افغانستان اینترنشنال
۲۴ اکتبر، برابر با دوم عقرب، روز جهانی فلج کودکان است. موارد فلج کودکان در افغانستان از چهار مورد در سال ۱۴۰۰ به ۴۲ مورد رسیده است. در پنج سال گذشته و از زمان بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان موارد ابتلا به این بیماری با افزایش ۹۵۰ درصدی، بیش از ۱۰ برابر شده است.
چند دهه مبارزه ناتمام با پولیو
مبارزه با فلج کودکان در افغانستان حدود نیم قرن سابقه دارد. نخستین برنامه واکسیناسیون این بیماری در سال ۱۳۵۷ آغاز شد.
براساس داده‌های سازمان بهداشت جهانی، در دهه ۱۳۶۰ و در جریان جنگ با نیروهای شوروی، سالانه صدها و گاهی نزدیک به دو هزار مورد پولیو در افغانستان ثبت می‌شد.
پوشش واکسیناسیون کودکان یک‌ساله با وجود جنگ، از سه درصد در سال ۱۳۶۰ به ۳۳ درصد در سال ۱۳۶۸ رسید.
براساس گزارش مرکز کنترول و پیشگیری بیماری‌های امریکا، در دوره حکومت مجاهدین، بین سال‌های ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۵، سه کارزار واکسیناسیون با حمایت نهادهای بین‌المللی اجرا شد که حدود ۷۰ درصد کودکان زیر پنج سال را زیر پوشش قرار داد.
سپس در سال‌های ۱۳۷۷ تا ۱۳۷۸، در دوره نخست حاکمیت طالبان، ۱۵۰ مورد پولیوی وحشی در افغانستان ثبت شد.
از سقوط طالبان تا بازگشت دوباره این گروه
پس از سقوط نخستین حکومت طالبان، موارد پولیو با ادامه واکسیناسیون از ۱۱ مورد در سال ۱۳۸۰ به چهار مورد در سال ۱۳۸۳ کاهش یافت. اما این رقم در سال‌های ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۰ به ۸۰ مورد و در سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۳۹۹ به ۵۶ مورد رسید.
در سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۰، هم‌زمان با بازگشت طالبان به قدرت، چهار مورد پولیو ثبت شد. این رقم سال بعد به دو مورد کاهش یافت، اما سپس به شش مورد در سال‌های ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۲ و ۲۵ مورد تا ۱۴۰۳ رسید.
در سال ۱۴۰۳، طالبان واکسیناسیون خانه‌به‌خانه را متوقف کرد. شمار موارد پولیو تا سال ۱۴۰۴ به ۲۱ مورد و براساس تازه‌ترین آمار ابتکار جهانی ریشه‌کنی پولیو، تا ۲۹ میزان ۱۴۰۵ به ۴۲ مورد رسید.
این رقم در مقایسه با چهار مورد در سال بازگشت طالبان، ۹۵۰ درصد افزایش را نشان می‌دهد.
جنوب و شرق افغانستان با بیشترین رقم فلج اطفال
بررسی افغانستان اینترنشنال نشان می‌دهد که در سال جاری ۱۲ ولایت افغانستان درگیر ویرویس پولیو هستند. بیشترین موارد در جنوب و سپس شرق کشور به‌ویژه در ولایت‌های هم‌مرز با پاکستان و مواردی نیز در غرب افغانستان گزارش شده است.
در شمال افغانستان تنها یک مورد در بغلان ثبت شده است.
براساس این بررسی، قندهار با ۱۰ مورد در صدر و پس از آن، هلمند و ننگرهار هرکدام با ۹ مورد بیشترین آمار پولیو را در افغانستان دارند.
نگاه فرهنگی و اعتقادی به واکسیناسیون و همسایگی این ولایت‌ها پاکستان عوامل اصلی رشد این ویروس در جنوب و شرق افغانستان عنوان شده است.
داکتر محمد خاکراه رشیدی، هماهنگ‌کننده پیشین مرکز ملی عملیات اضطراری مبارزه با پولیو در افغانستان می‌گوید پوشش پایین واکسیناسیون، مشکلات امنیتی و تبلیغات ضد واکسین از موانع قدیمی مبارزه با این بیماری در جنوب و شرق افغانستان بوده‌اند.
ردپای پولیو در ۱۶ ولایت
آزمایش نمونه‌های فاضلاب آلوده به مدفوع انسانی نشان می‌دهد ویروس پولیو در افغانستان در متن جامعه در گردش و رو به گسترش است.
یک سند رسیده به افغانستان اینترنشنال نشان می‌دهد که نمونه‌های مثبت ویروس پولیو در فاضلاب، دست‌کم در ۱۶ ولایت افغانستان شناسایی شده است. به این معنا که علاوه بر ۱۲ ولایت درگیر، در لغمان، زابل، بادغیس و قندوز نیز با وجود ثبت‌نشدن بیمار، وجود این ویرویس تاییدشده است.
بر اساس این سند، بیشترین نمونه‌های مثبت بررسی فاضلاب‌ها مربوط به قندهار با ۲۹، ننگرهار با ۲۴ و هلمند با ۲۰ نمونه است. در کابل نیز هشت نمونه مثبت ثبت شده است.
کم‌سن‌ترین موارد ثبت‌شده، دو کودک پنج‌ماهه در هلمند و قندهار و بزرگ‌ترین مورد، کودکی ۱۲ ساله و ۱۰ ماهه در ولسوالی دانگام کنر بوده است.
این سند نشان می‌دهد از ۴۴۷ بیمار دچار فلج، نمونه‌برداری شده تا مشخص شود علت بیماری آنان پولیو بوده یا نه، اما نتیجه آزمایش‌ها تا زمان تهیه گزارش مشخص نشده بود.
در این سند، ۶۳ کودک با نشانه‌های مشکوک به پولیو نیز در انتظار نتیجه آزمایش ثبت شده‌اند.
چرا پولیو پس از بازگشت طالبان افزایش یافت
طالبان از سال ۱۴۰۳ کمپاین واکسیناسیون خانه‌به‌خانه پولیو را متوقف کرد و اجرای آن را به مساجد و برخی اماکن خاص محدود کرد.
داکتر عبدالحکیم تمنا، رئیس صحت عامه هرات در حکومت پیشین، می‌گوید در واکسیناسیون مسجدبه‌مسجد، همه خانواده‌ها کودکان خود را برای دریافت واکسین نمی‌برند و شماری از کودکان از واکسین بازمی‌مانند.
به گفته او، در روش خانه‌به‌خانه، شمار کودکان هر خانه ثبت می‌شد و تیم‌ها روز سوم برای واکسین‌کردن کودکان جامانده بازمی‌گشتند. او می‌گوید با تغییر این شیوه، ثبت اطلاعات و پیگیری واکسیناسیون کودکان جامانده نیز از میان رفته است.
داکتر رشیدی نیز می‌گوید برخی خانواده‌ها از زمان کمپاین خبر نمی‌شوند و برخی نیز کودکان خود را به مسجد نمی‌برند.
او می‌گوید روند کنونی می‌تواند گسترش بیماری را مهارنشدنی کند. به گفته آقای رشیدی موارد کشف نشده ابتلا به این بیماری ممکن است بسیار بیشتر از آمار کنونی باشد.
داکتر عبید (نام مستعار) در وزارت صحت عامه طالبان در گفت‌وگو با افغانستان اینترنشنال گفت تصمیم‌گیری درباره این شیوه متاثر از دیدگاه شورای علمای قندهار است که به رهبر طالبان مشورت می‌دهد. او گفت مسوولان وزارت صحت عامه طالبان، از جمله وزیر، با واکسیناسیون خانه‌به‌خانه موافق‌اند، اما تغییر تصمیم شورای قندهار برای آن‌ها دشوار است.
همچنین یک گزارش هیئت مستقل نظارت بر ابتکار جهانی ریشه‌کنی پولیو از بازداشت تیم‌های واکسیناسیون در سال گذشته در جنوب افغانستان خبر داده است. این هیئت همچنین رهبری طالبان را به استفاده از برنامه پولیو برای گرفتن کمک‌های بیشتر متهم کرده است.
در این گزارش به نقل از شریکان برنامه آمده است که نبود پیام روشن رهبری طالبان در حمایت از واکسیناسیون، باعث برخوردهای متفاوت مقام‌های طالبان با این برنامه شده است.
هیئت همچنین می‌گوید رهبری طالبان از برنامه پولیو برای گرفتن منابع مالی برای دیگر بخش‌های صحی استفاده می‌کند. به ارزیابی این نهاد، این رویکرد به‌ویژه در جنوب دیده می‌شود و فعالیت‌های ریشه‌کنی پولیو به ابزاری برای درخواست کمک‌های گسترده‌تر توسعه‌ای تبدیل شده است.
این هیئت نوشته است که تا زمان تهیه گزارش، هیچ طرح عملی برای توقف کامل انتقال ویروس در جنوب افغانستان وجود ندارد.
گزارش همچنین می‌گوید وزیر صحت عامه طالبان و مسئولان پولیو، با وجود آماده‌شدن ترتیبات سفر و ویزا، در نشست حضوری این هیئت، سال گذشته در جینوا شرکت نکردند.
کاهش نقش زنان
در دوره جمهوریت، زنان واکسیناتور می‌توانستند وارد خانه‌ها شوند، با مادران درباره نگرانی‌های‌شان گفت‌وگو کنند و کودکان را واکسین کنند. یک کارمند ارشد وزارت صحت عامه طالبان به افغانستان اینترنشنال می‌گوید این ارتباط به شناسایی کودکان جامانده و رفع باورهای نادرست خانواده‌ها کمک می‌کرد.
پس از بازگشت طالبان، محدودیت‌های کار و رفت‌وآمد زنان و توقف واکسیناسیون خانه‌به‌خانه، فعالیت آنان را دشوار کرده است.
سازمان بهداشت جهانی هشدار داده که حضور زنان در تیم‌های واکسیناسیون، به‌ویژه در جنوب افغانستان، بسیار پایین است. یونیسف نیز می‌گوید محدودیت رفت‌وآمد زنان، نیاز به همراه مرد و دشواری ورود آن‌ها به مسجدها، مانع دسترسی برخی کودکان به واکسین می‌شود.
گزارش هیئت مستقل نظارت بر ریشه‌کنی پولیو نیز صریحا از سیاست طالبان برای جلوگیری از حضور زنان در برنامه مبارزه با پولیو در جنوب افغانستان انتقاد کرده و آن را مانعی در برابر ریشه‌کنی بیماری دانسته است.
خطر انتقال ویروس به بیرون از افغانستان
نگرانی از سرایت ویروس پولیو از افغانستان به کشورهای دیگر نیز مطرح شده است. سازمان بهداشت حهانی می‌گوید گردش ویروس خطر انتقال آن به کشورهای همسایه و حتی کشورهای دورتر را همچنان حفظ کرده است.
آقای تمنا به شناسایی ویروس پولیو در فاضلاب هامبورگ آلمان اشاره می‌کند که به گفته سازمان بهداشت جهانی، با ویروس شناسایی‌شده در قندهار ارتباط ژنتیکی دارد.
با همه این‌ها، آقای رشیدی می‌گوید مهار پولیو همچنان در افغانستان ممکن است، به شرط آن‌که واکسیناسیون منظم باشد و کودکان جامانده شناسایی شوند.
او همچنین یکی از راه‌های اساسی بهبود برنامه مبارزه با پولیو را کاهش بروکراسی، هزینه‌های هنگفت و ناهماهنگی می‌داند. به گفته آقای رشیدی، وزارت صحت عامه مسئول برنامه‌ریزی است، سازمان بهداشت جهانی و یونیسف در مدیریت مالی و فنی نقش دارند و موسسه‌های غیردولتی خدمات را اجرا می‌کنند.
روشی که به باور او روند تطبیق کارزارهای مبارزه با پولیو را کُند، پرمصرف و پرچالش می‌سازد.
سجاد حیدر خان، سخنگوی وزارت خارجه پاکستان روز جمعه یکم عقرب در یک نشست خبری گفت تا زمانی که طالبان وجود گروه‌های تروریستی در افغانستان را نپذیرد و سازوکاری معتبر برای جلوگیری از تهدیدات امنیتی علیه همسایگان ایجاد نکند، ادامه گفت‌وگوها بی‌فایده خواهد بود.
به گفته سجاد حیدر خان، بر اساس گزارش‌های تیم نظارت سازمان ملل متحد و سیگار، در حال حاضر بیش از ۲۰ گروه تروریستی در افغانستان مستقر هستند و بدون کنترول فعالیت می‌کنند. وی افزود که این گروه‌ها نه‌تنها امنیت پاکستان، بلکه امنیت کشورهای منطقه از جمله چین، اوزبیکستان و ایران را نیز تهدید می‌کنند.
سخنگوی وزارت خارجه پاکستان با اشاره به آمار تلفات حملات فرامرزی تاکید کرد که طی یک سال گذشته بیش از ۱۳۰۰ شهروند پاکستان در پی افزایش حملات تروریستی جان باخته‌اند. او تصریح کرد که اسلام‌آباد از سال ۲۰۲۱ تا اکتبر سال گذشته به‌طور مداوم از طریق دیدارهای دوجانبه و نشست‌های بین‌المللی در فرمت مسکو، قطر، ترکیه، عربستان و چین با طالبان در تعامل بوده، اما این تلاش‌ها به دلیل «عدم انعطاف طالبان» به نتیجه نرسیده است.
وی در پاسخ به پرسشی درباره احتمال میانجی‌گری روسیه میان اسلام‌آباد و کابل اظهار داشت که پاکستان نقش مسکو در قبال امنیت منطقه‌ای را ارزشمند می‌داند، اما در حال حاضر هیچ طرح یا ابتکار جدیدی روی میز قرار ندارد.
حیدر خان با انتقاد از موضع طالبان در نشست اخیر فرمت مسکو گفت که طالبان حتی حاضر به پذیرش حضور گروه‌های تروریستی در خاک افغانستان و تایید اعلامیه مشترک نشد که این امر نشان‌دهنده ابعاد تازه‌ای از عدم همکاری آن‌هاست. او تاکید کرد تا زمانی که طالبان مسئولیت مهار این تهدیدات را نپذیرد، ادامه گفت‌وگوهای بی‌نتیجه هیچ ارزشی نخواهد داشت.
پیشتر ضمیر کابلوف، نماینده ویژه رئیس‌جمهور روسیه در امور افغانستان، تائید کرد که هشتمین نشست فرمت مسکو به‌دلیل اختلاف میان طالبان و پاکستان بدون تصویب بیانیه مشترک پایان یافت.
وزارت خارجه پاکستان پیشتر گفته بود که اگر طالبان برای جلوگیری از فعالیت گروه‌های مسلحی که به گفته اسلام‌آباد از خاک افغانستان وارد پاکستان می‌شوند همکاری کند، این کشور آماده بازگشایی مرزها و ازسرگیری تجارت با افغانستان است.
شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان هم به تازگی اعلام کرد تروریست‌ها شبانه‌روز از خاک افغانستان وارد این کشور می‌شوند و مردم و نیروهای امنیتی را هدف قرار می‌دهند. او روز پنج‌شنبه، ۳۰ میزان، در نشست کمیته اقدام ملی در پیشاور گفت که این خون‌ریزی باید به‌طور کامل متوقف شود.
طالبان پیش از این بارها حضور گروه‌های مسلح خارجی در افغانستان و استفاده از خاک این کشور علیه همسایگان را رد کرده است.
ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان روز گذشته اعلام کرد که بار دیگر اتهامات مقامات اسلام‌آباد مبنی بر دست داشتن این گروه در ناامنی‌های پاکستان را «به‌شدت» رد می‌کند. ذبیح‌الله مجاهد، در شبکه اکس نوشت که طالبان امکانات این را ندارد که در کشورهای دیگر ناامنی ایجاد یا آن را تمویل کند. سخنگوی طالبان گفت ناامنی در پاکستان به نفع افغانستان نیست و این گروه از آن حمایت نمی‌کند. او افزود: «ناامنی در پاکستان از لحاظ اقتصادی، اجتماعی و انسانی به ضرر ما است.»
