شاخص آزادی مطبوعات در جهان؛ افغانستان پس از طالبان ۵۳ رتبه سقوط کرده است

سازمان حمایت از رسانه‌های آزاد افغانستان (امسو) روز چهارشنبه، ۹ ثور، با نشر اعلامیه‌ای نوشت که چنین اقداماتی حمله مستقیم به استقلال رسانه‌ها است و حقوق بنیادی شهروندان برای دسترسی به اطلاعات را نقض می‌کند.

این سازمان تاکید کرده است که رسانه‌ها باید بر بنیاد معیارهای حرفه‌ای خود و نیاز مخاطبان، موضوعات بحث و مهمانان برنامه‌ها را برگزینند. به گفته امسو، هرگونه مداخله بیرونی به هویت حرفه‌ای رسانه‌ها آسیب می‌زند.

در اعلامیه این سازمان آمده است که تنوع دیدگاه‌ها برای یک جامعه سالم حیاتی است و محدود کردن انتخاب مهمانان، شکل دیگری از کنترول افکار عمومی و سانسور به شمار می‌رود.

امسو از طالبان خواسته است که در برابر فعالیت رسانه‌ها مانع ایجاد نکنند و بر اساس اصول بین‌المللی، امنیت خبرنگاران و فعالیت آزادانه آنان را تضمین نمایند.

طالبان پیش از این نیز فهرستی از تحلیلگران سیاسی را به رسانه‌ها داده و دستور داده بودند که به جز این افراد، کسان دیگری را در بحث‌های خود دعوت نکنند. این گروه همچنین حضور شماری از تحلیلگران منتقد را در برنامه‌های رسانه‌ای به طور کامل ممنوع کرده است.

با وجود آن‌که روابط میان طالبان سنیِ دیوبندی و ایران شیعه همواره با تنش‌هایی همراه بوده است، اما در تحولات اخیر، نوعی همبستگی و همدردی میان طالبان و جمهوری اسلامی ایران دیده می‌شود. این در حالی است که اختلافات دو طرف در زمینه درگیری‌های مرزی، اختلافات آبی بر سر رود هلمند و اخراج پناهجویان افغان همچنان پابرجاست.

با این حال، اظهارات مقام‌های طالبان و فعالان رسانه‌ای این گروه نشان می‌دهد که نوعی همبستگی مقطعی شکل گرفته است. این همبستگی‌ عمدتاً در قالب مخالفت با «تجاوز اسرائیل» و «تجاوز امریکا» بیان می‌شود.

این گزارش به بررسی اظهارات کلیدی و فعالیت‌های شبکه‌های اجتماعی چهره‌های طالبان، از جمله سخنگویان رسمی، اعضای کمیسیون فرهنگی، خبرنگاران نزدیک به حلقه رهبری طالبان و همچنین رادیو تلویزیون دولتی می‌پردازد.

موضع رسمی طالبان

روشن‌ترین و معتبرترین بیان همدلی طالبان با ایران از سوی ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی ارشد این گروه، ارائه شده است. مجاهد در ۱۵ فبروری ۲۰۲۶، در مصاحبه‌ای با بخش پشتوی رادیو ایران اظهار داشت که طالبان «طرفدار جنگ نیست»، اما بر حق ایران برای دفاع از خود تاکید کرد.

مجاهد تصریح کرد: «ما طرفدار جنگ نیستیم… شما به یاد دارید زمانی که به ایران حمله شد، نتیجه این بود که ایران پیروز بیرون آمد. فکر می‌کنم این بار هم همین‌طور خواهد بود. ایران بر حق است؛ دفاع، حق ایران است. هر چه پیش آید، افغان‌ها آماده‌اند در زمان جنگ و سختی با ایران همدردی کرده و در حد توان خود همکاری کنند.»

100%

او همچنین ادعا کرد که ایران در «جنگ ۱۲ روزه» با اسرائیل پیروز شده و در هر رویارویی دیگری نیز پیروز خواهد شد، زیرا «توانایی دارد، بر حق است و حق دفاع از خود را دارد.»

وی تاکید کرد که افغانستان «در حد توان» همکاری خواهد کرد، به‌ویژه در صورتی که ایران درخواست کمک کند.

این مصاحبه به‌طور گسترده توسط رسانه‌های داخلی و بین‌المللی بازتاب یافت.

مجاهد همچنین بار دیگر ابراز امیدواری کرد که از طریق دیپلوماسی از جنگ جلوگیری شود.

او پیش‌تر نیز حملات اسرائیل را محکوم کرده بود. مجاهد پس از حملات اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای، پدافند هوایی و فرماندهان جمهوری اسلامی، در ۱۳ جون ۲۰۲۵ بیانیه‌ای منتشر کرد و این حملات را «نقض آشکار اصول اساسی حقوق بین‌الملل، به‌ویژه اصل حاکمیت ملی و تمامیت ارضی» خواند.

همچنان، در مارچ ۲۰۲۶، وزارت خارجه طالبان و سخنگوی این گروه نسبت به تشدید تنش‌های منطقه‌ای پس از حملات مشترک امریکا و اسرائیل به ایران ابراز نگرانی کردند. اما در این بیانیه‌ها اشاره‌ای به تلفات گسترده غیرنظامیان در ایران نشده است.

محکومیت حملات امریکا و اسرائیل

از آغاز درگیری‌های در ۲۸ فبروری، عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی ایران، بارها با امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان، تلفنی گفت‌وگو کرده است. وزارت خارجه طالبان در ۲ مارچ در بیانیه‌ای از تماس تلفنی متقی با عراقچی خبر داد.

در این تماس، متقی با ابراز نگرانی عمیق نسبت به تحولات منطقه‌ای، آنچه را «تجاوز ایالات متحده امریکا و اسراییل علیه جمهوری اسلامی ایران» خوانده به شدت محکوم کرد. او همچنین کشته‌شدن علی خامنه‌ای را «اندوه‌بار» توصیف نمود و با دولت و مردم ایران ابراز همدردی کرد.

او تاکید کرد که طالبان «نقض حاکمیت ملی، تمامیت ارضی و حریم کشورها» را «مردود و مغایر با اصول پذیرفته‌شده بین‌المللی» می‌داند.

در تماس دیگری، متقی وزیر خارجه ایران را به حل بحران از طریق دیپلوماسی و مذاکره ترغیب کرد.

در کنار مواضع رسمی، فعالان رسانه‌ای طالبان نیز به‌طور گسترده به حملات امریکا و اسرائیل علیه ایران واکنش نشان داده‌اند.

شبکه حقانی

محمد جلال، عضو ارشد کمیسیون فرهنگی طالبان و عضو فعال شبکه حقانی، به‌طور گسترده در حمایت از جمهوری اسلامی موضع‌گیری کرده است.

در جون ۲۰۲۵، اندکی پس از پاسخ‌های موشکی ایران به حملات اسرائیل، محمد جلال تصاویری از خسارات در مرکز اسرائیل منتشر کرد و نوشت:‌ «صحنه‌هایی از تل‌آویو اشغالی پس از آن‌که جمهوری اسلامی ایران حق دفاع مشروع خود را اعمال کرد.»

این موضع‌گیری با گفتمان ضداسرائیلی طالبان همسو بود و اقدامات ایران را در چارچوب «دفاع مشروع» معرفی می‌کرد. دیدگاه‌های محمد جلال بازتاب‌دهنده موضع سخت‌گیرانه حلقه رهبری طالبان در مخالفت با اسرائیل و غرب است.

او همچنین ۱۸ حمل پستی از محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس جمهوری اسلامی و رئیس هیئت مذاکره‌کننده با امریکا را در حساب کاربری خود در اکس بازنشر کرد. محمدباقر قالیباف در این پست، از پیوستن خود به طرح «جانفدا برای ایران» خبر داده بود و فورم آن را هم منتشر کرده بود.

محمد جلال از نزدیکان سراج‌الدین حقانی، وزیر داخله طالبان با بازنشر پست قالیباف در اکس خود نوشت: قالیباف، رئیس مجلس جمهوری اسلامی به تازگی در کمپین «جانفدا» ثبت نام کرد، «داوطلبانی که آماده‌اند جان خود را برای دفاع از ایران فدا کنند.»

انس حقانی، برادر سراج‌الدین حقانی، وزیر داخله طالبان نیز ۱۹ حمل شعری را با اشاره به تنگه هرمز در اکس خود منتشر کرده است.

مشاور طالبان در کابل

عبدالله ریحان، فعال و نویسنده نزدیک به طالبان با بیش از ۸۵ هزار دنبال‌کننده، از جمله صریح‌ترین حامیان رسانه‌ای ایران در میان چهره‌های طالبان بوده است. محتوای او ترکیبی از ستایش مقاومت ایران، ارائه درس‌هایی برای افغان‌ها و انتقاد شدید از امریکا و اسرائیل است.

در ۱۱ اپریل ۲۰۲۶، ریحان در پستی به زبان پشتو، میهن‌دوستی ایرانیان را در برابر تهدیدهای دونالد ترامپ برای بمباران زیرساخت‌های ملکی ایران ستود و نوشت: «افغان‌ها باید میهن‌دوستی و غیرت را از ایرانیان یاد بگیرند… وقتی ترامپ تهدید کرد زیرساخت‌ها و پل‌های ایران را بمباران می‌کند، صبح روز بعد همه ایرانیان از خانه‌های شان بیرون آمدند، روی پل‌ها ایستادند و به جهان گفتند: ما در خانه‌ها پنهان نشده‌ایم، همین‌جا ایستاده‌ایم. اگر می‌خواهید بمباران کنید، ما را بمباران کنید.»

او این وضعیت را با سقوط کابل در سال ۲۰۲۱ مقایسه کرد و گفت در آن زمان برخی نیروهای افغان تجهیزات نظامی را نابود یا به امریکا واگذار کردند، در حالی‌که حتی منتقدان حکومت ایران نیز زیرساخت‌های ملی خود را تخریب نکردند.

ریحان در ۳ اپریل ۲۰۲۶ نوشت: «افغان‌ها در هر شرایطی در کنار ایران خواهند ایستاد و از آن حمایت خواهند کرد. حمله به تاسیسات غیرنظامی هرگز قابل قبول یا توجیه‌پذیر نیست.»

او در پستی دیگر، حملات امریکا به پل‌ها، شفاخانه‌ها و مکاتب ایران را محکوم کرد و نوشت: «هرچقدر هم که دولت یک کشور ضعیف یا ناقص باشد، باز هم از اشغال خارجی بسیار بهتر است… آینده یک ملت باید همیشه توسط مردم خود آن تعیین شود.»

ریحان همچنین کارایی موشک‌های ایرانی در برابر سامانه‌های دفاعی مانند گنبد آهنین اسرائیل و تاد امریکا را برجسته کرده است. او با الهام از سخنرانی‌های آیت‌الله خامنه‌ای در دوران جنگ ایران و عراق، بر وحدت افغان‌ها تاکید کرد و ایران را الگویی از عزم ملی معرفی کرد.

در این میان، انس حقانی، عضو ارشد شبکه حقانی، هیچ پست عمومی درباره ایران منتشر نکرده است. فعالیت او بیشتر بر حکومت‌داری طالبان، پیروزی این گروه در ۱۴۰۰ و مسائل آزادی بیان متمرکز است.

پوشش تلویزیون ملی

رادیو تلویزیون دولتی تحت کنترول طالبان به‌عنوان یکی مهم‌ترین رسانه‌های داخلی، به زبان‌های پشتو و دری فعالیت می‌کند. این رسانه معمولاً بیانیه‌های رسمی را بازتاب می‌دهد و کمتر به تولید تحلیل مستقل در حمایت از ایران می‌پردازد.

این رسانه مصاحبه فبروری ۲۰۲۶ ذبیح‌الله مجاهد با رادیو ایران و همچنین بیانیه‌های وزارت خارجه در محکومیت حملات به ایران را پوشش داده است. این گزارش‌ها در چارچوب نگرانی طالبان از «تشدید تنش‌های منطقه‌ای» و دفاع از حاکمیت ملی ارائه می‌شود و با خط دیپلوماتیک اداره طالبان همخوانی دارد.

تمرکز این رسانه بیشتر بر تبلیغ حکومت طالبان در داخل کشور است. مسایل مربوط به ایران عمدتاً در دوره‌های اوج تنش مطرح می‌شود.

حمایت طالبان از ایران مقطعی و محدود است و بیشتر ریشه در مخالفت مشترک با امریکا و اسرائیل دارد تا یک اتحاد راهبردی. حلقه پیرامون هبت‌الله آخندزاده به‌طور سنتی کمتر در عرصه رسانه‌ای ظاهر می‌شود و فعالیت عمومی آن‌ محدودتر از سخنگویان و چهره‌های رسانه‌ای طالبان است.

جمع‌بندی

در مجموع، از زمان حملات اسرائیل و امریکا در جون ۲۰۲۵ و فبروری ۲۰۲۶، مواضع طالبان از پیشنهاد صریح ذبیح‌الله مجاهد برای همدردی و «همکاری در حد توان»، تا توصیف محمد جلال از حملات ایران به‌عنوان «دفاع مشروع» و فراخوان‌های عبدالله ریحان برای ایستادن افغان‌ها در کنار ایران، نشان‌دهنده نوعی همسویی عمل‌گرایانه با جمهوری اسلامی ایران بوده است.

رسانه‌های دولتی تحت کنترول طالبان نیز این مواضع رسمی را بازتاب داده‌اند، بدون آن‌که به حمایت مستقل و ایدئولوژیک از جمهوری اسلامی بپردازند. با این حال، این‌که این رویکرد در آینده به همکاری عملی منجر شود یا نه، همچنان نامشخص است.

طالبان کوشیده است که مواضعی خیلی تند علیه امریکا اتخاذ نکند تا مناسباتش با این کشور وخیم‌تر از اکنون نشود. اداره طالبان امیدوارست که امریکا را به بازگشایی سفارت در کابل و عادی‌سازی روابط متقاعد کند تا بار سنگین و انزوا و تحریم‌های بین‌المللی از شانه‌های اداره طالبان و افغانستان کم شود.

در همین حال، هم‌زمان با تشدید درگیری‌های امریکا با ایران، واشنگتن به بهانه گروگان‌گیری، به‌طور کم‌سابقه‌ای طالبان را تهدید کرد. وزارت خارجه امریکا، مشاوران ترامپ و اعضای کانگرس به طور هماهنگ طالبان را تهدید کردند که اگر گروگان‌های امریکایی را آزاد نکنند، مجازات خواهند شد. طالبان در واکنش، یک گروگان امریکایی را آزاد کرد.

ناظران تاکید کردند که این تهدیدها با جنگ ایران پیوند داشته است.

روزنامه اتریشی «دی‌پرسه» روز چهارشنبه نوشت که هدف اصلی این توافق، انتقال پناهجویان افغان به اوزبیکستان و سپس اخراج آن‌ها به افغانستان است.

کابینه حکومت اتریش در ۱۹ حمل، طرح توافق با اوزبیکستان را تایید کرده بود.

گرهارد کارنر، وزیر داخله اتریش، این اقدام را بخشی از سیاست‌های سخت‌گیرانه پناهندگی در این کشور توصیف کرده است. او تاکید کرد که اتریش با این توافق، گام‌های عملی بیشتری برای اخراج بیشتر پناهجویان برمی‌دارد.

اتریش از سال گذشته میلادی تاکنون، چندین شهروند افغانستان را از این کشور اخراج کرده است.

به گزارش اسوشیتدپرس، او در جریان محاکمه یک‌هفته‌ای خود اتهامات وارده را نپذیرفته است.

این حمله انتحاری در ۴ سنبله ۱۴۰۰، هم‌زمان با روزهای تسلط دوباره طالبان بر کابل و خروج نیروهای امریکایی، در نزدیکی دروازه «ابی‌گیت» میدان هوایی کابل رخ داد.

در آن زمان، نیروهای امریکایی در حال اجرای عملیات تخلیه از افغانستان بودند. در این حمله، حدود ۱۶۰ افغان و ۱۳ نظامی امریکایی کشته شدند.

اعضای هیئت منصفه نتوانستند درباره این‌که آیا مرگ این افراد در میدان هوایی کابل نتیجه مستقیم توطئه و همکاری او بوده است یا خیر، به توافق نظر برسند. اگر آن‌ها در این مورد به توافق می‌رسیدند، شریف‌الله ممکن بود با حکم حبس ابد روبه‌رو شود.

حکم زندان او در هفته‌های آینده اعلام خواهد شد.

لارن روزن، وکیل مدافع شریف‌الله، در جریان دادگاه گفت که دادستان‌ها به جز گفته‌های خود شریف‌الله در جریان ساعت‌ها بازجویی اف‌بی‌آی، هیچ مدرکی برای اثبات ارتباط او با این حمله ارائه نکرده‌اند.

او افزود که شریف‌الله ممکن است چیزهایی را به ماموران اف‌بی‌آی گفته باشد که فکر می‌کرد آن‌ها می‌خواهند بشنوند، زیرا پیش از انتقال به امریکا، از شکنجه در جریان تحقیقات در بازداشتگاه‌های پاکستان هراس داشت.

شریف‌الله توسط نیروهای امنیتی پاکستان بازداشت شد و این سرآغاز روابط گرم فرمانده ارتش و نخست وزیر پاکستان با شخص ترامپ شد.

دادستان‌های وزارت عدلیه امریکا گفتند که شریف‌الله نقش مهمی در برنامه‌ریزی حمله ابی‌گیت داشته و در چندین حمله دیگر داعش خراسان نیز دخیل بوده است. آنها به طور مشخص به حمله سال ۱۴۰۳ به یک تالار کنسرت در مسکو اشاره کرد که حدود ۱۴۰ کشته برجا گذاشت.

بررسی‌های فرماندهی مرکزی امریکا (سنتکام) نشان داده بود که عامل حمله ابی‌گیت، عبدالرحمان لوگری، عضو گروه داعش بود که طالبان او را از زندانی در افغانستان آزاد کرده بودند. بر اساس اظهارات اف‌بی‌آی، شریف‌الله با عامل این حمله در زندان آشنا شده بود.

دادستان پرونده همچنین گفت که شریف‌الله به یک خبرنگار گفته بود که می‌خواست «صلیبی‌های» امریکایی را به دلیل تهاجم به کشورش به قتل برساند.

به گفته این دانشجویان، آخرین مبالغ پرداختی به آن‌ها مربوط به ماه میزان سال گذشته بوده و از آن زمان تاکنون، مقام‌های دانشگاه درباره پرداخت این هزینه‌ها اقدامی نکرده‌اند.

این دانشجویان که از ولسوالی‌ها و ولایت‌های دوردست و از طریق آزمون کانکور به این دانشگاه راه یافته‌اند، می‌گویند که به دلیل فقر فزاینده و مشکلات اقتصادی، توانایی پرداخت کرایه اتاق و هزینه‌های خوراک خود را ندارند.

آنان با ابراز نگرانی عمیق از تاخیر طولانی‌مدت در پرداخت حقوق‌شان، گفتند که مسئولان طالبان در تخار نه تنها پاسخی به مطالبات آن‌ها نداده‌اند، بلکه دانشجویانی را که خواستار حق‌شان بودند، به سکوت تهدید کرده‌اند.

وزارت تحصیلات عالی طالبان مبلغی کمتر از دو هزار افغانی را زیر نام «بدل اعاشه» به دانشجویانی پرداخت می‌کند که از مناطق دوردست به دانشگاه می‌آیند، در لیلیه زندگی نمی‌کنند و محل بودوباش ندارند.

یک منبع آگاه در دانشگاه تخار با تایید این معضل به افغانستان اینترنشنال گفت که مسئولان دانشگاه وعده داده‌اند بخشی از این مبالغ تا دو هفته دیگر پرداخت شود، اما مشخص نیست که این وعده عملی خواهد شد یا خیر.

تاخیر در پرداخت بدل اعاشه باعث شده است که برخی از دانشجویان، به‌ویژه دانشجویان ولایت‌های تخار و بدخشان، ترک تحصیل کرده و برای تامین مخارج زندگی به کارهای دشوار در معادن طلا روی بیاورند.

طالبان در چند سال گذشته در پرداخت منظم معاشات و حقوق کارمندان دولت ناتوان بوده‌ است. با این که این گروه مدعی است بودجه حکومت را از طریق عواید داخلی تامین می‌کند، اما توضیح نمی‌دهد که چرا نمی‌تواند معاش معلمان و هزینه دانشجویان مستحق را به موقع پرداخت کند.