اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، خواستار تقویت گروه‌های نیابتی جمهوری اسلامی موسوم به «محور مقاومت» از افغانستان تا یمن و از ایران تا غزه و لبنان شد. او همچنین خروج نیروهای امریکایی از عراق را «پیروزی» خواند.
قاآنی پنجشنبه‌شب در مراسمی در تهران گفت: «باید کمربند دفاع، استقلال‌طلبی و عزت را از افغانستان تا یمن و از ایران تا غزه و لبنان در سراسر جهان اسلام محکم کنیم.»
او افزود که امروز «وحدت ساحات در جبهه مقاومت» دیده می‌شود و هر یک از بخش‌های این جبهه با اقداماتی که او آن را حساب‌شده خواند، با دشمن مقابله می‌کنند.
فرمانده نیروی قدس سپاه در بخش دیگری از سخنانش به خروج نیروهای امریکایی از عراق اشاره کرد و گفت امریکا «با وجود تمام امکانات و تجهیزات خود، از عراق اخراج شده است». او این رویداد را نتیجه مقاومت مردم عراق و نیروهای همسو با ایران دانست.
نیروهای امریکایی در ۳۰ سپتامبر، پس از بیش از دو دهه حضور نظامی، خروج خود از عراق را تکمیل کردند. خروج این نیروها بخشی از توافق میان واشنگتن و بغداد برای پایان مأموریت ائتلاف بین‌المللی در عراق بود.
بر اساس گزارش رویترز، ایران و گروه‌های همسو با آن خروج نیروهای امریکایی را یک پیروزی راهبردی دانسته‌اند، در حالی که درباره پیامدهای امنیتی این خروج و احتمال افزایش نفوذ گروه‌های مسلح مورد حمایت جمهوری اسلامی نیز نگرانی‌هایی مطرح شده است.
قاآنی گفت: «اگرچه شرایط دشوار است، اما به حول و قوه الهی حرکت جبهه مقاومت رو به جلوست.» او همچنین گفت که مردم عراق خروج نیروهای امریکایی را جشن گرفته‌اند.
در مورد افغانستان، قاآنی این کشور را در کنار یمن، ایران، غزه و لبنان در چارچوب آنچه «کمربند دفاع، استقلال‌طلبی و عزت» خواند، قرار داد. او درباره نقش مشخص گروه‌های مسلح مورد حمایت جمهوری اسلامی در افغانستان یا سیاست جمهوری اسلامی در قبال افغانستان جزئیات بیشتری ارائه نکرد.
«محور مقاومت» عنوانی است که مقام‌های جمهوری اسلامی برای گروه‌های مسلح مورد حمایت تهران در منطقه، نظیر حزب‌الله، حشد شعبی، حماس و حوثی‌های یمن، استفاده می‌کنند.
اظهارات قاآنی در حالی مطرح شده است که در هفته‌های اخیر گزارش‌هایی درباره افزایش فعالیت نیروهای لشکر فاطمیون، گروه شبه‌نظامی متشکل از شهروندان افغانستان و تحت حمایت سپاه پاسداران ایران، در استان سیستان و بلوچستان ایران منتشر شده است. بر اساس گزارش حال‌وش، صدها نیروی فاطمیون در بخش‌هایی از این استان مستقر یا جابه‌جا شده‌اند و ویدیوهایی نیز از حضور و آموزش نظامی این نیروها منتشر شده است.
قاآنی در بخش دیگری از سخنانش گفت که امریکا تصور می‌کرد می‌تواند ایران را ظرف چهار روز یا حداکثر دو هفته به تسلیم وادار کند، اما با شرایطی متفاوت از محاسبات خود مواجه شد.
ماه گذشته نیز عطاالله عمری، وزیر زراعت طالبان و در آغاز سال میلادی جاری احمدجان بلال، رئیس عمومی شرکت‌های امارتی، از بلاروس دیدار کردند.
همچنین، سرگئی لوکاشویچ، معاون وزیر خارجه بلاروس سال گذشته به کابل سفر کرده بود.
طالبان این سفرها را عمدتاً به منظور گسترش همکاریهای اقتصادی و تجاری معرفی کرده است. بلاروس ماشین‌آلات زراعتی، سنگین و تجهیزات صنعتی تولید می‌کند.
گستردگی سفرهای مقام‌های طالبان به بلاروس که روابط تاریخی گسترده با افغانستان نداشته است، پرسش برانگیز است.
بلاروس در کابل سفارت فعال ندارد و امور قنسولی خود با افغانستان را از طریق سفارتش در تاشکند دنبال می‌کند. طالبان نیز در بلاروس سفارت ندارد و امور قنسولی خود را از طریق سفارت افغانستان در مسکو انجام می‌دهد.
پنج منبع ارشد، از جمله مقام‌های پیشین امنیتی، درباره این سفرها به افغانستان اینترنشنال گفتند که طالبان از بلاروس، متحد نزدیک روسیه، جنگ‌افزار و پهپاد خریداری می‌کند. به گفته این منابع، این خریدها از طریق هند و با تأمین مالی این کشور انجام می‌شود.
جزئیات این همکاری هنوز روشن نیست و مشخص نیست هند تا چه اندازه حاضر است برای خرید تجهیزات نظامی به طالبان کمک مالی یا سیاسی کند. با این حال، طالبان در برابر برتری هوایی و قدرت آتش پاکستان، به تسلیحاتی مانند پهپاد نیاز دارد تا توان دفاعی خود را در برابر تهدیدهای نظامی گسترده‌تر پاکستان افزایش دهد.
دو منبع ارشد افغان این اطلاعات را بر اساس اطلاعات منابع هندی و همچنین فردی آشنا با بازار سیاه تسلیحات در اختیار افغانستان اینترنشنال قرار داده‌اند.
بلاروس از صادرکنندگان قدیمی سلاح و تجهیزات نظامی روسی است که نیروهای ارتش پیشین افغانستان و طالبان نیز با استفاده از آنها آشنایی داشته‌اند. شماری از این تجهیزات در سال‌های گذشته به مناطق جنگی رسیده و در مواردی نیز به دست گروه‌های مسلح غیردولتی افتاده است.
بنا بر اطلاعات رسیده، روابط نظامی طالبان و بلاروس پس از سفر وزیر دفاع این گروه به مسکو در ماه جوزا و دیدار او با مقام‌های ارشد روسیه گرم‌تر شد. در آن سفر، روسیه و طالبان درباره همکاریهای نظامی گفت‌وگو کردند.
ضمیر کابلوف، نماینده ویژه روسیه برای افغانستان گفت این توافق نظامی به ترمیم تجهیزات روسی در افغانستان محدود است. او افزود که این توافق می‌تواند زمینه امضای قراردادهای تازه میان دو طرف را فراهم کند.
بلاروس از نزدیک‌ترین متحدان روسیه است و الکساندر لوکاشنکو، رهبر این کشور، روابط نزدیکی با ولادیمیر پوتین دارد. مینسک پس از حمله روسیه به اوکراین در کنار مسکو ایستاد و با تحریم‌های گسترده غرب روبه‌رو شد.
سابقه همکاری نظامی بلاروس و افغانستان
همکاری نظامی افغانستان و بلاروس سابقه دارد. یک مقام ارشد امنیتی حکومت پیشین افغانستان گفت که در دوره ریاست‌جمهوری اشرف غنی، همکاری کابل و مینسک عمدتاً بر خرید هلیکوپترهای نظامی ام‌آی-۳۵ متمرکز بود.
حکومت وقت امیدوار بود که این چرخبال‌ها به نیروهای افغان در نبرد با طالبان کمک کند. به گفته او، «برای پشتیبانی هوایی از نیروها به چنین هلیکوپترهایی نیاز داشتیم.»
او که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش نشود، گفت که همکاری امنیتی و نظامی مستقیم با بلاروس ممکن نبود، چون ایالات متحده نسبت به خرید جنگ‌افزار از روسیه و بلاروس حساسیت داشت. هر دو کشور روابط خوبی با واشنگتن نداشتند.
او گفت: «امریکا کمک نظامی و مالی می‌کرد، اما خودش تعیین می‌کرد که این کمک‌ها کجا و برای چه منظوری مصرف شود. امریکا قطعاً اجازه نمی‌داد که از بلاروس یا روسیه سلاح یا هلیکوپتر بخریم.»
این چهره ارشد حکومت سابق گفت حکومت پیشین به این نتیجه رسید که امضای قرارداد مستقیم ممکن نیست و از مسیر هند که متحد نزدیک کابل و روسیه بود، وارد عمل شود.
به روایت این مقام، هند با بلاروس توافق دایمی دارد و از همین مسیر برای افغانستان هلیکوپتر جنگی خرید. اسناد رسمی همان دوره نشان می‌دهد که هند چهار فروند هلیکوپتر ام‌آی-۳۵ را از بلاروس خریداری کرد و به نیروهای هوایی افغانستان سپرد. این مقام همچنین گفت که هند شماری از جنگنده‌های خود را نیز از طریق بلاروس ترمیم کرد و در اختیار افغانستان گذاشت.
خبرگزاری پژواک در ۲۱ حوت ۱۳۹۶ گزارش داد که وزارت دفاع افغانستان با کمک مالی هند، چهار هلیکوپتر جنگی ام-۳۵ از بلاروس خریداری می‌کند.
دولت وزیری، سخنگوی وقت وزارت دفاع، به پژواک گفت که قرارداد خرید این هلیکوپترها میان افغانستان و بلاروس در دهلی‌نو امضا شده و هند هزینه آن را می‌پردازد.
مقام پیشین مذکور به افغانستان اینترنشنال گفت که در حکومت پیشین روی خرید دوربین دید درشب و پهپاد از بلاروس و ترکیه نیز رایزنی شد و کارهای مقدماتی انجام گرفته بود، اما این برنامه به فرجام نرسید.
آیا طالبان همان مسیر را دنبال می‌کند؟
طالبان پس از بازگشت به قدرت، با حریفی قدرتمند چون پاکستان روبه‌روست که براساس رده‌بندی موسسه گلوبال فایرپاور در سال ۲۰۲۶، چهاردهمین قدرت نظامی جهان است. نیروها و تسلیحات طالبان توان محدودی برای مقابله با جنگنده‌های پاکستانی دارند و این گروه تلاش کرده است با خرید یا تولید پهپاد این فاصله نظامی را جبران کند.
نبود شناسایی بین‌المللی و نگرانی از پیوندهای طالبان با گروه‌های تروریستی، دسترسی این گروه به سلاح‌های پیشرفته را دشوار کرده است. فروش سلاح به طالبان همچنین می‌تواند روابط کشورهای فروشنده را با پاکستان، قدرت هسته‌ای جنوب آسیا، پرتنش کند یا واکنش امریکا را برانگیزد.
دستکم دو مقام ارشد نظامی و امنیتی سابق گفتند که بلاروس کشوری است که با پادرمیانی هند و رضایت روسیه، حاضر است برخی از تجهیزات به خصوص پهپاد را در اختیار طالبان قرار دهد.
یکی از این مقام‌های سابق بخش امنیتی گفت که طالبان اکنون می‌کوشد از همان مسیرهایی استفاده کند که حکومت پیشین برای خرید تجهیزات نظامی به کار می‌برد.
او با اتکا به منابع منطقه‌ای خود گفت که «صد درصد» مطمئن است که طالبان از بلاروس جنگ‌افزار نظامی، از جمله پهپاد خریده است و این خریدها مانند گذشته از مسیر هند انجام می‌شود.
به گفته او، هند قرارداد نظامی با بلاروس دارد و مراحل اداری خرید و ترمیم جنگ‌افزار میان دو طرف از قبل نهایی شده است. بنابراین هندی‌ها هر زمان بخواهند می‌توانند خرید کنند و بحث عمدتاً بر سر قیمت است.
او تأکید کرد: «طالبان در زمینه خرید جنگ‌افزار راه جمهوریت را تعقیب می‌کند.»
یک چهره ارشد نزدیک به طالبان در کابل به افغانستان اینترنشنال گفت که توافق‌هایی میان دو طرف انجام شده و این توافق‌ها «بیشتر به اشاره و هماهنگی روسیه است».
هند تنها کشوری در منطقه و جهان است که از طالبان در برابر پاکستان حمایت می‌کند. دهلی در نشست‌های بین‌المللی برخورد نظامی پاکستان با اداره طالبان را محکوم کرده است. به جز هند هیچ کشور دیگر از اداره طالبان در برابر حملات پاکستان حمایت نکرده است.
افغانستان اینترنشنال با یک کارشناس ارشد روسی نیز گفت‌وگو کرده است. او که نخواست نامش به دلایل امنیتی ذکر شود، گفت بعید می‌داند بلاروس بدون هماهنگی با روسیه وارد همکاری نظامی مهمی با طالبان شود.
او گفت که بلاروس در حوزه سیاست خارجی و امنیتی به‌شدت به مسکو وابسته است و هرگونه همکاری حساس نظامی با طالبان احتمالاً بدون اطلاع روسیه انجام نمی‌شود.
یکی از چهره‌های مخالف طالبان به افغانستان اینترنشنال گفت که «بلاروس می‌داند که (از طریق هند) برای طالبان تجهیزات نظامی می‌فروشد. فکر کنم روس‌ها بار خود را به گردن بلاروس انداخته‌اند.»
افزایش نقش پهپاد در جنگ‌های طالبان
پهپاد در ماه‌های اخیر به یکی از ابزارهای مهم در درگیری‌های طالبان، به‌ویژه در مرز با پاکستان و در نبرد با مخالفان مسلح تبدیل شده است.
طالبان از اوایل سال روان میلادی، برای نخستین بار در سطح گسترده‌تری از پهپادهای انتحاری و کوادکوپتر در حملات فرامرزی به پاکستان استفاده کرده است، از جمله در مناطقی که ده‌ها کیلومتر در عمق خاک پاکستان قرار دارند. پاکستان این پهپادها را ابتدایی و ناموثر توصیف کرده است.
نهاد رصد درگیری‌ها «اکلد» نیز نوشته است که استفاده طالبان از پهپاد علیه اهدافی در داخل پاکستان از ماه دلو و حوت ۱۴۰۴ به بعد به یک الگو در درگیری با پاکستان تبدیل شده است.
طالبان برخی حملات پهپادی به داخل خاک پاکستان را تایید کرده، اما مسئولیت شماری دیگر را رد کرده است.
ارتش پاکستان روز چهارشنبه، دوم میزان اعلام کرد هشت پهپاد را که به گفته این کشور از افغانستان به پرواز درآمده بودند، در اطراف تورخم و کوهات سرنگون کرده است. ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان، این ادعا را رد کرد و گفت طالبان چنین حمله‌ای انجام نداده است.
اسلام‌آباد روز بعد ۱۰ موقعیت در ولایت‌های خوست، پکتیا و قندهار را هدف قرار داد و گفت این نقاط به ذخیره و پرتاب پهپاد ارتباط داشته‌اند. طالبان از کشته‌شدن غیرنظامیان در این حملات خبر دادند.
استفاده از پهپاد به مرز پاکستان محدود نمانده است. در درگیری‌های اخیر طالبان با جنگجویان جبهه آزادی در ولسوالی کامدیش نورستان نیز طالبان از پهپاد استفاده کرد.
گزینه‌های ایران و چین
در یک سال اخیر بارها این سوال مطرح بوده است که طالبان پهپادها را از کجا خریداری می‌کند؟ نام کشورهای ایران، هند، روسیه، چین و اکنون بلاروس بر سر زبان‌ها بوده است.
کارشناس روسی باور دارد که طالبان علاقمند پهپاد ایرانی است. زیرا به گفته وی، «پهپادهای ایرانی در مقایسه با پهپادهای بلاروس از کیفیت و اعتبار بیشتری برخوردار است.»
اما یکی از سیاستمداران مخالف طالبان که سابقه نظامی دارد، به افغانستان اینترنشنال گفت ایران «از ترس پاکستان زیاد و علنی» نمی‌تواند پهپاد بدهد.
پهپادهای شاهد ایران پس از جنگ روسیه و اوکراین شهرت بیشتری یافتند. پس از جنگ اخیر ایران و امریکا نیز بار دیگر نام شاهد بر سر زبان‌ها افتاد. امریکا نیز مجبور شده است که پهپادها ارزانتر مانند شاهد تولید کند تا در جنگ‌ها دچار کمبود پهپادهای پیشرفته و گران‌قیمت خود نشود.
در عین حال، منبع نزدیک به طالبان گفته است که پهپادهای چینی نیز در بازار به وفور پیدا می‌شوند و «استفاده از آنها ساده‌تر و قیمت‌شان ارزانتر است.»
چرا بلاروس؟
هلال‌الدین هلال، معین پیشین وزارت داخله افغانستان گفت پهپادهای ساخت بلاروس در بازار بین‌المللی شهرت چندانی ندارند و کمتر مورد توجه قرار می‌گیرند. به همین دلیل، به گفته او، طالبان در این مسیر پیش‌قدم شده‌اند.
بلاروس پهپادهای شناسایی، تهاجمی و هلیکوپتری تولید می‌کند. «بوسل ام۵۰» و «بورویستنیک» از مدل‌هایی‌اند که تولیدکنندگان این کشور آنها را از محصولات موفق تجاری خود معرفی کرده‌اند.
هلال نیز باور دارد که هند هزینه خرید پهپاد را می‌پردازد. با این حال، هلال نقش «مافیای سلاح» را در تهیه جنگ‌افزار بلاروس برای طالبان پررنگ خواند. در این مورد، یک مقام نظامی مخالف طالبان نیز نقش مافیای سلاح را تایید کرد.
افغانستان اینترنشنال برای دریافت دیدگاه وزارت‌های خارجه هند و بلاروس و اداره طالبان در این مورد با آنها تماس گرفت، اما هیچ‌یک از این طرف‌ها به پرسش‌های افغانستان اینترنشنال پاسخ ندادند.
جنگ نیروهای مخالف طالبان با این گروه وارد مرحله تازه‌ای شده است. طالبان دیگر تنها به جنگ‌افزارهای به‌جامانده از نیروهای امریکا و ناتو اکتفا نمی‌کند و برای ادامه جنگ با مخالفان مسلح خود به تجهیزات و جنگ‌افزارهای جدید نیاز دارد.
آگاهان می‌گویند کشورهای نزدیک به طالبان، از جمله روسیه، هند و ایران، می‌توانند در تأمین بخشی از نیازهای تسلیحاتی این گروه نقش داشته باشند. به گفته آنان، افزایش استفاده طالبان از پهپاد و تلاش برای دسترسی به جنگ‌افزارهای جدید، نشانه‌ای از تلاش این گروه برای تقویت توان نظامی خود در برابر پاکستان و نیروهای مخالف در داخل افغانستان است.
اما طالبان برای دسترسی گسترده و رسمی به بازار تسلیحات، باید حکومت مشروع تشکیل دهد و روابط خود را با گروه‌های تروریستی قطع کند. شماری از کشورها، از جمله امریکا، بارها درباره دسترسی گروه‌های شبه‌نظامی و تروریستی به سلاح‌ها و تجهیزات نظامی موجود در افغانستان ابراز نگرانی کرده‌اند.
