سیدانت کیشور، کارشناس امور امنیتی درباره جنگ پاکستان و طالبان نوشت که بعید است اسلامآباد از طریق عملیات نظامی و فشار بر طالبان به اهداف خود دست یابد. به گفته او، پاکستان باید بپذیرد نفوذش بر طالبان کاهش یافته است.
کیشور روز پنجشنبه در مطلبی در وبسایت مرور سیاست جهان که به مسایل امنیتی و سیاست خارجی میپردازد، نوشته است که جنگ میان طالبان و پاکستان تا حد زیادی از توجه جهان دور مانده و چشمانداز روشنی برای پایان آن وجود ندارد.
او با اشاره به ادعای مقامهای پاکستانی مبنی بر اینکه تحریک طالبان پاکستان امتداد طالبان افغانستان و مورد حمایت هند است، مینویسد واقعیت پیچیدهتر از این ادعاهاست. بهباور نویسنده، اقدامات نظامی پاکستان در مناطق قبایلی نهتنها مشکل را حل نکرده، بلکه آن را تشدید کرده و باعث شده مردم قبایل بیشتر به حمایت از تیتیپی سوق داده شوند. در نتیجه، زمینه مناسبی برای جذب نیرو برای این گروه فراهم شده است.
پاکستان با این که چندین عملیات بزرگ علیه تحریک طالبان پاکستان و پناهگاههای آن راه انداخته است، اما به دستاوردهای معناداری در مبارزه با تروریسم دست نیافته است. در مقابل، تیتیپی اخیراً نفوذ خود را به ایالتهای پنجاب و سند گسترش داده، مناطقی که پیشتر حضور اندکی در آنها داشت.
نویسنده این مقاله معتقد است که بحران امنیتی کنونی پاکستان ریشه در سیاست «عمق استراتژیک» این کشور در افغانستان دارد. طی نزدیک به دو دهه، آیاسآی از طالبان حمایت میکرد تا بر دولت افغانستان تاثیر بگذارد، نفوذ هند را محدود کند و حکومتی همسو در کابل شکل دهد.
با بازگشت طالبان به قدرت، مقامهای پاکستانی آن را یک پیروزی استراتژیک تلقی کردند. با این حال، این خوشبینی دوام نیاورد. بازگشت طالبان باعث تقویت تیتیپی شد و نیروهای این گروه با بازگشت به مناطق قبایلی پاکستان، شورش تازهای را علیه دولت آغاز کردند. آنچه زمانی یک دارایی راهبردی تلقی میشد، اکنون به تهدیدی جدی برای امنیت داخلی پاکستان تبدیل شده است.
خواجه آصف وزیر دفاع پاکستان که خیلی سریع از ستایشگر طالبان به منتقد آتشین زبان این گروه تبدیل شده است، اعتراف کرد که سیاست حمایت از طالبان اشتباه بود.
ارتش پاکستان برای مهار تهدید شبه نظامیان از دیپلوماسی آغاز کرد و به بمباران تاسیسات نظامی طالبان در کابل و چند شهر دیگر رسید. کیشور در این مورد باور دارد که «تهدیدهای شبهنظامیان واقعی است، اما پاسخ پاکستان بیشتر بر دستاوردهای کوتاهمدت عملیاتی متمرکز بوده تا یک راهبرد پایدار بلندمدت.»
این کارشناس مسایل امنیتی جنوب شرق آسیا مینویسد این اقدامات از نظر تاکتیکی مهماند، اما برای دستیابی به نتایج پایدار کافی نیستند. ساختار غیرمتمرکز تیتیپی به این گروه اجازه میدهد که حذف رهبران مانع فعالیتش نشود. بهعنوان نمونه، کشته شدن فرماندهانی مانند عمر خالد خراسانی و عبدالوهاب در سال ۲۰۲۲ تاثیر چشمگیری بر توان عملیاتی این گروه نداشت.
شکافهای اطلاعاتی و خطاهای راهبردی
نویسنده باور دارد که استراتژی ضدتروریسم پاکستان بر یک فرض نادرست استوار است: طالبان افغان به طور کامل کنترول شبه نظامیان پاکستانی را به دست دارد. در حالی که طالبان ساختاری یکپارچه ندارد و از جناحهای مختلف با دیدگاههای متفاوت تشکیل شده است.
برای مثال، رهبری طالبان در قندهار جهاد علیه پاکستان را «غیراسلامی» دانسته و با آن مخالفت کرده است. در مقابل، شبکه حقانی که در مناطق مرزی افغانستان و پاکستان ریشه دارد، روابط نزدیکی با تیتیپی داشته است. در جریان عملیات نظامی پاکستان در سال ۲۰۱۴، عناصر مرتبط با این شبکه به نیروهای تیتیپی پناه دادند. برای این جناحها، تیتیپی موضوعی حساس است که با پیوندهای قبیلهای و تجربه مشترک جنگ علیه امریکا گره خورده است.
نویسنده میافزاید که تیتیپی تا حد زیادی بهصورت مستقل عمل میکند و ساختار فرماندهی و اهداف خاص خود را دارد. از اینرو، این تصور که اداره طالبان میتواند بهطور کامل این گروه را مهار کند، ناشی از درک نادرست واقعیتهای موجود است.
این خطای محاسباتی با اتکای پاکستان به عملیات نظامی بدون اطلاعات دقیق نیز تشدید شده است.
چالش اصلی پاکستان این است که تیتیپی بر شبکهای از پایگاههای پراکنده و پنهان در مناطق دورافتاده افغانستان متکی است. این پایگاههای موقت بهسرعت جابهجا میشوند و اغلب در نزدیکی مناطق غیرنظامی قرار دارند. این امر شناسایی و هدفگیری آنها را بسیار دشوار میسازد. افزون بر آن، این پایگاهها گاه تحت حمایت غیررسمی فرماندهان محلی طالبان قرار دارند و آنها کنترول زیادی بر فعالیتهای شبه نظامیان پاکستانی ندارند.
راهحل داخلی
بر اساس این مقاله، تلاش پاکستان برای وادار کردن طالبان از طریق فشار نظامی و اقتصادی، در بلندمدت بعید است به نتیجه برسد. در عین حال، پاکستان با چالشهای امنیتی چندجبههای روبهرو است؛ از جمله شورشها در خیبر پختونخوا و بلوچستان و تنشهای دورهای با هند. این وضعیت فشار مضاعفی بر توان نظامی این کشور وارد کرده و احتمال تشدید آن در آینده وجود دارد.
نویسنده تاکید میکند که فراتر از میانجیگری چین، پاکستان باید به مطالبات قبایل سرحدی نیز توجه کند. این قبایل خواستار مذاکره، مشارکت در سیاستگذاری و بازگشایی مسیرهای تجاری هستند.
ظاهراً، بدون رسیدگی به عوامل ساختاری نارضایتی مردم قبایلی، اتکای محض به عملیات نظامی موثر نخواهد بود. از این رو، بر بنیاد این تحلیل، پاکستان بهجای تمرکز بر قطع روابط طالبان با تیتیپی، اولویت خود را باید مختل کردن شبکههای جذب نیرو، از بین بردن شبکههای پشتیبانی و تقویت حکومتداری از طریق تعامل با رهبران قبایل و مردم محلی بداند.
نویسنده در پایان تاکید میکند که تا زمانی که اسلامآباد به ریشههای داخلی بحران نپردازد، عملیات خارجی و مداخلات بینالمللی همچنان پرهزینه، ناکارآمد و در نهایت به زیان خود این کشور خواهد بود.
هرات با پیشینه تاریخی غنی که به دوره تیموریان و حتی پیش از آن باز میگردد، همواره محل تلاقی فرهنگها و مذاهب مختلف بوده است. شیعیان هرات از جمله هزارهها ( بطور نمونه درویشعلی خان هزاره، والی هرات) و اقوام دیگر سابقه طولانی سکونت در این ولایت را دارند و در آبادانی، گسترش علوم، و ترویج فرهنگ غنی این شهر نقش ارزندهای ایفا کردهاند.
زندگی شیعه و سنی در این منطقه عمدتاً فارغ از تعصبات مذهبی و در چارچوب سنتی از همزیستی صمیمانه ادامه یافته بود.
اما با ظهور گروههای جهادی در دهههای اخیر، این وضعیت دستخوش تغییر شد. در سال ۱۳۸۴، نخستین درگیری خشونتآمیز میان پیروان شیعه و سنی در هرات رخ داد؛ درگیری که دولت وقت با اعزام نیروهایی از کابل به آن پایان داد. این رویداد اگرچه مهار شد، اما نقطه عطفی در حافظه جمعی شیعیان هرات محسوب میشود.
پس از آن، هرچند روند افراطگرایی مذهبی در برخی مناطق کشور شدت گرفت، اما در دوره جمهوریت رویداد نگرانکننده دیگری از تنش مستقیم مذهبی در هرات گزارش نشد.
با اینحال، بارها شاهد کشتار شیعیان به ویژه هزارهها که عمدتا در غرب این شهر ساکن هستند، توسط گروههایی مانند داعش، طالبان و گروههای مسلح همسو با طالبان بودهایم. این حملات که اغلب با بمبگذاری در مساجد، بازارها و اماکن عمومی انجام میشد، الگویی از خشونت هدفمند علیه یک مذهب و قوم خاص را نشان میداد.
پس از سقوط جمهوریت و قدرتگیری دوباره طالبان در سال ۱۴۰۰، وضعیت شیعیان هرات وارد فاز جدیدی شد. حاکمان محلی این گروه در هرات به طور علنی در سخنرانیها و نوشتههای خود از شیعیان با عنوان «رافضی» یاد کرده و برخی از ارزشها و مراسم مذهبی آنان را «بدعت» خواندند. این واژگان که در ادبیات افراطی سابقه طولانی دارد، دیگر فقط در محافل غیررسمی یا بیانیههای گروههای مخفی به کار نمیرفت، بلکه از تریبونهای رسمی و توسط مقامات منصوب طالبان اعلام میشد.
بر اساس گزارشهای موجود، فضای سیاسی و اجتماعی بر شیعیان هرات به شدت تنگ شده و موارد متعددی از سرکوب در جریان برگزاری مراسمهای مذهبی به ویژه در ماه محرم و نیمه شعبان ثبت شده است. برای مثال، محدودیتهای شدید در برگزاری دستهرویهای عزاداری، ممانعت از نصب پرچمها و نشانههای مذهبی، و حتی برخورد با افرادی که در خلوت مراسم برگزار میکردند، از جمله اقداماتی است که توسط منابع محلی گزارش شده است.
در این میان، حضور مولوی اسلامجار به عنوان والی هرات به طور جدی نگرانکننده ارزیابی میشود. او که علاوه بر مسئولیت اجرایی، عنوان «شیخ الحدیث» را نیز یدک میکشد، در کتاب خود رسماً شیعیان را «رافضی» و خارج از جریان اصلی اسلام معرفی کرده است. این کتاب که در دسترس پیروان او قرار دارد، عملاً به یک سند مکتوب و رسمی تبدیل شده که در آن مبانی فکری طرد شیعیان تشریح گردیده است.
برخی ناظران بر این باورند که وقتی حاکم یک شهر، پیروان مذهب شیعه را خارج از دایره اسلام و بدعتگذار بداند، دیگر هیچ نیروی بازدارندهای برای گروههای تروریستی و حتی افراطگرایان اهل سنت برای سرکوب این مردم باقی نمیماند. زیرا این گروهها میتوانند به اظهارات والی، که از سوی حکومت مرکزی طالبان نیز تأیید شده است، به عنوان یک مجوز شرعی معتبر استناد کنند. در چنین فضایی، عمل بر اساس این فتوا نه تنها خلاف قانون محسوب نمیشود، بلکه در چارچوب فکری آنان دارای پاداش اخروی نیز تلقی میگردد.
بر این اساس، حمله روز جمعه در ولسوالی انجیل هرات که به کشته و زخمی شدن شماری از شهروندان شیعه انجامید و سایر حملات مشابه طی چهار سال گذشته، جدا از چارچوب فکری طالبان به ویژه اداره محلی آنان در هرات، قابل تحلیل نیست.
حمله مشابه در شهرک محمدیه ولسوالی گذره هرات که در آن چندین تن از روحانیون و افراد عادی شیعه کشته شدند، همچنان بدون هیچگونه بازخواست رسمی یا علنی باقی مانده است. نه تنها عاملان این حملات دستگیر یا معرفی نشدهاند، بلکه حتی یک اعلامیه محکومیت یا تعهد به پیگیری از سوی مقامات طالبان منتشر نشده است.
این سکوت معنادار، خود به مثابه یک پیام عمل میکند: خون شیعیان هزینهای ندارد. به گفته منابع محلی، کشته شدن شماری از روحانیون شیعه در این شهر، از منظر واکنش نیروهای طالبان، تفاوتی با «ناپدید شدن یک گوسفند» در سایر محلات نداشته است.
حتی موارد بازداشت و شکنجه شیعیان و هزارهها به بهانههای سخیفی مانند «یک روز دیرتر عید کردن» (به دلیل اختلاف در رؤیت هلال ماه) از سوی برخی از نیروهای طالبان با عنوان افتخارآمیز «امر به معروف و نهی از منکر» توجیه شده است. این بدان معناست که حتی تفاوتهای فقهی جزئی نیز میتواند بهانهای برای اعمال خشونت و محدودیت علیه شیعیان قرار گیرد.
در کنار تمامی این زمینههای ساختاری و فکری، حملات مذکور مجموعهای از پیامدهای عینی، گسترده و زنجیرهای برای پیروان مذهب شیعه و هزارههای هرات در پی داشته است که برخی از آنها روندی برگشتناپذیر به نظر میرسد:
یکم: فروپاشی تدریجی امنیت وجودی و تغییر الگوی زندگی روزمره: نخستین و آشکارترین پیامد، از بین رفتن احساس امنیت در سطح فردی و جمعی است. پیروان مذهب شیعه دیگر هیچ مکان و زمانی را برای خود امن نمیدانند. این وضعیت به تدریج الگوی زندگی روزمره آنان را به طور بنیادین تغییر داده است. برای مثال، بسیاری از شیعیان هرات از تردد در ساعات شب خودداری میکنند، رفتن به بازارهای شلوغ را به حداقل رساندهاند، کودکان خود را از حضور در برخی مکاتب بازداشتهاند، و حتی در شرکت در مراسم مذهبی جمعی که همواره بخشی از هویت آنان بوده است، احتیاطهای شدید امنیتی به کار میبرند. این تغییر رفتار، نه یک واکنش موقت، بلکه به یک هنجار جدید تبدیل شده است.
دوم: مهاجرت سازمانیافته و خاموش جمعیت شیعه به عنوان یک روند ساختاری: از دیگر پیامدهای قابل اندازهگیری و مستند، افزایش چشمگیر موج مهاجرت شیعیان به ویژه هزارهها از هرات به مقصد خارج از کشور (به ویژه ایران و کشورهای اروپایی) است. این مهاجرت اغلب خاموش و بدون سروصدا انجام میشود، اما ابعاد آن برای آینده جدی خواهد بود. در بلندمدت، این روند ترکیب جمعیتی تاریخی هرات را به نفع یک گروه مذهبی تغییر خواهد داد و تنوع قومی-مذهبی که همواره هویت این شهر بوده است، به تدریج تحلیل میرود.
سوم: بازتولید نظاممند خشونت از طریق بیکیفری و تشویق ضمنی: تکرار حملات بدون آنکه عاملان آنها دستگیر، محاکمه یا حتی به طور رسمی محکوم شوند، یک چرخه خشونت را نهادینه میکند. در چنین فضایی، هر حمله بدون مجازات، عملاً به منزله مجوزی برای حمله بعدی عمل میکند. این بیکیفری نه تنها از سوی گروههای تروریستی سازمانیافته، بلکه توسط افراد عادی افراطی نیز به عنوان یک هنجار تلقی میشود. به عبارت دیگر، سیستم نه تنها خشونت را متوقف نمیکند، بلکه با سکوت و بیاعتنایی خود، به آن مشروعیت نیز میبخشد. برخی تحلیلگران این وضعیت را «خشونت با مجوز رژیم» مینامند؛ جایی که رژیم مستقیماً و عریان عامل خشونت نیست، اما با امتناع از مجازات عاملان، بستر آن را فراهم میکند. حتی برخی از جریان های سیاسی_نظامی و کارشناسان وضعیت کنونی را نتیجه عملکرد مستقیم گروه طالبان برعلیه شیعیان می دانند.
چهارم: تثبیت طرد مذهبی در ساختار قدرت محلی و نهادینه شدن تبعیض: زمانی که بالاترین مقام اجرایی یک رژیم در یک ولایت، گروهی از شهروندان را «کافر» یا «رافضی» میخواند، این فقط یک اظهار نظر شخصی نیست، بلکه تبدیل به یک موضع رسمی و راهنمای عمل برای کل دستگاه اداری و قضایی آن ولایت و فراتر از آن میشود. پیامد عینی این موضع گیری، محرومیت عملی شیعیان از دسترسی به عدالت، خدمات عمومی، و مشارکت سیاسی برابر است.
برای مثال، اگر یک شیعه از یک سنی شکایت کند، قاضی محلی که تحت تأثیر همین چارچوب فکری قرار دارد، احتمالاً شکایت او را جدی نخواهد گرفت. یا یک استاد شیعه که برای تدریس در دانشگاه هرات درخواست میدهد، در فرآیند استخدام با تبعیض مواجه خواهد شد. حتی دسترسی به کمکهای بشردوستانه نیز میتواند تحت تأثیر این تبعیض قرار گیرد؛ زیرا توزیع کمکها معمولاً از طریق مقامات محلی انجام میشود که ممکن است کمک را به «مسلمانان واقعی» (یعنی اهل سنت) اولویت دهند.
پنجم: تخریب سرمایه اجتماعی و فرسایش همزیستی تاریخی: شاید مهمترین و دیرپاترین پیامد بلندمدت، تخریب اعتماد متقابلی است که طی قرنها میان شیعیان و اهل سنت هرات شکل گرفته بود. الگوی تاریخی همزیستی که دههها و حتی قرنها طول کشیده بود تا به یک سنت اجتماعی تبدیل شود، در عرض چند سال به دلیل سیاستهای تبعیضآمیز طالبان، سخنرانیهای سمی مقامات محلی، و حملات مکرر تروریستی، جای خود را به سوءظن، انزوای اجتماعی، و دوگانگی فضای شهری داده است.
امروزه در هرات، محلههای شیعهنشین و سنینشین از هم متمایزتر از گذشته شدهاند. رفتوآمد میان این محلهها کاهش یافته، ازدواجهای مختلط نادرتر شده، و حتی گفتوگوهای روزمره میان همسایگان از مذاهب مختلف با احتیاط و ترس همراه است. این فرسایش سرمایه اجتماعی، یکی از هزینههایی است که نسلهای آینده نیز مجبور به پرداخت آن خواهند بود، زیرا بازسازی اعتماد از دست رفته، دههها زمان نیاز دارد. و قطعا چنین رویکرد روابط اجتماعی میان شهروندان افغانستان را در کل بسیار پیچیده خواهد ساخت.
ششم: بازتعریف هویت شیعی حولمحور قربانیبودن و انزوای روانی-اجتماعی: حملات مکرر و فقدان حمایت رسمی، به تدریج هویت جمعی شیعیان هرات را بازتعریف میکند. آنان دیگر خود را نه به عنوان شهروندانی برابر با حقوق کامل و صاحب فخر تاریخی در این شهر، بلکه به عنوان «اجتماع در معرض خطر» و «قربانیانی بدون حامی» درک میکنند. این بازتعریف هویت، پیامدهای روانی-اجتماعی عمیقی به همراه دارد: افزایش احساس درماندگی، کاهش عزت نفس جمعی، و درونی کردن این باور که «ما شهروند درجه دوم هستیم.»
نسل جوان شیعه در چنین فضایی بزرگ میشود که یا به انزوا و مهاجرت روی میآورد، یا به رادیکالیسم واکنشی (که خود میتواند خشونت بیشتری را بازتولید کند) گرایش پیدا میکند.
در جمعبندی نهایی، آنچه هرات را از یک مرکز تاریخی همزیستی مسالمتآمیز به یکی از مناطق دارای آسیبپذیری سیستماتیک و ساختاری برای شیعیان تبدیل کرده است، صرفاً وقوع چند حمله تروریستی نیست. این حملات، فقط نوک کوه یخ هستند. آنچه زیر سطح آب قرار دارد، ترکیبی از چارچوب فکری رسمی و ضدشیعی حاکمیت محلی، بیکیفری ساختاریافته و تشویق ضمنی خشونت، تثبیت طرد مذهبی در نهادهای قدرت، و بازسازی فضای شهری بر اساس خطوط مذهبی است.
تا زمانی که این چهار عامل ساختاری پابرجا باشند، شیعیان هرات نه تنها در تیررس گروههای تروریستی، بلکه در تیررس یک سیستم نابرابری نهادینه شده قرار خواهند داشت؛ سیستمی که در آن جان، مال و حقوق آنان به طور سیستماتیک از ارزش کمتری برخوردار است.
تغییر این وضعیت، مستلزم نه تنها توقف حملات، بلکه تغییر بنیادین در گفتمان و عملکرد حاکمیت محلی است؛ امری که با ساختار کنونی طالبان در افغانستان و خاصتر در هرات، دور از انتظار به نظر میرسد.
