، میزبان گفتوگوهای دیپلوماتیک باشند، یا دستکم بهعنوان بازیگرانی محتاط و کمصدا از ورود مستقیم به درگیری پرهیز کنند.
در بحرین، طبق گزارشهای رسمی، یک تأسیسات مرتبط با ناوگان پنجم امریکا هدف قرار گرفته است. بحرین این حمله را تأیید کرده و تصاویر و گزارشهای میدانی نیز از وقوع انفجار در نزدیکی پایگاه دریایی امریکا خبر دادهاند.
در امارات متحده عربی، چندین موشک توسط سیستم دفاعی هوایی امارات رهگیری و منهدم شد. یک غیرنظامی در ابوظبی بر اثر سقوط آوار کشته شد. وزارت دفاع امارات متحده عربی رهگیریها را تأیید کرد. امارات به تازگی شاهد یک اقدام جنگی در خاک حاکمیتی خود از سوی کشوری بود که با آن مرز دریایی مشترک دارد.
در قطر، گزارشها از رهگیری دستکم یک موشک خبر میدهند و از خسارت جدی صحبت نمیشود. اما اهمیت قطر صرفا در آسیبندیدن نیست؛ اهمیت در نماد است. قطر سالها میزبان بزرگترین پایگاه هوایی امریکا در منطقه به نام العدید بوده و هم زمان تلاش کرده نقش میزبان گفتوگوها و کانالهای پشت پرده را نیز بازی کند. اکنون موشکهای ایرانی این پلها را هم هدف قرار داده است.
کویت نیز اعلام کرده که سامانههای دفاعیاش با تهدیدهای شناسایی شده در حریم هوایی برخورد کردهاند و گزارشی از خسارت فوری منتشر نشده است. کویت از ۱۹۹۱ به اینسو، در بسیاری از بحرانهای خلیج فارس کوشش کرده کمترین اصطکاک را داشته باشد و با احتیاط میان همسایگان بزرگتر تعادل ایجاد کند.
در اردن، ارتش اعلام کرده دو موشک بالستیک را که به سمت خاک کشور در حرکت بود، ساقط کرده است. اردن در سالهای گذشته هم گاه در موقعیت «رهگیری تهدید در آسمان خود» قرار گرفته، اما اینبار روایت رسمی این است که هدف، خود خاک اردن بوده است. این اوضاع را برای اردن تغییر میدهد. کشوری که معمولا در نقش میانجی و کاهشدهنده اصطکاک عمل میکند، وقتی به شکل مستقیم در معرض تهدید قرار میگیرد، دامنه انتخابهایش تنگ میشود.
و اما عربستان سعودی؛ خبرگزاری فارس ایران ادعای حملات هوایی را مطرح کرد و اما هیچ منبع سعودی این موضوع را تأیید نکرده است. یا این اتفاق نیفتاده یا ریاض هنوز آماده نیست که بگوید این اتفاق افتاده است. البته باید یادآور شد که سعودی حدود چهار هفته قبل، به ایران تعهد داده بود که از خاک خودش به هیچ کشوری برای حمله به ایران اجازه نخواهد داد.
ایران بهنظر میرسد در سطح کلانتر، با این شلیکها به دنبال این است تا اراده خودش را برای پاسخ پس از حملات امریکا و اسرائیل نشان دهد؛ و اینکه میکوشد به واشنگتن بگوید که امنیت پایگاههایش در سراسر منطقه هزینه دارد.» با این حال، این رفتار، همزمان میتواند نتیجه معکوس بدهد و بهجای اینکه فقط امریکا و اسرائیل را درگیر کند، کشورهای خلیج فارس و اردن را هم، دستکم از نظر سیاسی و حقوقی، به سمت هم سرنوشتی امنیتی بکشاند و منجر شود این کشورها در یک ائتلاف احتمالی به امریکا و اسراییل بپیوندند.
مسئله دقیقاً همینجاست: وقتی یک دولت، برای نشان دادن اراده پاسخ، مرز عمل نظامی را چنان گسترده میکند که چند پایتخت دیگر را هم وارد بازی میسازد، در واقع به آنها یک انتخاب تحمیل میکند. اکنون ایران ناخواسته برای این کشورها، نه انتخاب میان ایران و امریکا، بلکه انتخاب میان حاکمیت خود و عادیسازی نقض حاکمیت را گذاشته است.
بسیاری از این کشورها سالها تلاش کردند رابطه با ایالات متحده را «امنیتی» نگه دارند، و در عین زمان رابطه با تهران را «مدیریت شده» و قابل کنترول نشان دهند؛ یعنی هم با امریکا کار کنند، هم آستانه درگیری با ایران را پایین نگه دارند. اکنون ایران با این اقدام، به این دولتهای عربی، مشروعیت تازهای برای هم راستایی امنیتی داده است.
نکته دیگر این است که در سطح داخلی هم، این رخداد یک آزمون حیثیتی است. دولتهای خلیج فارس مشروعیتشان را تا حدی بر وعده ثبات و امنیت بنا کردهاند؛ حالا وقتی یک بحران مثل شلیک موشک، وارد آسمان کشورهای عربی میشود، حتی اگر بیشتر موشکها رهگیری شوند، آن حس «امنیت تضمینشده» ترک میخورد. همین ترک، از نظر داخلی حیثیتی میشود، چون دولت ها باید نشان دهند هنوز کنترول اوضاع را دارند و اجازه نمیدهند کشورشان میدان بازی دیگران شود.
در چنین شرایطی، این دولتها به احتمال زیاد، چند تصمیم هم زمان اتخاذ خواهند کرد؛ از جمله امنیتیسازی رابطهشان با واشنگتن و اسرائیل، یعنی افزایش هماهنگیهای دفاعی، و همچنان سیاسیسازی بحران کنونی در سطح منطقهای و بینالمللی.
از منظر حقوق بینالملل نیز این کشورها دست خالی نیستند. وقتی موشکهای ایران به سمت قلمرو این دولتها شلیک شد، اصل حاکمیت آنها نقض شد، همانگونه که حملات اسرائیل و ایالات متحده نیز، بر اساس همین منطق، حاکمیت ایران را نقض کرده است. در چنین وضعیتی، این دولتها میتوانند به ماده ۵۱ منشور ملل متحد استناد کنند و حق دفاع مشروع را، چه به شکل دفاع انفرادی و چه دفاع جمعی، برای دفع هرگونه حمله مسلحانه مطرح سازند؛ البته با رعایت دو شرط کلیدی ضرورت و تناسب.
نتیجه این است که ایران، با کشاندن پاسخ خود به خاک همسایگان، عملاً دایره دشمنانش را بزرگتر کرد و خود را در منطقه تنهاتر کرد. اگر ایران صرفا بر پاسخگویی به دو کشور حملهکننده به خاک خودش تمرکز میکرد، از یکسو میتوانست ادعای خود را در چارچوب «دفاع» منسجمتر نگه دارد و از سوی دیگر، کشورهای خاورمیانه را تا این اندازه در موقعیت انتخاب حیثیتی و امنیتی قرار ندهد؛ انتخابی که دیر یا زود آنها را، حداقل در سطح سیاسی، و شاید در سطح عملیاتی، به سمت همراستایی امنیتی با امریکا و اسرائیل سوق میدهد.
پاکستان این حملات را اقدام «ضدتروریستی» میداند، در حالی که طالبان آن را تجاوز به خاک افغانستان میخواند. هدف اصلی اسلامآباد از این عملیات، اعمال فشار بر طالبان برای قطع حمایت از تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) است.
با این حال، سازمان ملل متحد تایید کرده است که این حملات باعث قربانی شدن غیرنظامیان شدهاند. وضعیت امنیتی داخل پاکستان نیز با این حملات مرتبط است و سالانه صدها غیرنظامی پاکستانی در خشونتهای داخلی جان خود را از دست میدهند.
این نزاع خونین در دو سوی مرز، هم برای غیرنظامیان افغان و هم پاکستانی تلفاتی به همراه داشته است. اسلامآباد معتقد است که تیتیپی از پناهگاههای امن در افغانستان برای برنامهریزی، آموزش و اجرای حملات مرگبار علیه دولت پاکستان استفاده میکند. طالبان این ادعا را رد میکند، اما سازمان ملل حضور تیتیپی در افغانستان را تأیید کرده است.
در مقاله زیر بخوانید که در چهار و نیم سال گذشته حملات پاکستان چه پیامدهایی برای غیرنظامیان در افغانستان داشته است.
۴۷ کشته در دو حمله
در ۲۷ حمل ۱۴۰۱ (۱۶ اپریل ۲۰۲۲) مناطق سپیره در ولایت خوست و شلتن در ولایت کنر در ساعات پایانی شب هدف حملات هوایی قرار گرفتند.
دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد اعلام کرد که در این دو حمله دستکم ۴۷ نفر کشته و ۲۲ نفر زخمی شدند. قربانیان عمدتا کودکان و زنان «مهاجران وزیرستانی» بودند.
همزمان، چندین ولسوالی کنر پیش از این نیز به مدت سه روز زیر آتش سنگین توپخانه قرار داشتند.
این حملات هوایی پس از آن انجام شد که شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، هشدار داد که پس از کشتهشدن هفت سرباز در حملهای کمینگونه در وزیرستان شمالی، انتقام میگیرد.
وزارت امور خارجه پاکستان از طالبان خواست که در برابر گروههای مسلحی که از خاک افغانستان به پاکستان حمله میکنند، «اقدامات جدی» انجام دهند و مدعی شد که «تروریستها بهطور آزادانه از خاک افغانستان در داخل پاکستان فعالیت میکنند.»
۱۲ کشته در حوت ۱۴۰۲
در ۲۸ حوت ۱۴۰۲ (۱۸ مارچ ۲۰۲۴) ارتش پاکستان به ولسوالی سپیره و منطقه افغان دوبی ولایت خوست حمله کرد.
یوناما تایید کرد که در این رویداد یک مرد کشته و دو نفر دیگر زخمی شدند.
همچنین در ولسوالی برمل ولایت پکتیکا هفت غیرنظامی کشته شدند که شامل دو زن، سه دختر و دو پسر بودند.
در همان روز، در منطقه خرلاچی ولسوالی دند پتان ولایت پکتیا درگیری مسلحانهای بین نیروهای مرزی طالبان و نیروهای پاکستانی رخ داد که در اثر آن چهار غیرنظامی افغان به شمول سه کودک و یک مرد کشته و هفت غیرنظامی افغان دیگر به شمول دو کودک، چهار زن و یک مرد زخمی شدند.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، این رویداد را به شدت محکوم کرد.
وزارت امور خارجه پاکستان به سازمان ملل اعلام کرد که اتهام کشتن غیرنظامیان را رد کرد و مدعی شدند که ارتش پاکستان غیرنظامیان را در افغانستان هدف قرار نداده است.
این وزارتخانه افزود: «طرح حمله بر غیرنظامیان و نیروهای مسلح پاکستانی در حال آمادهسازی بود.» اسلامآباد مدعی شد که کشتهشدگان «تروریستهایی بودند که بهعنوان غیرنظامی شمارش میشوند.»
۷۰ کشته در سه ماه
در سه ماه پایانی سال ۲۰۲۵ درگیریها میان طالبان و نیروهای پاکستانی اوج گرفت.
دفتر سازمان ملل متحد در کابل (یوناما) اعلام کرد که از نهم میزان (اول اکتبر) تا ۱۰ جدی (۳۱ دسامبر ۲۰۲۵)، در درگیریها و حملات بین نیروهای پاکستانی و نیروهای مرزی طالبان دستکم ۷۰ غیرنظامی کشته و ۴۷۸ نفر دیگر زخمی شدهاند.
یوناما میگوید تنها در یک هفته از ۱۹ تا ۲۶ قوس (۱۰ تا ۱۷ اکتبر) در جریان افزایش سریع تنشها، ۴۷ نفر کشته و ۴۵۶ نفر دیگر زخمی شدند.
شام پنجشنبه (۲۰ قوس/ ۱۱ اکتبر) درگیریهای شدید در مناطق مرزی مختلف ولایتهای پکتیا و کنر آغاز شد و تا صبح روز بعد ادامه یافت.
در ولسوالی دند پتان ولایت پکتیا بر اثر انفجارهای خمپاره شش غیرنظامی (چهار مرد و دو زن) زخمی شدند.
همچنین در ولسوالی ناری ولایت کنر دستکم ۱۱ غیرنظامی، بهشمول زنان و کودکان، زخمی شدند.
روز جمعه (۲۰ قوس / ۱۲ اکتبر) در ولسوالی دیشو ولایت هلمند، یک غیرنظامی بر اثر انفجار هاوان کشته و یک نفر دیگر زخمی شد.
بدترین روز از لحاظ تلفات غیرنظامیان
یوناما میگوید روز چهارشنبه (۲۳ میزان / ۱۵ اکتبر) بدترین روز از نظر تلفات غیرنظامیان بود. در این روز ۳۵ نفر کشته و ۴۲۲ نفر زخمی شدند.
نزدیک به ۹۰ درصد قربانیان باشندگان ولسوالی سپینبولدک ولایت قندهار بودند.
این غیرنظامیان در نتیجه حملات هوایی پاکستان و شلیک هاوان کشته و زخمی شدند.
در یک حمله هوایی جداگانه، هفت نفر از جمله کودکان و زنان کشته و ۳۰ نفر دیگر زخمی شدند. از میان قربانیان، ۲۷ نفر اعضای یک خانواده بودند.
در پاسخ به حملات طالبان، غیرنظامیان در آن سوی مرز دیورند نیز هدف قرار گرفتند.
حمله مرگبار به کابل
در همان روز، در منطقه پروژه تایمنی در حوزه چهارم کابل، دو انفجار رخ داد که دستکم ۹ نفر کشته و ۳۷ نفر دیگر زخمی شدند.
خانهها و مغازهها در پایتخت افغانستان به شدت آسیب دیدند.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان ابتدا گفت یک تانکر در کابل منفجر شده، اما بعدا اذعان کرد که این یک حمله بوده است.
این نخستین حمله مرگبار پاکستان به کابل بود.
همچنین در جریان تبادل آتش در خوست، یک خبرنگار کشته و دیگری زخمی شد. در پکتیکا نیز بر اثر انفجار خمپاره، کودکان زخمی شدند.
با اینکه در شام چهارشنبه (۲۳ میزان/ ۱۵ اکتبر) دو طرف آتشبس اعلام کردند، اما پس از آتشبس نیز تلفات ادامه یافت.
روز جمعه (۲۵ میزان/ ۱۷ اکتبر) بر اثر حمله هوایی در پکتیکا، ۱۱ غیرنظامی کشته و ۱۴ نفر دیگر زخمی شدند.
روز پنجشنبه (۱۵ عقرب / شش نوامبر) در سپینبولدک، پنج غیرنظامی کشته و پنج نفر دیگر زخمی شدند.
همچنین روز دوشنبه (سوم قوس/ ۲۴ نوامبر) در خوست، بر اثر یک حمله هوایی، ۱۰ غیرنظامی به شمول پنج پسر و چهار دختر و یک زن کشته و سه نفر دیگر زخمی شدند. در همان شب، در پکتیکا و کنر نیز حملات دیگری رخ داد که در نتیجه کودکان و زنان زخمی شدند.
روز سهشنبه (چهارم قوس/ ۲۵ نوامبر ۲۰۲۵)، در خوست ۱۰ نفر کشته و شش نفر دیگر زخمی شدند. ساکنان محلی به دفتر نمایندگی سازمان ملل گفتند که خانهها و تأسیسات غیرنظامی آسیب دیدهاند.
طالبان، ارتش پاکستان را مسئول این حملات دانستند، اما احمد شریف چودری، سخنگوی ارتش پاکستان، به خبرنگاران در راولپندی گفت که اتهامات مطرحشده توسط طالبان «بیاساس» است.
چودری افزود: «هرگاه پاکستان حمله کند، آشکارا انجام میدهد.» او تأکید کرد که «جنگ اسلامآباد با تروریستها است، نه با افغانها».
او تأکید کرد که تا زمانی که طالبان علیه گروههای مسلح فعال از خاک افغانستان «اقدام قابل تأییدی» انجام ندهند، مذاکرات با کابل ادامه نخواهد یافت.
روز پنجشنبه (۱۳ قوس/ چهارم دسامبر) در پکتیکا، سه کارگر کشته و سه نفر دیگر زخمی شدند.
یک روز بعد در ۱۴ قوس / پنجم دسامبر در سپینبولدک، پنج غیرنظامی کشته و پنج نفر دیگر زخمی شدند.
۱۵ روز بعد، در کنر، یک پسر ۱۵ ساله بر اثر انفجار خمپاره زخمی شد و سپس جان باخت.
آتشبس شکننده
پس از آتشبس، مذاکرات بین دو طرف در قطر و بعداً در ترکیه و عربستان سعودی برگزار شد، اما این مذاکرات نتیجهای نداشت. زیرا حملات علیه نیروهای پاکستانی در آن سوی خط دیورند ادامه یافت. مقامهای پاکستانی منشأ این حملات را گروههای مسلح ضدپاکستان مستقر در افغانستان دانستند.
۱۳ کشته پس از شکست آتشبس
طالبان در آغاز ماه رمضان، سه سرباز پاکستانی را که در ۱۲ اکتبر اسیر شده بودند، به هیئت سعودی تحویل داد، اما پاکستان بار دیگر روز یکشنبه سوم حوت (۲۲ فبروری ۲۰۲۶) در ننگرهار و پکتیکا حملات هوایی انجام داد.
بر اساس گزارشها در این حمله حدود ۱۳ نفر کشته و بیش از ۲۰ نفر دیگر زخمی شدند.
پاکستان بار دیگر اعلام کرد که هدف آنها اعضای تحریک طالبان پاکستان بودهاند، اما ساکنان محلی و نمایندگان سازمان ملل اعلام کردند که تمامی ۱۳ کشتهشده غیرنظامی بودهاند.
این حملات پس از حملاتی دیگر در اسلامآباد بر یک مسجد و در بنو و باجور رخ داد.
مقامات پاکستانی اعلام کردند که عامل حمله انتحاری در اسلامآباد به افغانستان سفر کرده بود و افغانها در دیگر حملات نیز دخیل بودهاند.
تلفات بالای غیرنظامیان در پاکستان
طالبان حملات پاکستان را نقض حاکمیت افغانستان، کشتار غیرنظامیان و تجاوز میدانند. پاکستان اما حملات خود را عملیات ضدتروریستی مبتنی بر اطلاعات میخواند که هدف آن نابود کردن اردوگاهها، مخفیگاهها و رهبران تیتیپی است.
پاکستان میگوید طالبان به رهبری و بسیاری از جنگجویان تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) در افغانستان پناهگاه امن داده و آنان در این کشور آموزش میبینند، برنامهریزی میکنند و از آنجا حملات مرگباری در داخل پاکستان انجام میدهند.
وضعیت امنیتی پاکستان پس از به قدرت رسیدن طالبان در افغانستان به مراتب بدتر شده است.
مؤسسه مطالعات منازعات و امنیت پاکستان در سال ۲۰۲۵ گزارش داد که مرگومیر مرتبط با درگیریهای مسلحانه ۷۳ درصد افزایش یافته است.
بر اساس این گزارش، در یک سال ۲۱۱۵ شبهنظامی، ۶۶۴ نیروی امنیتی و ۵۸۰ غیرنظامی کشته شدهاند.
تیتیپی مسئول صدها حمله در پاکستان در سالهای اخیر بوده است. از جمله بمبگذاریها، حملات به نیروهای امنیتی، و کشتهشدن هزاران نفر در چهار و نیم سال اخیر.
پاکستان میگوید طالبان افغان هیچ اقدام جدی و قابلتأییدی علیه تیتیپی انجام نداده است، در حالی که طبق توافق دوحه با امریکا، خاک افغانستان نباید علیه کشورهای دیگر استفاده شود.
طالبان اما ادعاهای پاکستان را رد میکند و میگوید اسلامآباد میخواهد برف ناکامی خود در تامین امنیت خود را بر بام کابل بیندازد.
طالبان افغان حضور تیتیپی در خاک افغانستان را انکار میکند و میگوید این گروه را کنترول نمیکنند.
سازمان ملل متحد اما حضور جنگویان تیتیپی در خاک افغانستان را تایید میکند.
سازمان ملل متحد، به ویژه از طریق تیم تحلیلی و نظارتی تحریمهای شورای امنیت که مسئول نظارت بر گروههای تروریستی مرتبط با القاعده، داعش و طالبان است، گزارشهای متعددی درباره حضور تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) و دیگر گروههای تروریستی در افغانستان منتشر کرده است.
این گزارشها نشان میدهند که افغانستان تحت کنترول طالبان بهعنوان یک محیط امن برای فعالیت گروههای «تروریستی» عمل میکند.
