روزنامهنگار
در جریان جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل، شماری از شهروندان افغانستان در ایران به ظن همکاری یا جاسوسی برای اسرائیل بازداشت شدند. افغانستان اینترنشنال با دو نفر از بازداشتشدگان گفتوگو کرده که میگویند بدون تفهیم اتهام، روزها زیر بازجویی، تهدید، بدرفتاری و فشار روانی قرار داشتند.
فرهاد و شفیقه( نامهای مستعار)، دو شهروند افغانستان، در روزهای جنگ بازداشت شدند. فرهاد هنگام سفر از مشهد به تهران و شفیقه در خوابگاهی که در آن زندگی میکرد، بازداشت شد. هر دو میگویند سرانجام بدون محاکمه و بدون آنکه اتهامی به آنان تفهیم شود، آزاد شدند.
«فکر میکردم دیگر از آنجا بیرون نمیآیم»
چند روز پیش از آغاز جنگ، فرهاد از برلین به ایران رفت تا پس از سالها خواهرش را ببیند که بهتازگی از افغانستان به ایران رفته بود. قرار بود چند روزی نزد خانوادهاش بماند و سپس به آلمان بازگردد، اما بسته شدن حریم هوایی ایران و لغو پروازها برنامه سفرش را برهم زد.
فرهاد چند روز در مشهد منتظر ماند. وقتی امیدش به ازسرگیری پروازها از بین رفت، تصمیم گرفت از راه زمینی به تهران برود و از آنجا ایران را ترک کند.
او روز دوشنبه ۲۶ جوزای ۱۴۰۴، چهارمین روز جنگ، سوار قطار مشهد به تهران شد. فرهاد میگوید مأموران امنیتی در مسیر وارد واگن شدند و پس از بررسی مدارکش از او خواستند همراه شان برود.
او گفت: «هیچ توضیحی ندادند. فقط گفتند باید با ما بیایی.»
به گفته فرهاد، مأموران تلفن همراه، پاسپورت و وسایل شخصیاش را گرفتند و او را با موتر به بازداشتگاهی منتقل کردند. بازجوییها چند ساعت بعد آغاز شد.
فرهاد احتمال میدهد مأمورانی که از او بازجویی میکردند، وابسته به سپاه پاسداران بودند. او میگوید در سه روز بازداشت، بارها با پرسشهای مشابه درباره اسرائیل روبهرو شد.
او گفت: «مرا به اتاقی نسبتاً تاریک بردند. هر چند دقیقه یک مأمور میآمد و همان سؤالها را تکرار میکرد. میگفتند تو برای اسرائیل کار میکنی و جاسوس هستی. هرچه میگفتم فقط برای دیدن خواهرم آمدهام، باور نمیکردند.»
به گفته فرهاد، مأموران ساعتها تلفن همراهش را بررسی کردند. تماسها، پیامها، عکسها و شمارههای ذخیرهشده را دیدند و درباره زندگی او در آلمان، سفرهایش و ارتباطش با شهروندان خارجی پرسیدند.
فرهاد میگوید اقامتش در آلمان و وجود شمارههای خارجی در تلفنش، ظن بازجوها را بیشتر کرده بود. با این حال، دشوارترین بخش بازداشت برای او نه شرایط سلول، بلکه بلاتکلیفی و فشار روانی بود.
او گفت: «یک مأمور میگفت فقط چند روز اینجا میمانی. مأمور دیگری میگفت کارت تمام است و دیگر نمیتوانی سفرت را ادامه بدهی. یکی هم میگفت با مرکز ارتباط نداریم که آزادت کنیم. این حرفهای متناقض و بازجوییهای پیدرپی آدم را از نظر روحی فرسوده میکرد.»
فرهاد میگوید بدرفتاری جسمی با او محدود بود، اما آثار فشار روانی بازجوییها تا مدتها پس از آزادی ادامه داشت.
او پس از سه روز، بدون معرفی به محکمه، تفهیم اتهام یا سپردن ضمانت آزاد شد. فرهاد گفت: «هنوز هم نمیدانم چرا بازداشت شدم و چرا آزادم کردند.»
او پس از آزادی از راه زمینی ایران را ترک کرد، به ترکیه رفت و از آنجا به آلمان بازگشت. فرهاد میگوید تجربه سه روز بازداشت برداشت او از ترس را تغییر داده است.
او گفت: «همیشه فکر میکردم چنین اتفاقهایی فقط در فیلمها رخ میدهد. هیچوقت تصور نمیکردم روزی خودم در دل همان روایت قرار بگیرم.»
بازداشتهای گسترده در روزهای جنگ
همزمان با جنگ ایران و اسرائیل، فضای امنیتی در ایران بهشدت افزایش یافت. سازمان حقوق بشری ههنگاو گزارش داده است که از آغاز جنگ در ۱۳ جون تا پس از برقراری آتشبس، دستکم هزار و ۸۰۰ نفر در شهرهای مختلف ایران بازداشت شدند.
به گفته این سازمان، بخش بزرگی از این افراد به همکاری یا جاسوسی برای اسرائیل متهم شدند.
ههنگاو همچنین گزارش داد که در همین مدت دستکم ۸۵ زندانی در ایران اعدام شدند. بر اساس گزارش این نهاد، شش تن از آنان شهروندان افغانستان بودند که با اتهام جاسوسی برای اسرائیل اعدام شدند.
«فکر میکردم در ایران امنیت خواهم داشت»
در آخرین روز جنگ، شفیقه، دانشجوی افغان رشته پرستاری، در خوابگاهی که در آن زندگی میکرد بازداشت شد. او میگوید نزدیک به دو هفته در بازداشت بود. جنگ پایان یافته بود، اما بازجویی و فشار بر او ادامه داشت.
به گفته شفیقه، مأموران امنیتی وارد خوابگاه شدند، مدارکش را بررسی کردند و بدون توضیح روشنی درباره علت بازداشت به او گفتند که به دلیل خارجی بودن باید همراه آنان برود.
او گفت: «گفتند این کار برای امنیت خودت است.»
شفیقه میگوید مأموران او را با یک ون به بازداشتگاهی منتقل کردند و بازجویی از همان روز نخست آغاز شد. به گفته او، بیشتر پرسشها درباره موضوعاتی بود که هیچ ارتباطی با زندگی و فعالیتهایش نداشت.
او گفت: «من فقط دانشجوی پرستاری بودم. هیچ فعالیتی خلاف قانون یا علیه امنیت هیچ کشوری نداشتم، اما مدام درباره چیزهایی سوال میکردند که هیچ ارتباطی با زندگی من نداشت.»
به گفته شفیقه، بازجوها او را به همکاری با اسرائیل مظنون میدانستند و بخش اصلی پرسشها نیز در همین زمینه بود.
او میگوید در دوران بازداشت چند بار داروهایی به او تزریق شد، اما مأموران درباره نوع و دلیل استفاده از آنها توضیحی ندادند.
شفیقه گفت: «این اتفاق آسیب روحی شدیدی به من وارد کرد. از آن زمان تاکنون با ترس و اضطراب زندگی میکنم.»
او همچنین میگوید در نزدیک به دو هفته بازداشت، علاوه بر بازجوییهای مکرر، با بدرفتاری و شکنجه روبهرو شده است. عکسهایی که در اختیار افغانستان اینترنشنال قرار گرفته، آثار کبودی بر بدن او را نشان میدهد و با بخشی از روایتش از دوران بازداشت مطابقت دارد.
شفیقه پس از نزدیک به دو هفته، بدون تفهیم اتهام و معرفی به محکمه آزاد شد. او میگوید وضعیت جسمی و روانیاش پس از آزادی به اندازهای وخیم بود که مدتی در بخش روانپزشکی یکی از شفاخانههای تهران بستری شد و هنوز تحت درمان است.
او گفت: «از آن زمان دارو مصرف میکنم. گاهی هرجا که باشم، ممکن است دو یا سه ساعت بیهوش بمانم.»
فرار از محدودیتهای طالبان
روایت شفیقه از روز بازداشت آغاز نمیشود. او میگوید پس از بازگشت طالبان به قدرت، دیگر امکان ادامه تحصیل در افغانستان را نداشت و بهعنوان یک زن شیعه، آیندهای برای خود نمیدید.
او گفت: «در افغانستان نه میتوانستم درس بخوانم و نه احساس امنیت میکردم. هم بهعنوان زن و هم به دلیل شیعه بودن، آیندهای برای خودم نمیدیدم.»
شفیقه به همین دلیل افغانستان را ترک کرد و برای ادامه تحصیل در رشته پرستاری به ایران رفت. او تصور میکرد در ایران میتواند درس بخواند و در امنیت زندگی کند.
او گفت: «فکر میکردم در ایران میتوانم تحصیلاتم را ادامه بدهم و زندگی آرامی داشته باشم. حالا نه از ماندن احساس امنیت میکنم و نه بازگشت به افغانستان را ممکن میدانم.»
به گفته شفیقه، دلایلی که او را وادار به ترک افغانستان کرد، همچنان پابرجاست.
در سالهای اخیر گزارشهایی درباره فشار بر شیعیان در افغانستان منتشر شده است. شماری از دانشجویان دانشگاه بلخ از فشار برای پیروی از فقه حنفی خبر دادهاند. همچنین گزارشهایی به افغانستان اینترنشنال رسیده است که نشان میدهد کارمندان شیعه در ولایت بلخ به دلیل مذهبشان تحقیر شده و از آنان خواسته شده است نماز خود را مطابق فقه حنفی بخوانند.
شفیقه میگوید اکنون احساس میکند از یک تبعیض به تبعیضی دیگر پناه برده است.
افزایش اخراج افغانها از ایران
همزمان با پایان جنگ، اخراج مهاجران افغان از ایران نیز بهشدت افزایش یافت.
کمشنری عالی سازمان ملل در امور پناهندگان اعلام کرده است که تا پایان جون بیش از ۶۴۰ هزار شهروند افغانستان از ایران وارد افغانستان شدند. بیش از ۳۶۶ هزار تن از آنان اخراج شده بودند.
این نهاد همچنین اعلام کرد که با ادامه این روند، شمار افغانهایی که از آغاز سال ۲۰۲۵ از ایران بازگشته یا اخراج شدهاند، از یک میلیون نفر گذشته است.
افزایش بازداشتها، اخراجها و گزارشهای مربوط به محاکمه و اعدام شماری از شهروندان افغانستان، نگرانیها درباره وضعیت مهاجران افغان در ایران را افزایش داده است.
برای فرهاد، سه روز بازداشت با آزادی و بازگشت به برلین پایان یافت، هرچند میگوید خاطره بازجوییها و فشار روانی هنوز از ذهنش پاک نشده است.
اما برای شفیقه، پیامدهای بازداشت همچنان ادامه دارد. او در تهران زندگی میکند، تحت درمان است و میگوید هر بار وضعیتش وخیم میشود، ممکن است ساعتها بیهوش بماند.
شفیقه در پایان گفت: «گاهی فکر میکنم یک افغان هر جای دنیا که باشد، جنگ و تبعیض رهایش نمیکند. در افغانستان به دلیل زن و شیعه بودن امنیت نداشتم و مجبور شدم فرار کنم. حالا در ایران فقط به دلیل افغان بودن، دوباره همان ترس را تجربه میکنم.»
برپایه اطلاعات رسیده، ۱۴ مهاجر جانباخته این گروه ۱۹ نفری از باشندگان روستای غولغی در ولسوالی درهبوم بادغیس بودند. در این روستا حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ خانواده زندگی میکنند.
کودکان جانباخته در میان این مهاجران که میخواستند به ایران بروند، بین ۱۴ تا ۱۷ سال عمر داشتند.
براساس فهرستی که در اختیار ما قرار گرفته، محبالله ۱۴ ساله، صدام ۱۵ ساله و عنایتالله ۱۶ ساله شامل قربانی تشنگی و گرما پس از گمشدن در دشتهای نیمروز شدهاند. عجبگل، علاقدار، حمیدالله و شریفالله که هر چهار نفر ۱۷ ساله بودند نیز در میان قربانیاناند.
سراجالدین ۴۲ ساله، حیاتالله ۳۶ ساله، شیرآقا ۳۴ ساله، سورگل ۳۵ ساله، غلامفاروق ۲۳ ساله، ربانی ۲۶ ساله، میرآدم ۲۶ ساله نیز مردانیاند که جسدهای شان روز جمعه حدود دو هفته پس از ناپدید شدن در بیابانهای نیمروز پیدا شد.
طبق اطلاعات رسیده، از این میان ۱۴ نفر جانباخته، ۱۱ نفر متاهل و سه نفر مجرد بودند. آنها در روستای خود مشغول کشاورزی و مالداری بودند.
اجساد این افراد در منطقه دشتی گرد لالو در فاصله ۶۳ کیلومتری گذرگاه مرزی میلک میان افغانستان و ایران کشف شد. جسد پنج نفر دیگر از این گروه ۱۹ نفری که قصد مهاجرت به ایران را داشتند، در ۲۸ سرطان در از ریگزاران نیمروز پیدا شد. ما هنوز اطلاعاتی درباره هویت پنج نفر دیگر قربانیان در دست نداریم.
بربنیاد اطلاعات، این افراد بر اثر گرمای شدید و تشنگی جان باختهاند.
انتشار ویدیوی واپسین لحظات زندگی دو مهاجر
در ویدیویی که از آخرین لحظات زندگی این افراد در شبکههای منتشر شده است، حیاتالله و میرآدم، قربانیان این رویداد تلاش میکنند پیام خود را به اعضای خانواده خود برسانند.
حیاتالله در این ویدیو از مادرش طلب بخشش میکند و او در این ویدیوی کوتاه، دو بار از نزدیکانش میخواهد از پسرانش، بهویژه «هبت»، مراقبت کنند. او همچنین از برادر خود میخواهد در صورت توان، بدهیهای او را بپردازد.
در بخش دیگری از این ویدیو، میرآدم، یکی از همسفران حیاتالله که خود نیز در شرایط وخیمی قرار دارد، از او میخواهد پیام خداحافظیاش را به خانوادهاش برساند. او نیز از مادرش طلب بخشش میکند.
روشن نیست آنان چند ساعت پس از ضبط این ویدیو زنده ماندهاند.
خانوادههای آنان پس از پیدا شدن اجساد و تلفنهای همراهشان، این ویدیو را دیدهاند.
این ویدیو واکنشهای گستردهای را در شبکههای اجتماعی برانگیخت و کاربران فقر و بیکاری گسترده در افغانستان تحت کنترول طالبان که شهروندان را مجبور به انتخاب مسیرهای خطرناک مهاجرت واداشته، پرداختهاند.
درهبوم، در حدود ۳۵ کیلومتری مرکز ولایت بادغیس، یکی از محرومترین ولسوالیهای این ولایت است. مردم این ولسوالی با فقر و بیکاری گسترده روبهرو هستند. در چهار سال پایانی حکومت پیشین، بخشهای عمده این ولسوالی تحت کنترول طالبان بود که پیشرفت روند توسعه و ارائه خدمات حیاتی را متخل کرده بود.
درهبوم جنگلهای پسته دارد که به «پستهلیق کوچک» شهرت یافته است. با این حال، مدیریت نادرست حکومتها سبب شده است که مردم این منطقه نتوانند از این منابع طبیعی برای بهبود زندگی خود بهره کافی ببرند.
گلمحمد قدرت، سخنگوی فرماندهی امنیه طالبان در نیمروز، پیشتر گفته بود که این مسافران در شرایط دشوار جوی و محیطی گرفتار شدند و بر اثر تشنگی و سختی مسیر جان باختند.
این گروه از افغانها تلاش داشتند از طریق غیررسمی و با اعتماد به قاچاقبران انسان از مسیرهای نامناسب به ایران سفر کنند. بیکاری، فقر، محدودیت در صدور ویزای ایران و اخراج گسترده مهاجران افغان از این کشور از عواملی دانسته میشود که جوانان را به استفاده از راههای قاچاقی سوق میدهد.
یافتههای افغانستان اینترنشنال نشان میدهد ویزای سیاحتی ایران بیش از یک سال است بهطور عادی صادر نمیشود و به همین دلیل در بازار سیاه با بهای ۸۰ تا ۱۵۰ هزار افغانی فروخته میشود، در حالی که هزینه رسمی ویزای سیاحتی ۸۰ یورو و ویزای عاجل ۱۲۰ یورو اعلام شده است.
بر اساس این گزارش، ویزای کار ایران نیز در بازار سیاه ۴۵ تا ۶۰ هزار افغانی قیمت دارد، اما هزینه انتقال غیرقانونی هر نفر از ولایتهای غربی افغانستان به ایران تا ۴۰ هزار افغانی میرسد؛ اختلاف قیمتی که بسیاری از جوانان کمدرآمد را به انتخاب مسیرهای خطرناک و غیررسمی ترغیب میکند.
پیشتر سیدحسن مرتضوی، معاون سفارت ایران در کابل گفت جمهوری اسلامی از هیچ جریان سیاسی و نظامی مخالف طالبان برای مقابله با این گروه حمایت نمیکند و افزود که تهران جنگ مسلحانه علیه طالبان را «مقاومت» نمیداند.
مجاهد روز دوشنبه با اشاره به موضعگیری معاون سفیر ایران گفت: «سفارت ایران موقف بسیار واضیحی اتخاذ کرد و ثابت کرد که موقف ایران، موقف مردم افغانستان است.» سخنگوی طالبان این اظهارات را «ستودنی» توصیف کرد.
او افزود که هیچکس طرفدار جنگ در افغانستان نیست و هر فرد یا گروهی که به نامهای مختلف «آشوبگری کند و ناامنی را دامن بزند، محکوم است.»
سخنگوی طالبان همچنین تأکید کرد که ایران اهمیت امنیت و ثبات منطقه را درک کرده و طالبان نیز توانسته است امنیت افغانستان را تامین کند.
اظهارات واکنشبرانگیز معاون سفارت ایران
واکنش سخنگوی طالبان پس از اظهارات بیسابقه سید حسن مرتضوی، معاون سفیر ایران در کابل، منتشر شده است.
آقای مرتضوی در نشستی در کابل اعلام کرده بود که تهران از هیچ جریان سیاسی یا نظامی مخالف طالبان حمایت نمیکند و نبرد مسلحانه آنها علیه این گروه را «مقاومت» نمیداند.
او افزود که جمهوری اسلامی آنچه در غزه و لبنان رخ میدهد و نیز مقابله با امریکا را «مقاومت» توصیف میکند. او مبارزه جریانهای مخالف طالبان علیه این گروه را «مقاومت در برادر مسلمان خود» توصیف کرد و گفت که این اقدامات با تعریف جمهوری اسلامی از «مقاومت» همخوانی ندارد.
معاون سفارت ایران در کابل همچنین گفت که در افغانستان «دولت اسلامی» تشکیل شده است و مخالفان طالبان باید اختلافات خود را از طریق گفتوگو با این گروه حلوفصل کنند و باهم کنار بیایند.
اظهارات مقام ارشد سفارت ایران در کابل پس از آن مطرح شد که اخیرا حملات و تحرکات جبهههای نظامی مخالف طالبان در برخی ولایتها به ویژه در بدخشان علیه این گروه افزایش یافته است.
مرتضوی که از اعضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی معرفی شده، برای نخستین بار بهصورت علنی موضع تهران را درباره جریانهای مخالف طالبان تشریح کرد. اظهارات وی با واکنشهای متفاوتی روبهرو شده و شماری از جریانها و گروههای مخالف طالبان از آن انتقاد کردهاند.
حبیبالله حسام، رئیس شورای علمای جبهه مقاومت ملی در واکنشی تند به اظهارات سید حسن مرتضوی این دیپلومات ایرانی در جایگاهی قرار ندارد که در میان «جبهه مقاومت ملی» و «گروه نیابتی تکفیری» به صدور فتوا، خطکشی و تعیین تکلیف بپردازد.
