چگونه جان انسان‌ها را در برابر سیلاب نجات دهیم

عواملی مانند توسعه‌نیافتگی، دهه‌ها جنگ، گسست در ساختارهای حکمرانی و ضعف در مدیریت دولتی، سطح آسیب‌پذیری این کشور را افزایش داده است. در نتیجه، افغانستان امروز در شمار آسیب‌پذیرترین کشورهای جهان در برابر بلایای طبیعی قرار می‌گیرد.

عوامل طبیعی متعددی خطر وقوع حوادث در افغانستان را افزایش می‌دهد. کوهستانی‌بودن کشور، وجود گسل‌های فعال و گسترده تکتونیکی، دره‌های طولانی با شیب‌های تند، قرار گرفتن در اقلیم خشک و نیمه‌خشک، و تأثیرات تغییرات اقلیمی از مهم‌ترین این عوامل به شمار می‌روند.

در کنار این، عوامل انسانی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در افزایش آسیب‌پذیری دارند. دهه‌ها جنگ و بی‌ثباتی، ضعف در حکمرانی مؤثر و پاسخگو، رشد سریع جمعیت و پراکندگی آن در مناطق پرخطر، فقر گسترده، و کمبود سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، همگی باعث شده‌اند که میزان مواجهه با مخاطرات طبیعی افزایش یافته و توان مقابله با آن‌ها کاهش یابد.

بر پایه آمار نهادهای معتبر پژوهشی، افغانستان در سطح جهانی از جمله کشورهایی است که بالاترین میزان خطرپذیری در برابر حوادث طبیعی را دارد. این کشور از نظر میزان مواجهه با این حوادث در جایگاه نخست جهان قرار گرفته و از نظر سطح آسیب‌پذیری نیز در رتبه چهارم قرار دارد.

افغانستان از جمله کشورهایی است که به‌طور مداوم با تهدید حوادث طبیعی گوناگون روبه‌رو است. سیلاب، زمین‌لرزه، خشکسالی، لغزش زمین، برف‌کوچ و طوفان‌های گرد و غبار از مهم‌ترین این خطرات به‌شمار می‌روند.

بر اساس گزارش بانک جهانی، افغانستان در میان کشورهای کم‌درآمد، از نظر میزان تلفات و خسارات ناشی از حوادث طبیعی، در جایگاه دوم پس از هاییتی قرار دارد.

همچنین آمارها نشان می‌دهد که در فاصله سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۱۵، میزان مرگ‌ومیر در این کشور به حدود ۱۱۵۰ نفر در هر یک میلیون نفر رسیده است. گفته می‌شود نزدیک به نیمی از این تلفات به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با حوادث طبیعی مرتبط بوده؛ مسأله‌ای که تا حد زیادی به شرایط جغرافیایی و اقلیمی افغانستان نسبت داده می‌شود.

حوادث طبیعی در افغانستان از جمله تهدیدهای جدی به‌شمار می‌روند که همچنان به‌طور کامل شناخته نشده‌اند و برای کاهش خطرپذیری در برابر آن‌ها، راهکارهای جامع و مؤثری تدوین نشده است.

آنچه این وضعیت را پیچیده‌تر می‌کند، نحوه نگاه حاکمان کنونی به چگونگی مواجهه با این حوادث است. در این دیدگاه، وقوع حوادث طبیعی بیشتر به‌عنوان بخشی از مقدرات و سرنوشت اجتناب‌ناپذیر انسان‌ها تلقی می‌شود؛ رویکردی که در آن، نقش عوامل انسانی در بروز این حوادث یا در کاهش پیامدهای آن‌ها نادیده گرفته یا انکار می‌شود.

این مقاله در پی آن است که زمینه‌ای برای گفت‌وگو و درک بهتر حوادث طبیعی، به‌ویژه سیلاب، فراهم کند؛ از جمله بررسی عوامل وقوع این پدیده‌ها و راهکارهای کاهش خطرپذیری و مقابله با پیامدهای آن‌ها.

با توجه به قرار داشتن در فصل سرازیر شدن سیلاب‌ها، در این بخش تمرکز بیشتری بر این پدیده خواهیم داشت و میزان آسیب‌پذیری در برابر آن و همچنین راه‌های ممکن برای کاهش این خطرپذیری را به‌صورت جداگانه بررسی خواهیم کرد.

عوامل وقوع سیلاب و پیامدهای آن

سیلاب را می‌توان از پرمخاطره‌ترین حوادث طبیعی در افغانستان دانست؛ حادثه‌ای که هم به‌دلیل تکرار زیاد و هم به‌سبب تلفات انسانی و خسارات مالی گسترده، پیامدهای سنگینی بر زندگی مردم بر جا می‌گذارد.

دلایل وقوع سیلاب در مناطق مختلف افغانستان یکسان نیست، اما در مجموع می‌توان آن را نتیجه ترکیبی از عوامل جغرافیایی، اجتماعی، اقتصادی و اقلیمی دانست. از مهم‌ترین این عوامل می‌توان به کوهستانی بودن کشور، وجود دره‌های طولانی و پرشیب، رشد بالای جمعیت و پراکندگی سکونت در مناطق آسیب‌پذیر اشاره کرد.

همچنین توسعه نامنظم شهرها و مناطق مسکونی در حریم رودخانه‌ها و مسیرهای سیلاب‌بر، سرمایه‌گذاری ناکافی در پروژه‌های زیربنایی مدیریت آب و سیلاب، و نبود حکمرانی مؤثر و پاسخگو در حوزه کاهش خطرپذیری و مدیریت بحران، از دیگر عوامل تشدیدکننده این وضعیت به‌شمار می‌روند.

در کنار این موارد، بی‌توجهی به جنگل‌کاری و تخریب پوشش گیاهی و خاک، فقر گسترده و سطح پایین آگاهی عمومی نسبت به مناطق سیل‌خیز و شیوه‌های کاهش خطر، نیز نقش مهمی در افزایش آسیب‌پذیری در برابر سیلاب دارند.

بر اساس گزارش بانک جهانی، هر سال به‌طور متوسط حدود ۱۰۰ هزار نفر در افغانستان از سیلاب‌ها متأثر می‌شوند. همچنین خسارات اقتصادی ناشی از این رویدادها در برخی سال‌های پُرحادثه، به بیش از ۵۰۰ میلیون دالر می‌رسد.

در همین گزارش تأکید شده است که روند آسیب‌پذیری در برابر سیلاب‌ها در آینده نیز می‌تواند نگران‌کننده‌تر باشد. بر این اساس، پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۵۰، شمار افراد آسیب‌دیده از سیلاب‌ها در نتیجه ترکیبی از تغییرات اقلیمی و رشد اجتماعی-اقتصادی، بیش از دو برابر افزایش یابد.

از سوی دیگر، گزارش دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد در افغانستان (UNOCHA) نشان می‌دهد که در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ خورشیدی، سیلاب‌ها تلفات و خسارات قابل توجهی بر جای گذاشته‌اند. بر اساس این گزارش، در این دوره ۶۷۰ نفر جان خود را از دست داده و ۸٬۰۵۰ خانه مسکونی تخریب شده است. همچنین میزان خسارات مالی ناشی از این رویدادها بیش از ۵۰۰ میلیون دالر برآورد شده است.

یک ارزیابی مشترک از سوی دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد (UNOCHA) و بانک جهانی نشان می‌دهد که از میان ۳۴ ولایت افغانستان، حدود ۲۱ ولایت به‌شدت در معرض خطر سیلاب قرار دارند.

بر اساس این ارزیابی، اگر میزان آسیب‌پذیری با در نظر گرفتن وسعت ولسوالی‌های در معرض خطر و مسیر رودخانه‌های اصلی در حوزه‌های آمو، شمال، هلمند، هریرود و کابل محاسبه شود، مناطق سیل‌خیز حدود ۱۲ تا ۱۵ درصد از کل خاک کشور را تشکیل می‌دهد. نکته قابل توجه این است که همین ۱۵ درصد، بخش‌هایی را در بر می‌گیرد که بیشترین تراکم جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی در آن‌ها متمرکز است.

بنابراین، سیلاب به‌عنوان یک تهدید جدی، در صورت بی‌توجهی و با در نظر گرفتن پیامدهای تغییرات اقلیمی، می‌تواند افغانستان و مردم آن را با چالش‌های بسیار سنگینی مواجه کند.

اگر تا این‌جا به‌طور کلی با ابعاد خطر و پیامدهای جانی و مالی آن آشنا شده باشیم، پرسش اصلی این است که برای کاهش خطرپذیری در برابر سیلاب چه اقداماتی می‌توان انجام داد؟

در برابر سیلاب چه می‌توان کرد؟

برای پاسخ به این پرسش، می‌توان راه‌حل‌ها را در دو سطح کوتاه‌مدت و بلندمدت بررسی کرد.

با گفت‌وگو آغاز کنیم

در کوتاه‌مدت، کاهش خطر سیلاب با گفت‌وگو آغاز می‌شود. این گفت‌وگو باید به بخشی از زندگی روزمره اجتماعی تبدیل شود؛ در نشست‌های شوراهای محلی، در مساجد هنگام نماز جمعه و نمازهای روزانه، در جمع‌های خانوادگی، در مکاتب و هر مکانی که امکان گردهمایی چند نفر وجود دارد. در این فضاها لازم است درباره حوادث طبیعی، به‌ویژه سیلاب‌های احتمالی، صحبت شود؛ تجارب گذشته مردم و همسایگان مرور شود و نسبت هر فرد و هر منطقه با خطر سیلاب به‌درستی درک شود.

آب رفته به جوی بازمی‌گردد

در فرهنگ عامیانه نیز این واقعیت بازتاب یافته است که «آب رفته به جوی باز می‌آید». این گفته می‌تواند یادآور این نکته باشد که مسیرهای سیلاب، تصادفی و اتفاقی نیستند. هر جا که نشانه‌ای از سیلاب یا بسترهای قدیمی آن وجود دارد، احتمال تکرار دوباره آن نیز مطرح است. سیلاب‌ها معمولاً دوره‌های بازگشت دارند؛ مانند دوره‌های سه‌ساله، پنج‌ساله، بیست‌ساله و حتی صدساله. بنابراین شناخت این الگوها و توجه به تجربه‌های گذشته، نخستین گام در مسیر کاهش خطرپذیری به‌شمار می‌رود.

با در نظر گرفتن این نشانه‌ها، زمانی که ارتباط ما با سیلاب مشخص شد و به این نتیجه رسیدیم که در یک منطقه سیل‌خیز زندگی می‌کنیم، لازم است غفلت را کنار بگذاریم و گفت‌وگو درباره خطرات و شیوه‌های مقابله با آن را به بخشی از زندگی روزمره خود تبدیل کنیم.

در چنین شرایطی، برای کاهش خطرپذیری و مقابله مؤثر با سیلاب، می‌توان با مشارکت مردم محل یک برنامه اضطراری تدوین کرد. در تهیه این برنامه، تجربه بزرگان و افراد آگاه محل می‌تواند نقش راهنما و بسیار مؤثری داشته باشد.

این برنامه اضطراری می‌تواند شامل دو بخش اصلی باشد: اقدامات قبل از وقوع سیلاب و اقدامات پس از وقوع آن، که هرکدام باید به‌صورت مشخص و عملی طراحی و پیش‌بینی شوند.

قبل از سیلاب چه کار کنیم؟

در مرحله پیش از وقوع سیلاب، لازم است بر چند محور اساسی تمرکز شود.

کمیته‌های محلی ایجاد کنید

ایجاد کمیته‌های محلی رسیدگی به حوادث طبیعی با مشارکت مردم محل از گام‌های اساسی در کاهش خطرپذیری به‌شمار می‌رود. این کمیته‌ها باید در بازه‌های زمانی مشخص تشکیل جلسه دهند و ضمن بررسی حوادث گذشته، تجربه‌های مردم محل در مواجهه با آن‌ها را مورد بحث و ارزیابی قرار دهند.

بر اساس همین تجربه‌ها، اعضای کمیته می‌توانند راهکارهای عملی و قابل اجرا برای کاهش خطرپذیری در برابر حوادث احتمالی را شناسایی و تدوین کنند.

تیم‌های هشدار زودهنگام بسازید

ساکنان محلاتی که در امتداد یک رودخانه مشترک، دره‌های باریک و طولانی مستعد سیلاب، یا مسیرهای سیل‌بر قرار دارند، باید از طریق ایجاد ارتباط نزدیک با یکدیگر، گروه‌های محلی هشدار زودهنگام تشکیل دهند. اعضای این گروه‌ها لازم است با یکدیگر آشنا شوند و شماره‌های تماس خود را در اختیار هم قرار دهند تا در مواقع ضروری امکان ارتباط سریع فراهم باشد.

وظیفه این تیم‌ها اطلاع‌رسانی به‌موقع در زمان بارندگی‌های شدید و هنگام شکل‌گیری موج‌های اولیه سیلاب در بالادست است، تا ساکنان مناطق پایین‌دست بتوانند خود را برای مواجهه با خطر احتمالی آماده سازند.

اگرچه عوامل مختلفی مانند شیب زمین، شکل حوزه آبریز، پوشش گیاهی، نوع خاک و شدت بارندگی در شکل‌گیری سیلاب نقش دارند، اما تجربه نشان می‌دهد که سیلاب معمولاً به‌صورت ناگهانی رخ نمی‌دهد. برای نمونه، در یک حوزه آبریز کوچک با وسعت حدود ۵۰ کیلومتر مربع، فاصله زمانی میان اوج بارندگی تا رسیدن جریان آب و شکل‌گیری سیلاب می‌تواند بین ۱ تا ۳ ساعت باشد.

در صورتی که تیم‌های هشدار زودهنگام اطلاع‌رسانی را به‌موقع انجام دهند، این «زمان طلایی» فرصت ارزشمندی را فراهم می‌سازد تا مردم ساکن در حوزه آبریز بتوانند دست‌کم جان خود و اموال سبک و قابل انتقال‌شان را از معرض خطر دور کنند.

نوکریوالی ۲۴ ساعته در آستانه خطر

تثبیت مکان‌های مشخص برای برگزاری جلسات و فعالیت تیم‌های هشدار زودهنگام، همراه با ایجاد نوکریوالی‌های ۲۴ ساعته، از اقدامات مهم در فصل بارندگی به‌شمار می‌رود.

این تیم‌ها در دوره‌هایی که معمولاً در افغانستان اواخر زمستان و فصل بهار است، باید محل مشخصی را برای تجمع، نظارت و هماهنگی تعیین کنند و از همان‌جا وضعیت محیط اطراف را به‌صورت مستمر زیر نظر داشته باشند.

نشانه‌های خطر نیز تا حد زیادی قابل شناسایی است؛ از جمله تراکم ابرهای تیره همراه با رعد و برق که می‌تواند احتمال بارش‌های شدید و در نتیجه سرازیر شدن سیلاب را افزایش دهد.

هواشناسی را در موبایل‌هایتان ببینید

در کنار این مشاهدات محلی، استفاده از تلفن‌های همراه و دسترسی به اطلاعات هواشناسی نیز نقش مهمی دارد. تیم‌ها می‌توانند داده‌های هواشناسی مربوط به منطقه را دریافت کرده، آن را با وضعیت واقعی محیط تطبیق دهند و بر اساس آن، هشدارهای زودهنگام لازم را برای تخلیه و دور شدن مردم از مناطق در معرض خطر صادر کنند.

ارتفاعات محل زندگی خود را برای نجات از قبل تشخیص دهید

ارتفاعات اطراف هر منطقه باید از پیش شناسایی و تثبیت شوند تا در زمان وقوع سیلاب، به‌عنوان مکان‌های امن برای پناه‌گیری و نجات مردم مورد استفاده قرار گیرند. هم‌زمان، مسیرهای امن دسترسی به این ارتفاعات نیز باید از قبل مشخص و برای ساکنان محل معرفی و تمرین شوند تا در شرایط اضطراری، روند تخلیه به‌صورت سریع و منظم انجام گیرد.

جوانان تیم‌های نجات بسازند

تشکیل تیم‌های جست‌وجو و نجات محلی از میان جوانان، یکی از اقدامات مهم در افزایش آمادگی جوامع در برابر حوادث طبیعی به‌شمار می‌رود. جوانان به‌دلیل انرژی، توان جسمی و روحیه همکاری، می‌توانند در زمان وقوع سیلاب و سایر رویدادهای اضطراری، نقش نخستین پاسخ‌دهندگان را ایفا کنند. آموزش ابتدایی در زمینه شیوه‌های نجات، کمک‌های اولیه و کار گروهی می‌تواند ظرفیت این تیم‌ها را به‌طور قابل توجهی افزایش دهد و زمینه را برای واکنش سریع و مؤثر در لحظات بحرانی فراهم سازد.

تجهیزات ابتدایی را از قبل آماده کنید

تجهیز و آماده‌سازی وسایل ابتدایی جست‌وجو و نجات مانند بیل، کلند، سطل، جبل، کراچی دستی، ریسمان و سایر ابزارهای ساده اما حیاتی، باید به‌عنوان بخشی اساسی از آمادگی محلی در برابر حوادث طبیعی در نظر گرفته شود. این تجهیزات لازم است از پیش شناسایی، تهیه و در نقاط امن و مرتفع ذخیره‌سازی شوند تا در زمان وقوع حادثه، بدون اتلاف وقت در دسترس تیم‌های محلی قرار گیرند و در عملیات نجات مورد استفاده قرار گیرند. تجربه‌های میدانی نشان داده است که در بسیاری از موارد، همین ابزارهای ابتدایی نقش تعیین‌کننده در نجات جان انسان‌ها داشته‌اند؛ چنان‌که حتی یک ریسمان ساده می‌تواند در شرایط بحرانی، وسیله‌ای برای بیرون کشیدن افراد گرفتار از جریان سیلاب باشد.

مردم محل اولین گروه نجات‌‌اند

تجربه‌های متعدد در حوادث طبیعی نشان می‌دهد که نخستین افراد یاری‌رسان در زمان وقوع بحران، معمولاً ساکنان همان محل و افراد حاضر در اطراف حادثه هستند. از این رو، اگر این مسئولیت اخلاقی و انسانی با آگاهی، آموزش و آمادگی قبلی همراه شود، می‌تواند به‌مراتب مؤثرتر و نجات‌بخش‌تر واقع گردد و نقش مهمی در کاهش تلفات و خسارات ایفا کند.

مسجدها باید کمک کنند

حفظ جان و مال مردم از اساسی‌ترین مسئولیت‌های اجتماعی به‌شمار می‌رود؛ مسئولیتی که در آموزه‌های دینی نیز به‌عنوان یکی از اهداف مهم شریعت مورد تأکید قرار گرفته و در قالب احکام مختلف بر آن توجه ویژه صورت گرفته است. بر این اساس، مسجدها می‌توانند نقش مهم و اثرگذاری در ارتقای آگاهی عمومی ایفا کنند؛ به‌گونه‌ای که با طرح موضوع حوادث طبیعی و راه‌های کاهش خطرپذیری در برابر آن‌ها، مردم را نسبت به تهدیدات احتمالی آگاه سازند. همچنین، آنان می‌توانند زمینه را برای معرفی، تقویت و ترویج فعالیت‌های کمیته‌های محلی رسیدگی به حوادث فراهم کرده و در گسترش فرهنگ مسئولیت‌پذیری اجتماعی در این زمینه سهم فعال داشته باشند.

هر خانواده وظیفه‌ای دارد

فراتر از مسئولیت‌های جمعی، هر خانواده نیز به‌صورت مشخص وظیفه دارد در مناطق آسیب‌پذیر، مجموعه‌ای از اقدامات پیشگیرانه را در دو مرحله انجام دهد.

در مرحله پیش از وقوع سیلاب، خانواده‌ها می‌توانند بر اساس تجربه زیستی خود در محل، نشانه‌های اولیه خطر را شناسایی کنند؛ برای مثال، بارش‌های غیرمعمول یا کم‌سابقه می‌تواند زنگ خطری برای آمادگی بیشتر باشد. در چنین شرایطی، با تکیه بر اطلاعات به‌دست‌آمده از مشاهده مستقیم محیط، ارتباط با دیگران و استفاده از وسایل ارتباط جمعی، باید این پرسش اساسی را مطرح کرد که آیا خانه، محل کار یا مکتب فرزندان در معرض خطر سیلاب قرار دارد یا خیر؟ در صورت مثبت بودن پاسخ، لازم است بدون تأخیر اقدامات لازم برای آمادگی و کاهش خطر آغاز شود.

از قبل آمادگی بگیرید که اگر سیل شود چه کار خواهید کرد

پیش از وقوع سیلاب، لازم است آمادگی لازم برای مواجهه با خطر احتمالی فراهم شود. این آمادگی می‌تواند شامل تهیه وسایل ضروری مانند آب آشامیدنی سالم، مقداری غذای خشک و کنسروی، داروهای مورد نیاز اعضای خانواده، تلفن همراه و شارژر آن، و همچنین فهرستی از شماره‌های ضروری اعضای خانواده و دوستان به همراه نشانی آن‌ها باشد.

در کنار این موارد، باید از پیش درباره مسیر و محل امن برای پناه‌گیری نیز فکر شود. به این معنا که هر خانواده پیش از بحرانی شدن شرایط، مشخص کند در صورت نیاز به تخلیه، به کجا خواهد رفت. همچنین لازم است مسیرهای اطراف محل زندگی بررسی شوند تا مشخص شود کدام راه‌ها در زمان وقوع سیلاب کمتر در معرض انسداد قرار دارند و امکان دسترسی امن‌تری فراهم می‌کنند.

جواهرات و اسناد ضروری

همچنین لازم است از پیش درباره انتقال اموال باارزش مانند طلا و جواهرات، اسناد و مدارک مهم نیز برنامه‌ریزی شود. در صورتی که امکان انتقال این اقلام هنگام وقوع سیلاب وجود نداشته باشد، باید از قبل برای نگهداری امن آن‌ها تدابیری گرفته شود؛ به‌گونه‌ای که هم از دسترس خطر دور باشند و هم در برابر رطوبت و آب محفوظ بمانند. برای مثال، اسناد مهم را می‌توان در خریطه‌های پلاستیکی یا بسته‌بندی‌های ضدآب قرار داد تا از آسیب‌دیدگی جلوگیری شود. همچنین در صورت امکان، انتقال اموال باارزش به طبقات بالاتر ساختمان می‌تواند یکی از راهکارهای مؤثر برای کاهش خطر و حفاظت از دارایی‌های خانوادگی در زمان بحران باشد.

اگر احساس خطر کردید گاز و برق را قطع کنید و به بلندی بروید

باید همواره هوشیار و آینده‌نگر بود؛ زیرا در صورت احساس خطر، نباید درنگ کرد و لازم است وسایل ضروری را در اسرع وقت جمع‌آوری کرد. زمانی که سیلاب آغاز می‌شود و شرایط به حالت بحرانی می‌رسد، توانایی تصمیم‌گیری کاهش می‌یابد و فرصت برای انتخاب‌های درست بسیار محدود می‌شود.

اگر فرد در داخل خانه یا در نزدیکی مناطق سیل‌زده قرار داشته باشد، باید بدون تأخیر اقدام کند. در چنین شرایطی، قطع جریان برق، گاز و آب از اقدامات اولیه و ضروری است تا از خطرات ثانوی جلوگیری شود. سپس باید هرچه سریع‌تر به سمت مناطق مرتفع و امن حرکت کرد و خود را از محدوده خطر دور ساخت.

از سیلاب فاصله بگیرید

در هیچ شرایطی پیاده یا با موتر داخل سیلاب نروید. شما به هیچ وجه نمی‌توانید اطمینان داشته باشید که عمق آب چقدر است. شاید آب به نظر کم‌عمق برسد،‌ اما ممکن است در واقع سیلاب، زمین را شسته باشد و حفره‌ای ایجاد شده باشد.

قدرت سیلاب را دست‌کم نگیرید

تجربه و شواهد میدانی نشان می‌دهد که نیروی سیلاب بسیار فراتر از تصور عمومی است و حتی جریان‌های نسبتاً کم‌عمق نیز می‌توانند خطرناک و مرگبار باشند. برای نمونه، سیلاب با عمق حدود ۱۵ سانتی‌متر قادر است انسان را از تعادل خارج کرده و با خود ببرد. در عمق حدود ۳۰ سانتی‌متر، نیروی جریان آب می‌تواند یک موتر سواری را جابه‌جا کند و در عمق ۴۰ تا ۶۰ سانتی‌متر، حتی موترهای نیمه‌سنگین نیز در برابر فشار آب ناتوان می‌شوند.

ویدیوها و تصاویر منتشرشده از غرق شدن موترهای بس مسافربری و وسایط نقلیه در سیلاب‌های اخیر در شبکه‌های اجتماعی نیز به‌روشنی این واقعیت را تأیید می‌کنند؛ واقعیتی که نشان می‌دهد بی‌احتیاطی در برابر جریان آب، می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد. هنگام رانندگی، اگر به سیلاب رسیدید، دور بزنید، وارد آب نشوید، حتی با موتر، برخی گزارش‌ها نشان می‌دهد که نیمی از قربانیان به این دلیل کشته شده‌اند که وارد سیلاب شده‌اند.

پس از سیلاب چه کار کنیم؟

حتی پس از پایان سیلاب نیز رعایت تدابیر احتیاطی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا بسیاری از خطرات در همین مرحله بروز می‌کنند. ممکن است جریان آب به‌طور کامل فروکش نکرده باشد یا مسیرها همچنان ناپایدار و لغزنده باشند. همچنین خطر آلودگی آب، تخریب زیرساخت‌ها، ریزش دیوارها و برق‌گرفتگی از جمله تهدیدهایی است که در دوره پساسیل نیز وجود دارد. بنابراین، بازگشت به منازل و فعالیت‌های روزمره باید با احتیاط کامل و پس از اطمینان از ایمنی محیط انجام شود.

آب‌های نزدیک پایه‌های برق می‌توانند کشنده باشند

لین‌های برق که از پایه‌های شکسته آویزان شده‌اند، ممکن است در تماس با آب یا سطح زمین قرار گرفته باشند و خطر برق‌گرفتگی جدی ایجاد کنند. در چنین شرایطی، حتی ورود به آب در فاصله‌ای دورتر از محل افتادن لین نیز می‌تواند بسیار خطرناک و مرگبار باشد. بنابراین باید از نزدیک‌شدن به سیم‌های برق آسیب‌دیده و آب‌های ایستاده در مناطق سیل‌زده به‌شدت خودداری شود و موضوع فوراً به نهادهای مسئول اطلاع داده شود.

خطر آلودگی‌های پنهان پس از سیلاب

سیلاب تنها به تخریب فیزیکی محدود نمی‌شود، بلکه هر آنچه را در مسیر خود قرار دارد با خود جابه‌جا می‌کند. در این جریان، مواد کیمیاوی خطرناک، فاضلاب و انواع آلودگی‌ها می‌توانند وارد محیط زندگی شوند و تهدیدی جدی برای سلامت انسان ایجاد کنند. تماس با این آب‌های آلوده یا استفاده از منابع مشکوک پس از سیلاب می‌تواند پیامدهای جدی و حتی کشنده به همراه داشته باشد، از این‌رو رعایت احتیاط و دوری از این منابع کاملاً ضروری است.

تهدید جانوران موذی پس از سیلاب

سیلاب می‌تواند سبب جابه‌جایی و هجوم برخی جانوران موذی مانند موش‌ها، مارها و سایر خزنده‌ها شود که از زیستگاه‌های طبیعی خود رانده شده‌اند. این جانوران ممکن است به مناطق مسکونی پناه بیاورند و خطرات جدی برای سلامت و امنیت مردم ایجاد کنند. به‌ویژه موش‌ها می‌توانند ناقل بیماری‌های خطرناک باشند که کودکان و افراد آسیب‌پذیر را بیشتر در معرض تهدید قرار می‌دهد. بنابراین، پس از سیلاب باید مراقبت و احتیاط در برابر حضور این جانوران به‌طور جدی مدنظر قرار گیرد.

مراقب آب و غذایی که می‌خورید باشید

پس از وقوع سیلاب، یکی از خطرات جدی، فساد و آلودگی مواد غذایی است. قطع برق می‌تواند باعث خراب شدن مواد خوراکی در خانه‌ها و حتی در فروشگاه‌ها شود، بدون آن‌که در ظاهر قابل تشخیص باشد. از سوی دیگر، هرگونه مواد غذایی که با آب سیلاب تماس داشته باشد، باید با احتیاط کامل بررسی و در صورت نیاز دور ریخته شود؛ زیرا این مواد ممکن است به فاضلاب، مواد کیمیاوی خطرناک یا بقایای جسد انسان‌ها و حیوانات آلوده شده باشند. استفاده از چنین خوراکی‌هایی می‌تواند تهدید جدی برای سلامت انسان ایجاد کند و باید از مصرف آن‌ها به‌طور جدی خودداری شود.

یادتان باشد تا وقتی مقامات محلی و امدادگران اجازه نداده‌اند، وارد مناطق سیل‌زده نشوید. ممکن است خاک زیر خانه‌ها یا جاده‌ها شسته شده باشد و فرو بریزند.

مسئولیت درازمدت نهادها

در درازمدت، کاهش خطرپذیری در برابر سیلاب مستلزم مجموعه‌ای از اقدامات ساختاری، نهادی و آموزشی است که باید به‌صورت منسجم و برنامه‌ریزی‌شده روی دست گرفته شود. از جمله این اقدامات می‌توان به توسعه «اطلس خطرپذیری افغانستان» در برابر حوادث طبیعی، به‌ویژه سیلاب، اشاره کرد؛ ابزاری که می‌تواند مبنای علمی برای تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی فراهم سازد.

همچنین، ضروری است موضوع کاهش خطرپذیری در برابر حوادث طبیعی در برنامه‌های کلان توسعه شهری و روستایی ادغام شود تا رشد و گسترش سکونت‌گاه‌ها با در نظر گرفتن ملاحظات ایمنی صورت گیرد. ایجاد یک اداره کارآمد، پاسخگو و هماهنگ‌کننده در حوزه مدیریت بحران نیز از نیازهای اساسی در این زمینه است؛ اداره‌ای که بتواند میان نهادهای مختلف هماهنگی مؤثر ایجاد کند.

در کنار آن، وضع قوانین و پالیسی‌های مشخص برای تعیین مسئولیت‌ها و تقویت هماهنگی میان ادارات ذی‌ربط اهمیت ویژه دارد. ایجاد سیستم‌های هشدار زودهنگام مبتنی بر فناوری‌های روز، سرمایه‌گذاری در توسعه زیرساخت‌های مدیریت سیلاب و آب‌ریزه‌ها، و نیز گنجاندن آموزش‌های مرتبط با شناخت حوادث طبیعی و کاهش خطرپذیری در نصاب تعلیمی و تحصیلی، از دیگر اقدامات کلیدی به‌شمار می‌رود.

افزون بر این، آگاهی‌دهی عمومی به مردم در سطح جامعه نیز باید به‌عنوان یک اولویت در نظر گرفته شود. پرداختن به این موضوعات از وظایف اساسی دولت‌ها محسوب می‌شود و در واقع، یکی از ارکان اصلی فلسفه وجودی دولت‌های امروزی نیز در انجام همین مسئولیت‌ها تعریف می‌شود.