پاکستان از «جنگ آشکار» به جنگ پنهان با طالبان روی میآورد؟
جمشید یما امیری
روزنامهنگار
مخالفان طالبان با توجه به شرایط جاری در منطقه، بهویژه تنشهای فزاینده میان طالبان و پاکستان، باور دارند که نظم استبدادی حاکم در افغانستان در حال تغییر است.
روزنامهنگار
مخالفان طالبان با توجه به شرایط جاری در منطقه، بهویژه تنشهای فزاینده میان طالبان و پاکستان، باور دارند که نظم استبدادی حاکم در افغانستان در حال تغییر است.
این امیدواری از کجا میآید؟ هرچه پاکستان از طالبان فاصله گرفته، در مقابل تلاش کرده به مخالفان آن نزدیکتر شود. احزاب جهادی- سیاسی سابق، بقایای جمهوریت و دیگر مخالفان طالبان، به دلیل حمایت سهدههای اسلامآباد از طالبان، همیشه به این کشور بیاعتماد بودهاند. اما در ماههای اخیر، نشانههایی از تلاش برای اعتمادسازی میان پاکستان و مخالفان طالبان مشاهده میشود.
به نظر میرسد پاکستان از رویکرد جنگ مستقیم به جنگ غیرمستقیم علیه طالبان افغانستان روی آورده است.
محمد محقق، از مخالفان سرشناس طالبان، اخیراً اعلام کرد که «یک کشور از مبارزه مسلحانه علیه طالبان حمایت میکند.» هرچند وی از ذکر نام آن کشور خودداری کرد، اما نشانهها و قرائن موجود عمدتاً به پاکستان اشاره دارند. احمد مسعود، رهبر جبهه مقاومت ملی، نیز از تحولاتی سخن گفته که در حال وقوع در افغانستان است.
این اظهارات حاکی از آن است که پس از پنج سال یاس و ناامیدی، مخالفان طالبان بار دیگر به امکان تغییر در افغانستان امیدوار شدهاند. در این پنج سال، نه تنها هیچ کشور مهمی از مخالفان حمایت جدی نکرد، بلکه تلاشهایی نیز برای جلوگیری از وحدت و همسویی آنها در برابر طالبان انجام شده است.
با این حال، تنشهای فزاینده میان طالبان و پاکستان که به درگیری نظامی منجر شده، اجماع منطقهای بر سر حفظ وضعیت موجود در افغانستان با محوریت حاکمیت طالبان را تضعیف کرده است.
روابط دو طرف به حدی بحرانی و تیره شده که دیگر چشماندازی برای بهبود آن از طریق گفتوگو و همکاری وجود ندارد. مرزهای افغانستان و پاکستان ماههاست که کاملاً بسته است، تجارت و روابط مردمی تعلیق شده و پاکستان در حال اخراج گسترده پناهجویان افغان است.
شواهد حاکی از آن است که اسلامآباد وارد فاز عملیاتی علیه طالبان شده و از مرحله «جنگ آشکار» به سیاست جنگ نیابتی روی آورده است. سازمان اطلاعات ارتش پاکستان سابقه طولانی و تبحر قابل توجهی در جنگهای نیابتی دارد و گزارشها نشان میدهد که با برخی چهرههای مخالف به صورت جداگانه در تماس است.
این تماسها در چه سطحی است و آیا به همکاری عملی و میدانی رسیده است؟
بسیاری از منابع معتقدند پاکستان با اکثر افراد با نفوذ مخالف طالبان ارتباط برقرار کرده است. یک چهره سیاسی شناختهشده به افغانستان اینترنشنال گفت که پاکستانیها با طیف وسیعی از افراد از جمله نیروهای ناراضی طالبان، مقامهای پیشین جمهوریت و فرماندهان جهادی سابق گفتوگو کردهاند.
با این حال، هنوز این تماسها به همکاری مستقیم و میدانی منجر نشده است. بسیاری از جریانهای مخالف با سوءظن به روابط با پاکستان مینگرند و به این جمعبندی نرسیدهاند که اسلامآباد واقعاً مصمم به برچیدن اداره طالبان و جایگزینی آن باشد.
یک چهره برجسته اپوزیسیون مسلح در این باره گفت: «هنوز از گامهای عملی چیزی جدی دیده نشده است.» او تاکید کرد: «تاهنوز کسی برای کار عملی به ما مراجعه نکرده است.»
تماسها عمدتاً سازمانی نیستند و بیشتر به صورت فردی و شخصی انجام میشوند. حتی با فرماندهان رده سوم و چهارم برخی گروهها نیز مستقیماً گفتوگو شده است. پاکستان با جریانهای مختلف در انقره، استانبول، دوشنبه و حتی با ناراضیان داخل صفوف طالبان ارتباط برقرار کرده است.
انتظار میرود اسلامآباد در آینده نزدیک برای مخالفان دفتر رسمی باز کند، هرچند برخی مخالفان نسبت به این امر تردید دارند. آنها معتقدند گشایش دفتر در پاکستان، با توجه به جو ضدپاکستانی در جامعه افغانستان، ممکن است به تقویت موضع طالبان و ایجاد پشتوانه مردمی برای آنها منجر شود. با وجود این، برخی منابع تایید کردهاند که نمایندگان چند جریان سیاسی مخالف به صورت منظم در اسلامآباد رفتوآمد دارند.
هدف اصلی پاکستان، گذار از عملیات آشکار («غضب للحق») به عملیات غیرمستقیم است. بسیاری از جریانهای مخالف از نبود بستر مناسب برای فعالیت میدانی رنج میبرند، اما نشانهها حاکی از تغییر این وضعیت است.
در شرق افغانستان، بهویژه در نورستان و کنر، نشانههای فعالیت میدانی آشکار شده است. گزارشهای پیوسته از حملات موشکی و بسته شدن گذرگاههای مرزی در این مناطق منتشر میشود.
شرق افغانستان در دستکم دو تحول بزرگ در چهار دهه گذشته آغازگر شورش و بحران بوده است.
در سالهای ۲۰۱۰ و ۲۰۱۲، زمانی که طالبان جنگ جبههای را از سر گرفتند، نورستان بهویژه ولسوالیهای برگمتال و کامدیش کانون درگیریها بود. در دوره جهاد علیه شوروی نیز شرق افغانستان شامل ولایات نورستان، کنر و لغمان نقش کلیدی داشتند؛ هم به دلیل مشارکت نیروهای بومی و هم به عنوان مسیر عبور کاروانهای مجاهدین از شمال و مرکز کشور.
به نظر میرسد پاکستان با تکیه بر تجربه تاریخی، تمرکز خود را بر خارج کردن مناطق شرقی از کنترول طالبان گذاشته است. بستر این مناطق برای چنین اقدامی مساعد است: مرز مشترک طولانی با پاکستان، نارضایتی گسترده مردمی از طالبان، و آسیبپذیری بالای نیروهای آن.
به گونه سنتی، مردم شرق افغانستان رابطه خوبی با طالبان ندارند و بیشترین نیروهای امنیتی حکومت پیشین نیز از همین مناطق بودند. اعتراضات مردمی پس از سقوط جمهوریت با برافراشتن پرچم ملی، هنوز در یادها مانده است.
به اعتقاد تحلیلگران، برای تضعیف طالبان و تقویت جبهههای مقاومت در شمال، ابتدا باید مسیر ارتباطی از شرق باز شود. بدون این مسیر، تامین عقبه و نگهداری مناطق شمالی دشوار خواهد بود، بهویژه آنکه کشورهای آسیای مرکزی تمایلی به همکاری مستقیم با مخالفان نشان ندادهاند و روابط اقتصادی گستردهای با طالبان دارند.
بنابراین، تمرکز فعلی بر شرق افغانستان است. در مرحله کنونی، تغییر رژیم در دستور کار اسلام آباد نیست، بلکه هدف، تضعیف طالبان، شکلدهی جریانهای چالشگر و برهم زدن ساختار متمرکز و مطلقه حاکم است.
اداره طالبان میتوانست با اتخاذ تدابیر انعطافپذیرتر، آسیبپذیری خود را کاهش دهد. در آغاز، هیچ جریان عمدهای به دنبال راهحل نظامی نبود، اما طالبان نه حکومت فراگیر تشکیل داد، نه انعطاف نشان داد و نه حقوق مردم را به رسمیت شناخت. نقض گسترده حقوق بشر، سلب کامل حقوق زنان و اقلیتهای قومی و مذهبی، جلو تعامل و همکاری بینالمللی با اداره طالبان را گرفت. این وضعیت، بحران مشروعیت داخلی و خارجی را تشدید کرد و بستر مناسبی برای تحولات پیشرو فراهم آورده است.
هرات با پیشینه تاریخی غنی که به دوره تیموریان و حتی پیش از آن باز میگردد، همواره محل تلاقی فرهنگها و مذاهب مختلف بوده است. شیعیان هرات از جمله هزارهها ( بطور نمونه درویشعلی خان هزاره، والی هرات) و اقوام دیگر سابقه طولانی سکونت در این ولایت را دارند و در آبادانی، گسترش علوم، و ترویج فرهنگ غنی این شهر نقش ارزندهای ایفا کردهاند.
زندگی شیعه و سنی در این منطقه عمدتاً فارغ از تعصبات مذهبی و در چارچوب سنتی از همزیستی صمیمانه ادامه یافته بود.
اما با ظهور گروههای جهادی در دهههای اخیر، این وضعیت دستخوش تغییر شد. در سال ۱۳۸۴، نخستین درگیری خشونتآمیز میان پیروان شیعه و سنی در هرات رخ داد؛ درگیری که دولت وقت با اعزام نیروهایی از کابل به آن پایان داد. این رویداد اگرچه مهار شد، اما نقطه عطفی در حافظه جمعی شیعیان هرات محسوب میشود.
پس از آن، هرچند روند افراطگرایی مذهبی در برخی مناطق کشور شدت گرفت، اما در دوره جمهوریت رویداد نگرانکننده دیگری از تنش مستقیم مذهبی در هرات گزارش نشد.
با اینحال، بارها شاهد کشتار شیعیان به ویژه هزارهها که عمدتا در غرب این شهر ساکن هستند، توسط گروههایی مانند داعش، طالبان و گروههای مسلح همسو با طالبان بودهایم. این حملات که اغلب با بمبگذاری در مساجد، بازارها و اماکن عمومی انجام میشد، الگویی از خشونت هدفمند علیه یک مذهب و قوم خاص را نشان میداد.
پس از سقوط جمهوریت و قدرتگیری دوباره طالبان در سال ۱۴۰۰، وضعیت شیعیان هرات وارد فاز جدیدی شد. حاکمان محلی این گروه در هرات به طور علنی در سخنرانیها و نوشتههای خود از شیعیان با عنوان «رافضی» یاد کرده و برخی از ارزشها و مراسم مذهبی آنان را «بدعت» خواندند. این واژگان که در ادبیات افراطی سابقه طولانی دارد، دیگر فقط در محافل غیررسمی یا بیانیههای گروههای مخفی به کار نمیرفت، بلکه از تریبونهای رسمی و توسط مقامات منصوب طالبان اعلام میشد.
بر اساس گزارشهای موجود، فضای سیاسی و اجتماعی بر شیعیان هرات به شدت تنگ شده و موارد متعددی از سرکوب در جریان برگزاری مراسمهای مذهبی به ویژه در ماه محرم و نیمه شعبان ثبت شده است. برای مثال، محدودیتهای شدید در برگزاری دستهرویهای عزاداری، ممانعت از نصب پرچمها و نشانههای مذهبی، و حتی برخورد با افرادی که در خلوت مراسم برگزار میکردند، از جمله اقداماتی است که توسط منابع محلی گزارش شده است.
در این میان، حضور مولوی اسلامجار به عنوان والی هرات به طور جدی نگرانکننده ارزیابی میشود. او که علاوه بر مسئولیت اجرایی، عنوان «شیخ الحدیث» را نیز یدک میکشد، در کتاب خود رسماً شیعیان را «رافضی» و خارج از جریان اصلی اسلام معرفی کرده است. این کتاب که در دسترس پیروان او قرار دارد، عملاً به یک سند مکتوب و رسمی تبدیل شده که در آن مبانی فکری طرد شیعیان تشریح گردیده است.
برخی ناظران بر این باورند که وقتی حاکم یک شهر، پیروان مذهب شیعه را خارج از دایره اسلام و بدعتگذار بداند، دیگر هیچ نیروی بازدارندهای برای گروههای تروریستی و حتی افراطگرایان اهل سنت برای سرکوب این مردم باقی نمیماند. زیرا این گروهها میتوانند به اظهارات والی، که از سوی حکومت مرکزی طالبان نیز تأیید شده است، به عنوان یک مجوز شرعی معتبر استناد کنند. در چنین فضایی، عمل بر اساس این فتوا نه تنها خلاف قانون محسوب نمیشود، بلکه در چارچوب فکری آنان دارای پاداش اخروی نیز تلقی میگردد.
بر این اساس، حمله روز جمعه در ولسوالی انجیل هرات که به کشته و زخمی شدن شماری از شهروندان شیعه انجامید و سایر حملات مشابه طی چهار سال گذشته، جدا از چارچوب فکری طالبان به ویژه اداره محلی آنان در هرات، قابل تحلیل نیست.
حمله مشابه در شهرک محمدیه ولسوالی گذره هرات که در آن چندین تن از روحانیون و افراد عادی شیعه کشته شدند، همچنان بدون هیچگونه بازخواست رسمی یا علنی باقی مانده است. نه تنها عاملان این حملات دستگیر یا معرفی نشدهاند، بلکه حتی یک اعلامیه محکومیت یا تعهد به پیگیری از سوی مقامات طالبان منتشر نشده است.
این سکوت معنادار، خود به مثابه یک پیام عمل میکند: خون شیعیان هزینهای ندارد. به گفته منابع محلی، کشته شدن شماری از روحانیون شیعه در این شهر، از منظر واکنش نیروهای طالبان، تفاوتی با «ناپدید شدن یک گوسفند» در سایر محلات نداشته است.
حتی موارد بازداشت و شکنجه شیعیان و هزارهها به بهانههای سخیفی مانند «یک روز دیرتر عید کردن» (به دلیل اختلاف در رؤیت هلال ماه) از سوی برخی از نیروهای طالبان با عنوان افتخارآمیز «امر به معروف و نهی از منکر» توجیه شده است. این بدان معناست که حتی تفاوتهای فقهی جزئی نیز میتواند بهانهای برای اعمال خشونت و محدودیت علیه شیعیان قرار گیرد.
در کنار تمامی این زمینههای ساختاری و فکری، حملات مذکور مجموعهای از پیامدهای عینی، گسترده و زنجیرهای برای پیروان مذهب شیعه و هزارههای هرات در پی داشته است که برخی از آنها روندی برگشتناپذیر به نظر میرسد:
یکم: فروپاشی تدریجی امنیت وجودی و تغییر الگوی زندگی روزمره: نخستین و آشکارترین پیامد، از بین رفتن احساس امنیت در سطح فردی و جمعی است. پیروان مذهب شیعه دیگر هیچ مکان و زمانی را برای خود امن نمیدانند. این وضعیت به تدریج الگوی زندگی روزمره آنان را به طور بنیادین تغییر داده است. برای مثال، بسیاری از شیعیان هرات از تردد در ساعات شب خودداری میکنند، رفتن به بازارهای شلوغ را به حداقل رساندهاند، کودکان خود را از حضور در برخی مکاتب بازداشتهاند، و حتی در شرکت در مراسم مذهبی جمعی که همواره بخشی از هویت آنان بوده است، احتیاطهای شدید امنیتی به کار میبرند. این تغییر رفتار، نه یک واکنش موقت، بلکه به یک هنجار جدید تبدیل شده است.
دوم: مهاجرت سازمانیافته و خاموش جمعیت شیعه به عنوان یک روند ساختاری: از دیگر پیامدهای قابل اندازهگیری و مستند، افزایش چشمگیر موج مهاجرت شیعیان به ویژه هزارهها از هرات به مقصد خارج از کشور (به ویژه ایران و کشورهای اروپایی) است. این مهاجرت اغلب خاموش و بدون سروصدا انجام میشود، اما ابعاد آن برای آینده جدی خواهد بود. در بلندمدت، این روند ترکیب جمعیتی تاریخی هرات را به نفع یک گروه مذهبی تغییر خواهد داد و تنوع قومی-مذهبی که همواره هویت این شهر بوده است، به تدریج تحلیل میرود.
سوم: بازتولید نظاممند خشونت از طریق بیکیفری و تشویق ضمنی: تکرار حملات بدون آنکه عاملان آنها دستگیر، محاکمه یا حتی به طور رسمی محکوم شوند، یک چرخه خشونت را نهادینه میکند. در چنین فضایی، هر حمله بدون مجازات، عملاً به منزله مجوزی برای حمله بعدی عمل میکند. این بیکیفری نه تنها از سوی گروههای تروریستی سازمانیافته، بلکه توسط افراد عادی افراطی نیز به عنوان یک هنجار تلقی میشود. به عبارت دیگر، سیستم نه تنها خشونت را متوقف نمیکند، بلکه با سکوت و بیاعتنایی خود، به آن مشروعیت نیز میبخشد. برخی تحلیلگران این وضعیت را «خشونت با مجوز رژیم» مینامند؛ جایی که رژیم مستقیماً و عریان عامل خشونت نیست، اما با امتناع از مجازات عاملان، بستر آن را فراهم میکند. حتی برخی از جریان های سیاسی_نظامی و کارشناسان وضعیت کنونی را نتیجه عملکرد مستقیم گروه طالبان برعلیه شیعیان می دانند.
چهارم: تثبیت طرد مذهبی در ساختار قدرت محلی و نهادینه شدن تبعیض: زمانی که بالاترین مقام اجرایی یک رژیم در یک ولایت، گروهی از شهروندان را «کافر» یا «رافضی» میخواند، این فقط یک اظهار نظر شخصی نیست، بلکه تبدیل به یک موضع رسمی و راهنمای عمل برای کل دستگاه اداری و قضایی آن ولایت و فراتر از آن میشود. پیامد عینی این موضع گیری، محرومیت عملی شیعیان از دسترسی به عدالت، خدمات عمومی، و مشارکت سیاسی برابر است.
برای مثال، اگر یک شیعه از یک سنی شکایت کند، قاضی محلی که تحت تأثیر همین چارچوب فکری قرار دارد، احتمالاً شکایت او را جدی نخواهد گرفت. یا یک استاد شیعه که برای تدریس در دانشگاه هرات درخواست میدهد، در فرآیند استخدام با تبعیض مواجه خواهد شد. حتی دسترسی به کمکهای بشردوستانه نیز میتواند تحت تأثیر این تبعیض قرار گیرد؛ زیرا توزیع کمکها معمولاً از طریق مقامات محلی انجام میشود که ممکن است کمک را به «مسلمانان واقعی» (یعنی اهل سنت) اولویت دهند.
پنجم: تخریب سرمایه اجتماعی و فرسایش همزیستی تاریخی: شاید مهمترین و دیرپاترین پیامد بلندمدت، تخریب اعتماد متقابلی است که طی قرنها میان شیعیان و اهل سنت هرات شکل گرفته بود. الگوی تاریخی همزیستی که دههها و حتی قرنها طول کشیده بود تا به یک سنت اجتماعی تبدیل شود، در عرض چند سال به دلیل سیاستهای تبعیضآمیز طالبان، سخنرانیهای سمی مقامات محلی، و حملات مکرر تروریستی، جای خود را به سوءظن، انزوای اجتماعی، و دوگانگی فضای شهری داده است.
امروزه در هرات، محلههای شیعهنشین و سنینشین از هم متمایزتر از گذشته شدهاند. رفتوآمد میان این محلهها کاهش یافته، ازدواجهای مختلط نادرتر شده، و حتی گفتوگوهای روزمره میان همسایگان از مذاهب مختلف با احتیاط و ترس همراه است. این فرسایش سرمایه اجتماعی، یکی از هزینههایی است که نسلهای آینده نیز مجبور به پرداخت آن خواهند بود، زیرا بازسازی اعتماد از دست رفته، دههها زمان نیاز دارد. و قطعا چنین رویکرد روابط اجتماعی میان شهروندان افغانستان را در کل بسیار پیچیده خواهد ساخت.
ششم: بازتعریف هویت شیعی حولمحور قربانیبودن و انزوای روانی-اجتماعی: حملات مکرر و فقدان حمایت رسمی، به تدریج هویت جمعی شیعیان هرات را بازتعریف میکند. آنان دیگر خود را نه به عنوان شهروندانی برابر با حقوق کامل و صاحب فخر تاریخی در این شهر، بلکه به عنوان «اجتماع در معرض خطر» و «قربانیانی بدون حامی» درک میکنند. این بازتعریف هویت، پیامدهای روانی-اجتماعی عمیقی به همراه دارد: افزایش احساس درماندگی، کاهش عزت نفس جمعی، و درونی کردن این باور که «ما شهروند درجه دوم هستیم.»
نسل جوان شیعه در چنین فضایی بزرگ میشود که یا به انزوا و مهاجرت روی میآورد، یا به رادیکالیسم واکنشی (که خود میتواند خشونت بیشتری را بازتولید کند) گرایش پیدا میکند.
در جمعبندی نهایی، آنچه هرات را از یک مرکز تاریخی همزیستی مسالمتآمیز به یکی از مناطق دارای آسیبپذیری سیستماتیک و ساختاری برای شیعیان تبدیل کرده است، صرفاً وقوع چند حمله تروریستی نیست. این حملات، فقط نوک کوه یخ هستند. آنچه زیر سطح آب قرار دارد، ترکیبی از چارچوب فکری رسمی و ضدشیعی حاکمیت محلی، بیکیفری ساختاریافته و تشویق ضمنی خشونت، تثبیت طرد مذهبی در نهادهای قدرت، و بازسازی فضای شهری بر اساس خطوط مذهبی است.
تا زمانی که این چهار عامل ساختاری پابرجا باشند، شیعیان هرات نه تنها در تیررس گروههای تروریستی، بلکه در تیررس یک سیستم نابرابری نهادینه شده قرار خواهند داشت؛ سیستمی که در آن جان، مال و حقوق آنان به طور سیستماتیک از ارزش کمتری برخوردار است.
تغییر این وضعیت، مستلزم نه تنها توقف حملات، بلکه تغییر بنیادین در گفتمان و عملکرد حاکمیت محلی است؛ امری که با ساختار کنونی طالبان در افغانستان و خاصتر در هرات، دور از انتظار به نظر میرسد.
این پدیده بخشی از پروژه اسلام سیاسی است که از سوی برخی از شاخههای این جریان مانند سلفیت جهادی و همپیمانانش شامل القاعده، داعش، طالبان، بوکو حرام، الشباب و سازمانهای مشابه بهعنوان استراتژی انتخاب شده است.
از این پدیده، در ادبیات پژوهشی زیر عنوان جهادیسم یاد میشود، و مراد از آن گرایشی در میان گروههای اسلام سیاسی است که پیادهشدن شریعت اسلامی با تفسیر پیشامدرن را به شیوههای مدنی و مسالمتآمیز ناممکن میداند و توسل به قوه قهریه را اجتنابناپذیر میانگارد.
از دید باورمندان این ایدئولوژی، ساختار قدرت از سطح محلی تا بینالمللی، و همچنان رویکرد کلی جوامع رو به توسعه، موانع ساختاری در برابر برپایی نظام سیاسی مطابق با تفسیر این گروهها ایجاد میکند و از این رو با مکانیسمهایی مانند انتخابات و پناهبردن به رأی و اراده مردم هیچ گاهی نتیجهای به دست نمیآید. از نظر این گروهها، برپایی نظام سیاسی مطابق با این ایدئولوژی هدفی راهبردی است که توسل به قوه قهریه را توجیه میکند و از این رو به جهاد مسلحانه باید به چشم ابزاری استراتژیک نگاه کرد که راه رسیدن به این هدف را هموار میکند.
گروههای اسلام سیاسی، به ویژه شاخههای جهادی آن، برای توجیه رویکرد خود به بازخوانی اسلام و بازسازی آن مطابق با اجندای سیاسی مورد نظر خویش روی آوردند. برای این هدف، کسانی که پدران بنیادگرایی اسلامی شمرده میشوند الهیات جدیدی را بنیان نهادند. در اعتقادات اسلامی، بنیادیترین بخش خداشناسی است که او را با صفات و ویژگیهای گوناگونی معرفی میکند. از نظر این گروهها اما، خدا بیش از همه بهعنوان حاکم و قانونگذار معرفی میشود و عبادت بندگان در برابر او باید در قالب اجرای قوانینی که شریعت خوانده میشود به نمایش گذاشته شود.
در تفسیر این گروهها، کانونیترین گزاره اعتقادی اسلام که در عبارت مشهور دینی: «لا اله الا الله» تعریف شده است به صورت "لا حاکم الا الله" فهمیده میشود، و از این رو هیچ گونه عقبنشینی یا سازش بر سر حاکمیت دینی و برپایی نظام تئوکراتیک گنجایش ندارد.
معرفی جهاد بهعنوان حکم ششم اسلام
با توجه به جایگاه ویژه حاکمیت الهی در نظر اسلام سیاسی، اهمیت هر یک از آموزههای عملی اسلام نیز در نسبت با این امر تعریف و اولویتبندی میشود، و هر چیزی که نقش بیشتری در برپایی این حاکمیت داشته باشد در منظومه تعالیم اسلامی از نظر این گروه جایگاه بالاتری پیدا میکند. از همین جهت ارکان اسلام که در برداشت عموم مسلمانان در پنج امر خلاصه میشود، در نظر طرفداران این ایدئولوژی شش تا است و ششمین آنها جهاد است.
شماری از آنان این نظریه را به ابن تیمیه نسبت دادهاند که گویا او جهاد را رکن ششم اسلام معرفی کرده است. شماری از آنان از این هم فراتر رفته و گفتهاند که جهاد هرچند رکن ششم اسلام است اما موجودیت پنج رکن دیگر به آن وابسته است و از این رو اهمیت ویژهای پیدا میکند که قابل جایگزینی با چیز دیگری نیست.
چنین برداشتی از جهاد در تاریخ اسلام کمتر سابقه داشته است، زیرا هنگامی که در متون کلاسیک دینی به دستهبندی احکام می پرداختند، امور اعتقادی در جایگاه نخست و امور عبادی در جایگاه بعدی قرار میگرفت و سپس نوبت به معاملات میرسید. مراجعه به دستهبندی موضوعات دینی در مهمترین منابع حدیث و فقه در تاریخ اسلام به خوبی این موضوع را آشکار میکند. حتی در سدههای اخیر تاریخ مسلمانان، آموزش احکام مربوط به جهاد تقریبا کنار گذاشته شده و به وجود آنها در متون کلاسیک اکتفا میشد و این تصور وجود داشت که قضایای مربوط به جهاد متعلق به تاریخ گذشته است و نیازی به آموزش مجدد آنها وجود ندارد. اما در قرن بیستم، با شروع فعالیت جنبشهای اسلام سیاسی این موضوع از حاشیه به متن آمد، و در دوران جنگ سرد که جنگ در افغانستان به نام جهاد بر ضد نیروهای اتحاد شوروی سابق به راه افتاد این موضوع به یکی از پرشورترین موضوعات فکری در میان این گروهها تبدیل شد. در این دوره مخزن فقهی کلاسیک اسلامی مورد مراجعه کسانی مانند عبدالله عزام و دیگران قرار گرفت تا برای پیونددادن این ایدئولوژی با سنت کلاسیک فقهی راهی هموار شود. همچنان، آثاری که پدران بنیادگرایی اسلامی مانند حسن البنا، مودودی و سید قطب در باره جهاد نگاشته بودند در این دوره بازتولید و در مقیاس انبوه تکثیر شد. سپس گروههایی مانند القاعده، داعش و همپیمانان شان آثار نوشتاری، دیداری و شنیداری فراوانی را با بهرهگیری از تکنالوجی جدید ارتباطی تولید کرده و به بدنه فرهنگ جوامع اسلامی تزریق کردند. در این میان، کشورهایی که دچار بحران بودند مانند افغانستان، صومالیا، یمن، عراق و غیره زمین حاصلخیزی برای رشد و گسترش ادبیات جهادیستی شدند و نسل جدیدی از جنگجویان پا به میدان گذاشتند.
طالبان و بسترسازی خشونت
اکنون در افغانستان با تاسیس مدارس جهادی و تمجید از کارنامه گروههای دهشتافگن مانند طالبان در برنامههای آموزشی این مدارس و کنترول رسانههای فعال در داخل کشور به سود قرائت طالبانی از اسلام، زمینه جدیدی برای تولید فرهنگ جهادگرایی و جذب ادبیات متعلق به القاعده و داعش فراهم آمده است. اکنون اندیشههای منتقد این رویکرد در افغانستان اجازه مطرحشدن ندارند و قرائت جهادگرایانه از آموزههای دینی یکهتاز صحنه شده و در حال مهندسی جامعه به سود جهادیسم هستند.
اگرچه شماری از گروههای معتقد به جهادگرایی، از جمله طالبان، در ظاهر اجندای بینالمللی و منطقهای ندارند و بیشتر تمرکزشان بر شرایط محلی است، اما به لحاظ استراتژیک بستری را خلق میکنند که بالمآل به سود جهادیسم بینالملل است. پراکندگی جغرافیایی از مالی و صومالیا تا لیبیا، یمن، عراق، افغانستان و شبهقاره هند و پاکستان، به هیچ صورت مانع همگرایی این گروهها نیست، و بلکه به عکس، این جزایرِ از هم جدا میتوانند در بزنگاه کلان حوادث به هم پیوسته و قدرت فرامرزی گستردهای ایجاد کنند. از همین رو، بسترسازی برای فرهنگ جهادگرایی لایههای بحران در این جوامع را عمیقتر، فرصتهای رهایی این جوامع از بحران را محدودتر، و درغلطیدن به ورطه خشونتهای گسترده را آسانتر میگرداند.
