نماینده صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل (یونیسف) در افغانستان، می‌گوید که تغییرات اقلیمی، افزایش تقاضا برای آب، کمبود منابع مالی و مدیریت نادرست منابع آبی، بحران آب در این کشور را تشدید کرده است. تاج‌الدین اویوال هشدار داد که این وضعیت بر زندگی کودکان نیز تأثیر منفی گذاشته است.
نماینده یونیسف روز شنبه، دوم عقرب، در پیامی در شبکه اجتماعی اکس از کشورهای عضو، کمک‌کنندگان و نهادهای مالی بین‌المللی که در نشست اطلاع‌رسانی این سازمان درباره بحران آب افغانستان شرکت کرده بودند، قدردانی کرد.
او فشارهای ناشی از تغییرات اقلیمی، افزایش تقاضا برای آب، کمبود بودجه، برداشت بیش از حد از آب‌های زیرزمینی، کمبود زیرساخت‌ها و مدیریت نادرست منابع آبی را از عوامل تشدید بحران آب در افغانستان دانست.
گزارش‌های یونیسف و دیگر نهادهای سازمان ملل متحد نشان می‌دهد که خشکسالی، کاهش منابع آبی، تغییرات اقلیمی و ضعف زیرساخت‌های آبرسانی، دسترسی مردم افغانستان به آب آشامیدنی سالم را دشوارتر کرده است. این بحران افزون بر زندگی روزمره و کشاورزی، سلامت، تغذیه و آموزش کودکان را نیز تهدید می‌کند.
بر اساس گزارش سازمان ملل متحد که در ماه جون منتشر شد، بیش از نیمی از جمعیت افغانستان با خشکسالی و کمبود آب روبه‌رو هستند. کاهش درازمدت بارندگی، به‌ویژه در مناطق کشاورزی، به محصولات زراعتی آسیب زده و درآمد خانواده‌هایی را که به کشاورزی وابسته‌اند، کاهش داده است.
به گفته سازمان ملل متحد، خشکسالی سال ۲۰۲۵ ولایت‌های شمالی، شمال‌غربی و شمال‌شرقی افغانستان را تحت تأثیر قرار داده و به زمین‌های کشاورزی، چراگاه‌ها و منابع آب زیرزمینی آسیب رسانده است. کاهش محصولات زراعتی و کمبود آب و علوفه برای دام‌ها نیز مشکلات اقتصادی خانواده‌های وابسته به کشاورزی و دامداری را افزایش داده است.
بر اساس ارزیابی یونیسف از نیازهای بشردوستانه افغانستان در سال ۲۰۲۶، حدود ۲۵ درصد خانواده‌ها در سال ۲۰۲۵ از منابع آب بهبودیافته‌نشده استفاده می‌کردند. همچنین، ۴۶ درصد خانواده‌ها دسترسی به آب آشامیدنی سالم را مهم‌ترین نگرانی خود دانسته‌اند؛ رقمی که در سال ۲۰۲۴ حدود ۳۱ درصد بود.
بر اساس همین گزارش، حدود ۱۵.۹ میلیون نفر در افغانستان در سال ۲۰۲۶ به خدمات آبرسانی، حفظ‌الصحه و بهداشت نیاز دارند. یونیسف اعلام کرده است که در نظر دارد از طریق برنامه‌های خود، دسترسی ۲.۹ میلیون نفر را به آب آشامیدنی مناسب فراهم کند.
احتمال کاهش شدید منابع آب کابل تا سال ۲۰۳۰
بحران آب در کابل نیز به‌سرعت در حال تشدید است. سازمان امدادرسانی مرسی کورپس در گزارشی که در اپریل ۲۰۲۵ منتشر کرد، هشدار داد که سطح آب‌های زیرزمینی کابل طی یک دهه گذشته حدود ۲۵ تا ۳۰ متر کاهش یافته است. بر اساس این گزارش، میزان برداشت آب از آبخوان‌های شهر سالانه حدود ۴۴ میلیون مترمکعب بیشتر از میزان تغذیه طبیعی آن‌ها است و در صورت ادامه این روند، منابع آب زیرزمینی کابل ممکن است تا سال ۲۰۳۰ خشک شوند.
این گزارش همچنین بر فشار ناشی از رشد جمعیت، گسترش شهرنشینی، تغییرات اقلیمی و حفر چاه‌های غیرمجاز بر منابع آب کابل تأکید کرده است. ادامه این وضعیت می‌تواند دسترسی میلیون‌ها نفر به آب را با مشکل جدی روبه‌رو کند و هزینه تأمین آب را برای خانواده‌ها افزایش دهد. با این حال، پیش‌بینی خشک‌شدن منابع آب زیرزمینی تا سال ۲۰۳۰ به معنای بی‌آب‌شدن کامل شهر در آن سال نیست؛ بلکه هشداری درباره خطر کاهش شدید ذخایر آب زیرزمینی در صورت ادامه روند کنونی است.
سجاد حیدر خان، سخنگوی وزارت خارجه پاکستان روز جمعه یکم عقرب در یک نشست خبری گفت تا زمانی که طالبان وجود گروه‌های تروریستی در افغانستان را نپذیرد و سازوکاری معتبر برای جلوگیری از تهدیدات امنیتی علیه همسایگان ایجاد نکند، ادامه گفت‌وگوها بی‌فایده خواهد بود.
به گفته سجاد حیدر خان، بر اساس گزارش‌های تیم نظارت سازمان ملل متحد و سیگار، در حال حاضر بیش از ۲۰ گروه تروریستی در افغانستان مستقر هستند و بدون کنترول فعالیت می‌کنند. وی افزود که این گروه‌ها نه‌تنها امنیت پاکستان، بلکه امنیت کشورهای منطقه از جمله چین، اوزبیکستان و ایران را نیز تهدید می‌کنند.
سخنگوی وزارت خارجه پاکستان با اشاره به آمار تلفات حملات فرامرزی تاکید کرد که طی یک سال گذشته بیش از ۱۳۰۰ شهروند پاکستان در پی افزایش حملات تروریستی جان باخته‌اند. او تصریح کرد که اسلام‌آباد از سال ۲۰۲۱ تا اکتبر سال گذشته به‌طور مداوم از طریق دیدارهای دوجانبه و نشست‌های بین‌المللی در فرمت مسکو، قطر، ترکیه، عربستان و چین با طالبان در تعامل بوده، اما این تلاش‌ها به دلیل «عدم انعطاف طالبان» به نتیجه نرسیده است.
وی در پاسخ به پرسشی درباره احتمال میانجی‌گری روسیه میان اسلام‌آباد و کابل اظهار داشت که پاکستان نقش مسکو در قبال امنیت منطقه‌ای را ارزشمند می‌داند، اما در حال حاضر هیچ طرح یا ابتکار جدیدی روی میز قرار ندارد.
حیدر خان با انتقاد از موضع طالبان در نشست اخیر فرمت مسکو گفت که طالبان حتی حاضر به پذیرش حضور گروه‌های تروریستی در خاک افغانستان و تایید اعلامیه مشترک نشد که این امر نشان‌دهنده ابعاد تازه‌ای از عدم همکاری آن‌هاست. او تاکید کرد تا زمانی که طالبان مسئولیت مهار این تهدیدات را نپذیرد، ادامه گفت‌وگوهای بی‌نتیجه هیچ ارزشی نخواهد داشت.
پیشتر ضمیر کابلوف، نماینده ویژه رئیس‌جمهور روسیه در امور افغانستان، تائید کرد که هشتمین نشست فرمت مسکو به‌دلیل اختلاف میان طالبان و پاکستان بدون تصویب بیانیه مشترک پایان یافت.
وزارت خارجه پاکستان پیشتر گفته بود که اگر طالبان برای جلوگیری از فعالیت گروه‌های مسلحی که به گفته اسلام‌آباد از خاک افغانستان وارد پاکستان می‌شوند همکاری کند، این کشور آماده بازگشایی مرزها و ازسرگیری تجارت با افغانستان است.
شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان هم به تازگی اعلام کرد تروریست‌ها شبانه‌روز از خاک افغانستان وارد این کشور می‌شوند و مردم و نیروهای امنیتی را هدف قرار می‌دهند. او روز پنج‌شنبه، ۳۰ میزان، در نشست کمیته اقدام ملی در پیشاور گفت که این خون‌ریزی باید به‌طور کامل متوقف شود.
طالبان پیش از این بارها حضور گروه‌های مسلح خارجی در افغانستان و استفاده از خاک این کشور علیه همسایگان را رد کرده است.
ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان روز گذشته اعلام کرد که بار دیگر اتهامات مقامات اسلام‌آباد مبنی بر دست داشتن این گروه در ناامنی‌های پاکستان را «به‌شدت» رد می‌کند. ذبیح‌الله مجاهد، در شبکه اکس نوشت که طالبان امکانات این را ندارد که در کشورهای دیگر ناامنی ایجاد یا آن را تمویل کند. سخنگوی طالبان گفت ناامنی در پاکستان به نفع افغانستان نیست و این گروه از آن حمایت نمی‌کند. او افزود: «ناامنی در پاکستان از لحاظ اقتصادی، اجتماعی و انسانی به ضرر ما است.»
این پروژه‌ها شامل ساخت مساجد مجلل در امتداد شاهراه‌ها، در ولایت‌های مختلف افغانستان و در محوطه ارگ می‌شود. شماری از این طرح‌ها به بهره‌برداری رسیده‌اند و کار ساخت برخی دیگر همچنان ادامه دارد.
بررسی‌های افغانستان اینترنشنال بر پایه داده‌های رسمی وزارت فواید عامه، وزارت ارشاد، حج و اوقاف و اطلاعات ارائه‌شده از سوی والیان طالبان نشان می‌دهد که این پروژه‌ها در سه محور اصلی، شامل ساخت و بازسازی مساجد، اجرا شده یا همچنان در دست اجرا قرار دارند.
بر اساس این بررسی‌ها، طالبان تاکنون بیش از ۳۲۴ میلیون افغانی را برای اعمار و مرمت ۱۰ مسجد در ولایت‌های کابل، هرات، بلخ، قندهار، فراه، میدان‌وردک و پکتیکا هزینه کرده است.
در میان این پروژه‌ها، مرمت مسجد خواجه عبدالله انصاری در هرات با بودجه ۱۰۷ میلیون افغانی و ساخت مسجد جامع میدان‌وردک با هزینه ۸۷ میلیون افغانی، از شاخص‌ترین طرح‌ها به شمار می‌روند.
ساخت مسجد جامع «رسول اکرم» در کابل با هزینه ۲۲ میلیون افغانی در سال ۱۴۰۲ و احداث مسجدی در محوطه اداره امور طالبان با بودجه ۱۹.۹ میلیون افغانی در اسد ۱۴۰۳، از دیگر پروژه‌های این گروه در زمینه ساخت مساجد به شمار می‌روند.
بر اساس گزارش اسد ۱۴۰۵ وزارت فواید عامه طالبان، روند ساخت دست‌کم پنج مسجد در امتداد شاهراه‌های اصلی ولایت‌های هلمند، فراه، نیمروز و هرات، با بودجه مجموعی ۱۶۰.۷ میلیون افغانی، همچنان ادامه دارد. این پروژه‌ها در چارچوب برنامه احداث ۷۵ مسجد در مسیر شاهراه‌های کشور و به دستور مستقیم هبت‌الله آخندزاده، رهبر طالبان، روی دست گرفته شده‌اند.
با این حال، طالبان جزئیات هزینه مالی برخی از پروژه‌های بزرگ مذهبی را اعلام نکرده است. از جمله این پروژه‌ها، ساخت مسجد جامع «حسن بصری» در ارگ ریاست‌جمهوری با ظرفیت پذیرش هزار نمازگزار و طرح احداث مسجدی بزرگ به مساحت ۵۵ هزار متر مربع و با ظرفیت ۲۰ هزار نمازگزار در منطقه کوته‌سنگی کابل است.
گسترش ساخت مساجد و مدارس دینی و جهادی و گماشتن افراد وفادار به طالبان در این نهادها، بخشی از راهبرد کلان این گروه برای تقویت بنیان‌های ایدئولوژیک و تحکیم حاکمیت خود به شمار می‌رود. در همین حال، شماری از ناظران و فعالان مدنی ابراز نگرانی می‌کنند که طالبان با اختصاص بودجه‌های انکشافی و منابع عمومی به ساخت مساجد، در پی گسترش و ترویج افراط‌گرایی در سراسر کشور هستند.
این هزینه‌کردها در حالی صورت می‌گیرد که فقر گسترده و بحران معیشتی، بخش بزرگی از جمعیت افغانستان را تحت فشار قرار داده است. در پنج سال گذشته، گزارش‌های متعددی از افزایش ساخت‌وساز مساجد و مدارس دینی و جهادی در نقاط مختلف کشور منتشر شده است؛ روندی که بازتاب‌دهنده جایگاه محوری نهادهای دینی در اولویت‌های فرهنگی و ایدئولوژیک طالبان است.
بر اساس تازه‌ترین گزارش آژانس‌های سازمان ملل، نزدیک به ۱۹.۲ میلیون نفر، معادل ۳۸ درصد جمعیت افغانستان، در زمستان پیش‌رو با ناامنی حاد غذایی در سطح بالا مواجه خواهند شد.
سازمان ملل متحد در هشتاد و یکمین سالگرد تأسیس این نهاد، با نشر ویدیویی ویژه درباره وضعیت افغانستان، بر تداوم تعهد خود به حمایت از مردم این کشور در برابر بحران‌های انسانی، اقتصادی و اقلیمی تأکید کرد. این سازمان می‌گوید با گذشت بیش از هشت دهه از تأسیس ملل متحد، آرمان‌های بنیادین این نهاد، از جمله تأمین صلح پایدار، پاسداری از کرامت انسانی و فراهم‌سازی زمینه برای ساختن آینده‌ای بهتر، همچنان پابرجاست؛ آرمان‌هایی که تحقق آن‌ها در شرایط کنونی افغانستان اهمیت ویژه‌ای دارد.
سازمان ملل در این پیام تصویری اعلام کرد که میلیون‌ها شهروند افغانستان همچنان زیر بار سنگین دهه‌ها درگیری مسلحانه، فقر گسترده، بی‌جاشدگی و بحران‌های اقلیمی زندگی می‌کنند؛ بحران‌هایی که پیامدهای آن بر زندگی روزمره مردم سایه افکنده و دسترسی بسیاری از خانواده‌ها به نیازهای اساسی را با دشواری روبه‌رو ساخته است.
به گفته این سازمان، زنان و دختران در افغانستان با محدودیت‌های شدید اجتماعی و ساختاری مواجه‌اند. همزمان، خانواده‌هایی که از کشورهای همسایه به افغانستان بازمی‌گردند، برای دسترسی به سرپناه مناسب، خدمات اولیه و فرصت‌های بازسازی معیشت خود با چالش‌های جدی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
سازمان ملل در ادامه، به تشریح دامنه فعالیت‌های امدادرسانی خود در افغانستان پرداخت و گفت که در بخش‌های مختلف، از جمله توزیع کمک‌های غذایی اضطراری، بهبود وضعیت تغذیه، ارائه خدمات صحی به مادران و کودکان و اجرای برنامه‌های سراسری واکسیناسیون، فعالیت می‌کند. فراهم‌سازی فرصت‌های آموزشی و حمایت از خانواده‌های بی‌جاشده و عودت‌کننده در بخش‌های گوناگون کشور نیز از دیگر محورهای فعالیت این نهاد عنوان شده است.
سازمان ملل همچنین از ادامه عملیات میدانی برای پاک‌سازی زمین‌ها از ماین‌ها و مواد انفجاری باقی‌مانده از جنگ خبر داد؛ موادی که همچنان جان غیرنظامیان را تهدید می‌کنند و مانعی در برابر بازگشت امن مردم به زندگی عادی به شمار می‌روند.
این نهاد بین‌المللی در پیام خود بر اهمیت رعایت حقوق بشر، تضمین مشارکت آزادانه زنان و دختران در جامعه و تداوم گفت‌وگوها برای دستیابی به صلح و ثبات در افغانستان و منطقه تأکید کرد. به باور این سازمان، تحقق صلح پایدار و ساختن آینده‌ای عادلانه‌تر، مستلزم توجه به حقوق اساسی انسان‌ها و فراهم‌سازی زمینه مشارکت همه اقشار جامعه است.
سازمان ملل تصریح کرد که آرمان ایجاد جهانی صلح‌آمیزتر و عادلانه‌تر هنوز به‌طور کامل تحقق نیافته و در افغانستان نیز کارهای ناتمام بسیاری باقی مانده است. با این حال، این سازمان تأکید کرد که آینده افغانستان به مردم این کشور تعلق دارد و ملل متحد به‌عنوان شریکی متعهد و پایدار، در کنار شهروندان افغانستان باقی خواهد ماند.
بزرگداشت هشتاد و یکمین سالگرد تأسیس سازمان ملل متحد در حالی برگزار می‌شود که بحران بشری در افغانستان همچنان ابعاد گسترده‌ای دارد. بر بنیاد داده‌های «طرح نیازمندی‌ها و پاسخ بشردوستانه سازمان ملل برای سال ۲۰۲۶»، دست‌کم ۲۱.۹ میلیون نفر، معادل ۴۵ درصد جمعیت افغانستان، به کمک‌های فوری بشردوستانه نیاز دارند.
نهادهای بین‌المللی، ناامنی شدید غذایی، خشک‌سالی‌های پی‌هم، موج گسترده بازگشت اجباری پناهجویان، فروپاشی اقتصادی و محدودیت‌های طالبان بر آموزش و اشتغال زنان را از عوامل اصلی تشدید این بحران می‌دانند. این محدودیت‌ها، در کنار دشواری‌های اقتصادی و کاهش فرصت‌های معیشتی، دسترسی زنان به کار و منابع درآمد را محدود کرده و امنیت اقتصادی بسیاری از خانواده‌ها را با تهدید جدی روبه‌رو ساخته است.
شماری از این دانشجویان در گفت‌وگو با افغانستان اینترنشنال می‌گویند که ناامنی و فیس‌های سنگین دانشگاه‌ها، نه‌تنها دختران، بلکه دانشجویان پسر افغان را نیز به ترک تحصیل وادار کرده است.
دانشجویانی که در شهرهای تهران، مشهد و دیگر شهرهای این کشور با افغانستان اینترنشنال گفت‌وگو کرده‌اند، می‌گویند افزایش چشم‌گیر فیس دانشگاه‌ها، هزینه‌های سنگین خوابگاه و تفاوت فاحش قیمت غذا برای دانشجویان افغان و ایرانی، در کنار دشواری‌های تمدید اسناد اقامت پس از تحولات نظامی اخیر، ادامه تحصیل را برای آنان به چالشی جدی تبدیل کرده است.
به گفته این دانشجویان، شماری از آنان اکنون میان دو گزینه دشوار قرار گرفته‌اند: دست کشیدن از تحصیل یا بازگشت به افغانستان زیر حاکمیت طالبان.
کارشناسان هشدار می‌دهند که تداوم فشارهای مالی و امنیتی می‌تواند امید به ادامه آموزش را در میان دختران افغان بیش از پیش تضعیف کند؛ دخترانی که پس از محروم‌شدن از آموزش به دستور طالبان، برای ادامه تحصیل به ایران پناه برده بودند و اکنون نیز با موانع فزاینده‌ای روبه‌رو شده‌اند.
فیس‌های دانشگاهی به ارز خارجی؛ مانعی تازه بر سر راه تحصیل
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های دانشجویان افغان در ایران، افزایش فیس دانشگاه‌ها و محاسبه آن به ارزهای خارجی، به‌ویژه یورو و دالر، است؛ تغییری که هزینه تحصیل را برای خانواده‌های افغان به‌طور چشم‌گیری افزایش داده است.
بر اساس اطلاعاتی که دانشجویان در اختیار افغانستان اینترنشنال قرار داده‌اند، فیس سالانه مقطع لیسانس که پیشتر بین سه تا ۱۲ میلیون تومان، معادل تقریبی ۳۰ تا ۱۲۰ دالر بود، اکنون در برخی دانشگاه‌ها به ۵۰۰ یورو، معادل حدود ۱۶۵ میلیون تومان یا ۵۵۰ دالر، رسیده است.
در مقطع ماستری نیز فیس دانشگاه‌ها که پیش از این حدود ۱۵ میلیون تومان، معادل ۱۵۰ دالر بود، اکنون در برخی موارد به ۸۰۰ یورو، معادل تقریبی ۲۶۴ میلیون تومان یا ۸۸۰ دالر، افزایش یافته است.
وضعیت در مقطع دکتورا نیز از افزایش چشم‌گیر هزینه‌ها حکایت دارد. به گفته دانشجویان، فیس سالانه این مقطع که پیشتر در بیشتر دانشگاه‌ها بین ۲۵ تا ۳۰ میلیون تومان، معادل ۲۵۰ تا ۳۰۰ دالر، بود، اکنون به حدود یک‌هزار و ۶۰۰ یورو، معادل ۵۲۸ میلیون تومان یا یک‌هزار و ۷۶۰ دالر، رسیده است.
پرداخت چنین مبالغی برای بسیاری از خانواده‌های افغان، به‌ویژه خانواده‌هایی که با مشکلات اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، به مانعی جدی در مسیر ادامه تحصیل فرزندان‌شان تبدیل شده است.
یک سال کارگری برای پرداخت فیس دانشگاه
خانم محمدی، دانشجوی افغان در مقطع ماستری رشته حقوق، یکی از دانشجویانی است که افزایش هزینه‌های تحصیل او را تا آستانه ترک دانشگاه پیش برده است.
او در گفت‌وگو با افغانستان اینترنشنال می‌گوید که افزایش فیس دانشگاه، تأمین هزینه‌های تحصیل را برایش دشوار کرده و شماری از دانشجویان زن نیز ناگزیر شده‌اند دانشگاه را ترک کنند.
خانم محمدی می‌گوید: «بسیاری از دانشجویان زن دانشگاه خود را ترک کرده‌اند.»
او می‌افزاید که پس از افزایش هزینه‌ها، برای یافتن حامی مالی تلاش کرده، اما از عهده پرداخت فیس دانشگاه برنمی‌آمده است. به گفته او، فشارهای اقتصادی و ناتوانی در تأمین هزینه‌های زندگی، وضعیت روحی‌اش را نیز تحت تأثیر قرار داده بود.
این دانشجوی افغان می‌گوید با وجود تحصیل در مقطع ماستری رشته حقوق، امکان یافتن کار متناسب با رشته و سطح تحصیلاتش را نداشته و ناچار بوده است به کارگری روی بیاورد؛ کاری که درآمد آن حتی برای پرداخت فیس دانشگاه نیز کافی نبوده است.
او می‌گوید: «می‌خواستم خودم دانشگاه را ترک کنم؛ خیلی حالم بد بود و نمی‌توانستم کار کنم. اینجا هم منی که دانشجوی حقوق در سطح ماستری هستم، نمی‌توانم در یک اداره قانون یا کار اداری کار کنم، مجبوریم کارگری کنیم؛ همچنین نمی‌توانستم با معاش یا حقوق کارگری خود، شهریه دانشگاه را پرداخت کنم.»
خانم محمدی می‌افزاید که در نهایت، با تشویق دوستان و اطرافیانش تصمیم گرفت به‌جای ترک کامل تحصیل، برای یک سال از دانشگاه مرخصی بگیرد و در این مدت کار کند تا بتواند هزینه ترم بعدی را تأمین کند.
او می‌گوید: «حالم بد بود و می‌خواستم واقعاً ترک تحصیل کنم، ولی دوستانم و دوروبری‌هایم مشوره دادند که ترک تحصیل نکن، برو کار کن؛ مرخصی یا به قول ما در افغانستان تعجیل دانشگاهی بگیر. مرخصی یک‌ساله گرفتم و یک سال کارگری کردم تا بتوانم شهریه ترم بعد خود را واریز کنم.»
دانشگاه‌ها کسری بودجه را از دانشجویان خارجی جبران می‌کنند
شهیم احمدی، کارشناس اقتصادی، در گفت‌وگو با افغانستان اینترنشنال می‌گوید که دانشگاه‌های ایران با کمبود منابع مالی روبه‌رو هستند و می‌کوشند بخشی از این کمبود را از طریق افزایش هزینه‌های تحصیلی دانشجویان خارجی جبران کنند.
او می‌افزاید که افزایش فیس‌ها به ارزهای خارجی، فشار مضاعفی بر دانشجویان افغان وارد می‌کند؛ زیرا بسیاری از خانواده‌های آنان توانایی پرداخت این مبالغ را ندارند.
احمدی می‌گوید: «دانشگاه‌های ایران با کسری بودجه روبه‌رو هستند و تلاش می‌کنند این شکاف را از جیب دانشجویان خارجی پر کنند؛ اما خانواده‌های افغان توان پرداخت مبالغ ارزی را ندارند.»
تفاوت چشم‌گیر هزینه غذا برای دانشجویان افغان و ایرانی
افزایش هزینه‌های تحصیل تنها به فیس دانشگاه محدود نمی‌شود. دانشجویان افغان می‌گویند تفاوت قیمت غذا برای دانشجویان ایرانی و افغان نیز بار مالی زندگی روزمره آنان را سنگین‌تر کرده است.
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از سوی دانشجویان، بهای یک وعده غذای معمولی در دانشگاه برای دانشجویان ایرانی بین ۳۰ تا ۳۵ هزار تومان، معادل حدود ۳۰ تا ۳۵ سنت دالر، است؛ در حالی که دانشجویان افغان برای همان وعده غذا بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان، معادل حدود سه تا پنج دالر، می‌پردازند.
به گفته این دانشجویان، هزینه یک وعده غذای معمولی در رستورانت‌های بیرون از دانشگاه نیز به حدود ۲۵۰ هزار تومان، معادل دو دالر و ۵۰ سنت، می‌رسد.
این تفاوت در هزینه‌های روزمره، در کنار افزایش فیس دانشگاه‌ها، هزینه خوابگاه و مشکلات مربوط به اسناد اقامت، ادامه تحصیل را برای بسیاری از دانشجویان افغان دشوارتر کرده است؛ وضعیتی که به گفته آنان، شماری از دانشجویان را به توقف تحصیل واداشته و آینده آموزشی گروهی دیگر را نیز در هاله‌ای از ابهام قرار داده است.
هزینه‌های سنگین خوابگاه نیز به یکی از موانع جدی ادامه تحصیل دانشجویان افغان در ایران تبدیل شده است. به گفته دانشجویان، در حالی که هزینه خوابگاه برای دانشجویان ایرانی کمتر از یک میلیون تومان، معادل حدود ۳.۷ دالر است، از دانشجویان افغان بین ۲۰ تا ۳۰ میلیون تومان، معادل حدود ۷۴ تا ۱۱۰ دالر، مطالبه می‌شود؛ مبالغی که پرداخت آن برای بسیاری از این دانشجویان، با توجه به وضعیت دشوار اقتصادی خانواده‌های‌شان، خارج از توان مالی آنان است.
صبور بلخی (نام مستعار)، دانشجوی دانشگاه تهران، به افغانستان اینترنشنال گفت دانشجویانی که با پاسپورت یا از طریق بورسیه به ایران آمده‌اند، برای تأمین هزینه مسکن و مخارج روزمره زندگی با دشواری‌های طاقت‌فرسا روبه‌رو هستند.
آقای بلخی می‌افزاید: «در حالی که در دیگر کشورها از دانشجو حمایت می‌شود، در اینجا نه‌تنها هیچ حمایتی نمی‌کنند، بلکه دولت راه‌هایی سنجیده که حتی از نفس کشیدن ما هم پول می‌گیرد؛ از تمدید اقامت گرفته تا همه مراحل اداری.»
این دانشجوی دکتورا با اشاره به وخامت وضعیت اقتصادی دختران افغان می‌گوید که بسیاری از آنان که پیشتر فرصت خود را صرف آموزش، خیاطی یا دنبال‌کردن علایق شخصی‌شان می‌کردند، اکنون برای تأمین نیازهای اولیه زندگی ناگزیرند دوشادوش اعضای خانواده کار کنند.
او تأکید می‌کند که حتی فرصت‌های محدود اشتغال نیز از میان رفته‌اند و شماری از کارگاه‌های خیاطی ورشکست شده‌اند؛ وضعیتی که دختران افغان را به کار با دستمزدهای ناچیز واداشته و فرصت و توان ادامه آموزش را از آنان گرفته است.
آقای بلخی می‌گوید: «دخترانی که قبلاً وقت خود را صرف آموزش، خیاطی یا علایق شخصی می‌کردند، اکنون برای بقا دوشادوش خانواده کارگری می‌کنند. حتی کارگاه‌های خیاطی ورشکست شده‌اند و این دختران با دستمزد ناچیز کار می‌کنند؛ دیگر رمقی برای آموزش نمانده است.»
پیامدهای جنگ؛ از اخراج از خوابگاه تا بازداشت
پس از جنگ دوازده‌روزه و حملات امریکا و اسرائیل به ایران، به گفته دانشجویان، فضای دانشگاه‌ها و خوابگاه‌ها امنیتی‌تر شد و نگرانی‌ها درباره امنیت و وضعیت اقامت دانشجویان افغان افزایش یافت. شماری از دختران دانشجو از خوابگاه‌ها اخراج شدند و در جریان جابه‌جایی میان شهرها نیز با بازرسی‌های امنیتی و خطر بازداشت روبه‌رو بودند.
شفیقه (نام مستعار)، دانشجوی رشته نرسینگ، یکی از دانشجویانی است که به گفته خودش، پیامدهای این وضعیت را مستقیماً تجربه کرده است. او در اوج جنگ دوازده‌روزه، پس از اخراج از خوابگاه، بازداشت شد و نزدیک به دو هفته را در بازداشتگاه امنیتی سپری کرد.
او به افغانستان اینترنشنال گفت به ظن «جاسوسی برای اسرائیل» شکنجه شد و پس از آزادی به دلیل آسیب‌های شدید روانی در شفاخانه بستری گردید و سرانجام ناچار شد به افغانستان بازگردد.
واسع رحمانی، کارشناس آموزش و پرورش، در گفت‌وگو با افغانستان اینترنشنال می‌گوید مسدودشدن حساب‌های بانکی، تأخیر در صدور اسناد اقامت و فشارهای روانی ناشی از این وضعیت، دانشجویان افغان را با موانعی روبه‌رو کرده که می‌تواند به حذف تدریجی آنان از نظام آموزش عالی ایران بینجامد.
او تأکید می‌کند که دانشگاه‌ها و نهادهای مسئول نباید هزینه بحران‌های اقتصادی و ساختاری خود را بر دوش دانشجویان پناهجو بگذارند.
لشکر فاطمیون و امتیاز تحصیلات رایگان
در حالی که دانشجویان عادی افغان از افزایش فیس دانشگاه‌ها و مطالبه هزینه‌های تحصیلی به دالر و یورو شکایت دارند، منابع مطلع به افغانستان اینترنشنال می‌گویند اعضا و خانواده‌های وابسته به لشکر فاطمیون از امتیازهای ویژه‌ای در زمینه تحصیلات عالی برخوردارند و از پرداخت فیس دانشگاه معاف‌اند.
به گفته این منابع، فرزندان و خانواده‌های کشته‌شدگان این لشکر از طریق سهمیه‌های بنیاد شهید، از تحصیل و خوابگاه رایگان در دانشگاه‌ها بهره‌مند می‌شوند.
جواد بردیا، کارشناس امنیتی، در گفت‌وگو با افغانستان اینترنشنال می‌گوید جمهوری اسلامی ایران از نظام آموزش عالی به‌عنوان ابزاری برای پاداش‌دهی به وفاداری نظامی استفاده می‌کند.
او با اشاره به تفاوت وضعیت دانشجویان وابسته به لشکر فاطمیون و دانشجویان مستقل افغان می‌گوید اعضای این لشکر به دلیل مشارکت در جنگ سوریه، از معافیت کامل فیس دانشگاه، خوابگاه‌های اختصاصی و روند آسان‌تر دریافت اقامت برخوردار می‌شوند؛ در حالی که دانشجویان مستقل، به‌ویژه دخترانی که پس از محروم‌شدن از آموزش در افغانستان به ایران پناه برده‌اند، برای تأمین هزینه‌های تحصیل و زندگی با فشارهای فزاینده اقتصادی روبه‌رو هستند.
آقای بردیا می‌پرسد: «کدام عضو وابسته به این ساختار به دلیل نداشتن فیس از دانشگاه اخراج شد؟ بر سر کدام خانواده نظامی برای تخلیه خوابگاه فشار آمد؟ حتی اسناد اقامت این افراد بدون معطلی صادر می‌شود.»
این کارشناس امنیتی معتقد است اگر تفاوت هزینه‌های تحصیلی ناشی از مقررات مالی دانشگاه‌ها باشد، باید معیارهای روشن و یکسانی برای همه دانشجویان وجود داشته باشد. به باور او، تفاوت در نحوه برخورد با دانشجویان مستقل و افراد وابسته به ساختارهای نظامی را نمی‌توان جدا از رویکرد امنیتی و سیاسی جمهوری اسلامی در قبال پناهجویان افغان بررسی کرد.
معیارهای دانشگاه‌های ایران برای دانشجویان خارجی چیست؟
مقام‌های ایرانی در اطلاعات و مقررات منتشرشده در صفحات مرتبط با دانشگاه‌ها، بر یکسان‌بودن ضوابط آموزشی برای دانشجویان خارجی تأکید می‌کنند؛ اما منتقدان می‌گویند برای ارزیابی این ادعا، باید نحوه اجرای مقررات و میزان دسترسی گروه‌های مختلف دانشجویی به امکانات آموزشی بررسی شود.
به گفته منابع مطلع، در حالی که اعضا و خانواده‌های وابسته به لشکر فاطمیون از امتیاز تحصیل و خوابگاه رایگان برخوردارند، دانشجویان عادی افغان در برخی دانشگاه‌ها با فیس‌های ارزی ۸۰۰ و یک‌هزار و ۶۰۰ یورویی روبه‌رو هستند؛ هزینه‌هایی که پرداخت آن برای بسیاری از خانواده‌های افغان دشوار یا ناممکن است.
در همین حال، کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان از طریق برنامه دافی از تحصیل شماری از دانشجویان پناهنده حمایت می‌کند. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده در این گزارش، تنها ۱۰۳ دانشجوی پناهنده از این برنامه بهره‌مند می‌شوند؛ رقمی که در مقایسه با نیازهای دانشجویان افغان، محدود به نظر می‌رسد.
دانشجویان افغان افزون بر مشکلات اقتصادی، از فشارهای روانی ناشی از ناامنی، بلاتکلیفی اقامت و نگرانی درباره آینده تحصیلی‌شان نیز سخن می‌گویند؛ فشارهایی که می‌تواند بر سلامت روانی و توانایی آنان برای ادامه آموزش تأثیر بگذارد.
واسع رحمانی، کارشناس آموزش و پرورش، با اشاره به تفاوت وضعیت دانشجویان مستقل و افراد برخوردار از حمایت‌های ویژه می‌گوید: «وقتی دانشجویان مستقل به کارگری و اخراج کشانده می‌شوند و وابستگان نظامی رایگان درس می‌خوانند، دانشگاه‌ها به ابزاری برای درآمدزایی از پناهجویان بدل شده‌اند.»
در چنین شرایطی، پرسش اساسی این است که آیا دانشگاه‌های ایران در تعیین فیس، تخصیص خوابگاه و فراهم‌کردن امنیت آموزشی، بر معیارهای شفاف و یکسان استوارند یا دسترسی دانشجویان به این امکانات تحت تأثیر پیوندهای سیاسی، نظامی و هویتی آنان قرار دارد؟
برای دختران افغان که پس از ممنوعیت آموزش از سوی طالبان، ایران را فرصتی برای ادامه تحصیل می‌دانستند، این پرسش اکنون با یک واقعیت دشوار گره خورده است: ادامه تحصیل در ایران با هزینه‌هایی که توان پرداخت آن را ندارند، یا بازگشت به افغانستانی که در آن از حق آموزش محروم شده‌اند.
