د طالبانو د روغتیا وزیر قلندر عباد په افغانستان کې د اذاربایجان له سفیر الهام محمدوف سره په کتنه کې د افغانستان د روغتیايي کارکوونکو د وړتیا لوړولو په برخه کې د باکو د مرستې غوښتنه کړي.
د طالبانو د روغتیا وزارت په یوه خبرپاڼه کې لیکلي چې د اذاربایجان سفیر د افغانستان له روغتیايي برخې سره د مرستې ژمنه وکړه.
په دغه خبرپاڼه کې، چې د يکشنبې په ورځ د (غوايي دویمه) خپره شوې، ويل شوي، چې قلندر عباد د طالبانو او اذاربايجان ترمنځ اړيکې اړينې وبللې او د دوه اړخيزو همکاريو غوښتنه يې وکړه.
په دې غونډه کې د طالبانو د عامې روغتیا وزیر د افغان روغتیايي کارکوونکو د وړتیا لوړول له لومړیتوبونو څخه ګڼلي.
دا په داسې حال کې ده چې د ملګرو ملتونو د ماشومانو وجهي صندوق یونیسف په دې وروستیو کې په افغانستان کې د مسلکي روغتیايي کارکوونکو د کموالي په اړه اندېښنه ښودلې ده.
یونیسف وايي، د افغانستان په لرې پرتو سیمو کې د روغتیايي اسانتیاوو نشتوالي د ډېرو خلکو ژوند له ګواښ سره مخ کړی.
بل خوا د روغتیا نړیوال سازمان د دوشنبې په ورځ د غوايي په دویمه اعلان وکړ چې له ۵۰۰ څخه زیات ډاکټران او روغتیايي کارکوونکي یې روزلي چي له دې جملې۴۰۲ تنې یې ښځې دي.
د ګارډین په وینا، د برېتانیا لومړی وزیر د محافظه کار ګوند او اپوزیسیون تر فشار لاندې دی چې روانډا ته د ناقانونه کډوالو د ایستلو د لایحې د تصویب په وروستیو شېبو کې د برېتانیا افغان همکاران معاف کړي. دغه پلان د برېتانوي چارواکو له تصویب او مخالفت سره مخ شوی دی.
ګارډین لیکي، د «ناقانونه» پناه غوښتونکو د ایستلو قانون چې په کوچنیو کښتیو کې دې هیواد ته ننوتي، درې ځله تعدیل شوی، خو داسې ښکاري چې دا لایحه به د برېتانیا د لومړي وزیر له خوا تصویب شي.
د لومړي وزیر رسمي ویاند خبریالانو ته وویل چې «موږ باور لرو چې دا لایحه اوس مهال سمه پرېکړه ده.»
ګارډین لیکلي، محافظه کاره ګوندونه وايي، ډېری پناه غوښتونکي چې روانډا ته د ایستلو خبرتیاوې یې ترلاسه کړې ښايي پټ شي او له هغه وروسته په غیر رسمي اقتصاد کې کار وکړي.
خیریه سازمانونه هم خبرداری ورکوي چې دا پلان پناه غوښتونکي د ساتنې له جدي ناورین سره مخ کوي او ممکن دوی د استثمار له امله زیان منونکي شي.
د دې سازمانونو په وینا، هغه پناه غوښتونکي چې روانډا ته له ایستلو سره مخ دي ښايي یو ځل بیا د قاچاق وړونکو ډلو لاس ته ورشي.
ورته مهال، یوې حکومتي سرچینې ویلي چې «هیڅوک په دې حالت کې نه دي چې پخوانیو افغان سرتیرو ته مرستې ورکړي.»
یو شمیر محافظه کارو وکیلانو ومنله چې دوی د سوناک لخوا د افغان پخوانیو سرتیرو لپاره د معافیت له ورکولو څخه ناراضه دي.
دیس براوم، د کارګر ګوند مشر او د برېتانیا د دفاع پخوانی وزیر، د برېتانیا د وسله والو ځواکونو د امنیت لپاره د دغه پلان د پایلو په اړه خبرداری ورکړ.
ورته مهال، منتقدان وايي چې پخوانیو سرتیرو ته د معافیت اجازه ورکول کیدای شي په زرګونو افغانان چې د برېتانوي ځواکونو ملاتړ یې نه وي کړی هم ادعا وکړي چې دوی په انګلستان کې د اوسیدو حق لري، چې دا به د اصلي قضیو د څېړلو بهیر ورو کړي.
د دې لایحې د تصویب موخه د هغو ۴۰ زره «ناقانونه» پناه غوښتونکو په اړه ده چې برېتانیا ته له ننوتلو وروسته په ټپه ولاړ دي. ویل کیږي چې له ۲۴ زرو څخه زیاتو ته یې د ایستلو اخطاریې ورکړل شوې دي.
یوه چارواکي خبرداری ورکړ: «هغه خلک چې ویل شوي چې دوی د ایستلو له ګواښ سره مخ دي، ورک به شي. دوی باید په اونۍ کې راپور ورکړي او ثابته کړي چې دوی په خپله ښودل شوې پته پاتې دي. که دا لایحه تصویب شي، موږ پوهیږو چې دوی به همکاري ونه کړي.»
له زرغون بهیر سره د همکارۍ په تور په کابل کې د ملي امنیت د یوه پخواني کارکوونکي په ګډون د درېیو کسانو له نیول کېدو وروسته دغه ډله وايي چې نیول شوي کسان د زرغون بهیر غړي نه دي.
زرغون بهیر وويل، چې دغه کسان له دې امله چې پنجشيريان دي او د طالبانو د دولتي بنسټونو په اړه د دغه سازمان د وروستيو څرګندونو په پلمه نيول شوي.
سرچينو افغانستان انټرنشنل ته د يکشنبې په ورځ منلې چې طالبانو د پاور لفټنګ فدراسيون مشر ميرخواجه مجاهد، د تېر افغان حکومت د ملي امنيت او کورنيو چارو وزارت پخوانى کارکوونکى جنرال عيسى او د هغه زوى له زرغون بهیر سره د غړيتوب په تور په کابل کې نيولي دي.
زرغون بهیر د وري په ۱۸مه، د اسنادو په خپرولو سره وویل چې د طالبانو د استخباراتو ۵۸ جګپوړي غړي او د دې ادارې نږدې ۶۰۰۰ غړي معلوم او پیژندل شوي دي.
دغه بهیر ویلي چې یاد ټول ۵۸ کسان په پاکستان کې روزل شوي وو.
زرغون بهیر د وري په ۲۱ مه د طالبانو د ۱۸۹ جګپوړو چارواکو یو نوملړ هم خپور کړ او ویې ویل چې دې ډلې په دفاع وزارت کې د «شخصي انډیوالۍ او مدرسو د ملګرتیا یوه شبکه» جوړه کړې ده.
له دغو چارواکو څخه یوازې یو یې طالب نه دی او ټول د «پاکستان په دیني مدرسو کې روزل شوي دي.»
زرغون بهیر د یکشنبې په ورځ افغانستان انټرنشنل ته وویل چې جنرال عیسی د پنجشیر د هغه کلي اوسیدونکی دی چې د افغانستان د پخواني ولسمشر مرستیال ښاغلی صالح په کې زیږیدلی او لوی شوی دی.
خو یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې جنرال عیسی له ښاغلي صالح سره کورنۍ اړیکې لري او له هغه سره یې په کورنیو چارو وزارت کې د سلاکار په توګه کار کاوه.
زرغون بهیر وویل چې طالبان فکر کوي چې «د افغانستان د زرغون بهیر ملاتړي او غړي یې د پنجشیر خلک دي.»
د ښاغلي عیسی او د هغه د زوی د نیول کېدو د خبر تر خپرېدو وروسته د طالبانو یوه غړي حمید خراساني رسنیو ته یوه بیانیه لېږلې او ادعا پکې شوې چې عیسی له امرالله صالح سره تړاو لري او په «پروپاګند» او د طالبانو پر ضد «ویجاړونکي فعالیتونه» کې لاس لريکوي.
زرغون بهیر د طالبانو د سرچینو دغه ادعا رد کړه او ویې ویل چې جنرال عیسی او زوی یې له دې امله نیول شوي چې د پنجشیریان دي.
د کډوالۍ نړۍوال سازمان وایي، چې له څلورو میاشتو په کمه موده کې یې یو زرو ۱۰۳ افغان ښځو ته د کار زمینې برابرې کړې دي. دغه سازمان زیاته کړې ده، چې په افغانستان کې یې د ښځو لپاره دوه زره او ۲۲۹ دندې او کسبونه رامنځته کړې دي.
د کډوالۍ نړۍوال سازمان د یکشنبې په ورځ (د غویي ۲مه) په خپل اېکس کې لیکلي، چې په افغانستان کې د اقتصادي اړتیاوو د پوره کولو لپاره د کوچنیو سوداګریزو چارو ملاتړ اړین دی.
دغه سازمان ویلي، چې د خپلو نړۍوالو شریکانو له هغې جملې د ایټالیا د پراختیایي همکارۍ اژانس، د اماني صندوق او د ناروې د بهرنیو چارو وزارت په ملتیا یې سلګونو ښځو ته کاري فرصتونه برابر کړي دي.
د کډوالۍ نړۍوال سازمان لیکلي، چې دا فرصتونه د ۲۰۲۴ کال د جنورۍ له میاشتې تر اوسه برابر شوي دي.
یاد سازمان په داسې حال کې د ښځو د کارونو د ملاتړ خبرې کوي، چې د بلخ د خدیجه الکبرا د ښځو مارکیټ د کرایې د نه ورکړې له امله تړل شوی دی.
ویل کیږي، چې په دې مارکېټ کې هيڅ یوې پلورونکې د خپلې هټۍ د کرايي ورکولو توان نه درلود.
که څه هم ملګري ملتونه د ښځو په کار او زده کړو ټينګار کوي، خو طالبانو له نږدې درېیو کلونو راهیسې په دولتي او نادولتي ادارو کې د ښځو د کار او ځینو نورو دندو په اړه خپله تګلاره بدله کړې نه ده.
د اوکراین ولسمشر ولادیمیر زېلینسکي د یکشنبې په ورځ وویل، چې د امریکا د استازو په مجلس کې اوکراین ته د ۶۱ میلیارد ډالرو د مرستې بستې تصویب روسیې ته یو قوي پیغام ورکړ، چې اوکراین به د امریکا لپاره دویم افغانستان نه وي او کییف به یوازې نه پرېږدي.
د امریکا د متحده ایالاتو د استازو مجلس د یو شمیر جمهوري غوښتونکو استازو له څو میاشتو جنجالونو او مخالفتونو وروسته بالاخره د پنجشنبې په ورځ له اوکراین سره د اقتصادي او پوځي مرستو بسته تصویب کړه.
اوکراین په وار - وار خبرداری ورکړی، چې له دې مرستې پرته به له روسیې سره د جګړې پایله به له لاسه ورکړي.
زېلینسکي این بي سي تلویزون ته وویل: «د مرستو دغه بسته به اوکراین پیاوړی کړي او کرملین ته به یو قوي سېګنال واستوي چې اوکراین به له افغانستان وروسته دویم ځای نه وي.»
هغه زیاته کړه: "امریکا به د اوکراین تر څنګ ودریږي، د اوکراینیانو او په نړۍ کې د ډېموکراسۍ ساتنه به وکړي."
امریکا په افغانستان کې له شل کلن حضور وروسته په ۱۴۰۰ میلادي کال کې له افغانستانه ووته، چې په پایله کې یې افغان حکومت د طالبانو لاس ته ولوید.
سپینې ماڼۍ د دې وتلو په توجیه کې ویلي، چې د امریکا لومړیتوبونه بدل شوي او نور په افغانستان کې د پاتې کېدو دلیل نه لري.
په ورته وخت کې د امریکا د کانګرس د بهرنیو اړیکو کمېټې مشر مایکل مکال له افغانستان څخه د امریکا وتل شرموونکې بللي دي.
ښاغلي زېلینسکي ومنله چې د هغه هېواد وسله وال ځواکونه له دوه کلنې جګړې وروسته " ستړي" شوي دي.
د ده په وينا؛ د جګړې په ډګرونو کې د اوسنيو ځواکونو د ځاى پر ځاى کولو لپاره يې د نويو ځواکونو د استخدام او احضارولو امر صادر کړى دى.
د افغانستان په اړه په سیاسي ادبیاتو کې کله کله دا خبره هم راوړاندې شوې ده، چې سیمه او نړۍ باید افغانستان د یوه بېپرې یا بې طرفه هېواد په توګه په رسمیت وپېژني او د ښکېلو یا سیالو لوریو ترمنځ د یوه ګټور پله د حیثیت ورخپلولو لپاره له هرراز نیابتي او مخامخ ښکېلتیا څخه خوندي پاتې شي.
مبصران یوګام وړاندې ږدي او د اروپايي کړکېچونو پرمهال د سویس په سر هغې هوکړې ته د بېلګې ګوته نیسي، چې د اروپايي زبرځواکونو ترمنځ وشوه او سویس یې د یو بې طرفه هېواد په توګه په رسمیت وپېژاند. د افغانستان په شان سویس هم په وچه کې راګیر غرنی هېواد دی، چې له ۱۸۱۵ میلادي کال راپه دېخوا هېڅ اروپايي جنګ ته ورننوتلی نه دی او ان په دواړو نړیوالو جګړو کې هم بې طرفه پاتې شو او د لویې اروپايي جګړې په سراسري لمبو کې له اوره بچ شو.
ایا افغانستان د اسیا په سویس بدلېدلای شي؟
ایا د افغانستان خلک د سویس د خلکو په شان په ولسواکي او د ناپلوي سیاست په ګټو خبر دي؟
ایا زموږ سیمه د سویس د چارچاپېرو هېوادونو په شان په اقتصادي، فرهنګي او سیاسي وضعیت کې ده؟
له ټولو شباهتونو او توپیرونو سره سره کېدلای شي د افغانستان ناپلوي – چې لا تراوسه د یوه سیاسي تخیل په حیث مطرح ده – حقیقت ومومي او د افغانستان د فرهنګي شرایطو او سیمه ییزو سیاسي حالاتو سره سم داسې هوکړه رامنځ ته شي.
که ګاونډي او د نړۍ مهم هېوادونه دا خبره ریښتیا کوي، چې ګواکې د افغانستان په سوله کې د ټولو ګټه ده، نو باید بالاخره دافغانستان ثبات او بې طرفي صادقانه په رسمیت وپېژني او د افغانستان له زمک -وټیز ( جیو – ایکانومیک) ځایځایګي څخه ګټه پورته کړي.
د افغانستان له لارې منځنۍ اسیا ته د جنوبي اسیا او منځني ختیځ ته د ختیزې اسیا د رسېدو اړیتیاټول پېژني؛ خو د دغې اړتیا پوره کولو ته لا د هیچا ژمنتیا او عملي اقدام لیدلشوي نه دي. بالاخره ټول لوري باید دې پایلې ته ورسیږي، چې په افغانستان کې تر دې زیاتې نیابتي لاسوهنې ته لمن وهل ټوله سیمه په اور اړولای شي، نو څه باید وشي؟
د یوه بې طرفه افغانستان په رسمیت پېژندل.
څنګه؟
راځئ لومړی وګورو، چې بې طرفي څه ده؟
په سیاسي فرهنګ کې بې طرفي یو پراخ بحث دی، ځینې وختونه بې طرفي د دوو ښکېلو اړخونو ترمنځ بې پرې پاتېدل ګڼل کیږي، خو ډېر ځله بې طرفي په مسلو، ایتلافونو، سازمانونو او شخړو کې نه ورننوتل وي.
د بې پرېتوب په بحث کې دا مهمه ده چې یو هېواد د دې وړتیا ولري چې خپل بې پرېتوب وساتلای شي. مثلاً یو مهال ایران غوښتل چې په دواړو نړیوالو جګړو کې بې طرفه پاتې شي، خو د بې طرفۍ د ساتلو توان یې نه درلود ښکېل (اشغال) شو او ستر انساني او مالي زیانونه یې ولیدل. په زړه پورې خو دا وه، چې کله يې د جګړې په پای کې د جګړې د تاوان غوښتنه وکړه، ورته وویل شول: د هغو هیوادونو لپاره هیڅ تاوان نشته چې بې طرفي یې اعلان کړې وه.
خو تر نړیوالو جګړو روسته کله چې د خلیج جګړه پېښه شوه، په دې کې ایران ظاهراً خپله بې طرفي وساتلای شوه، ځکه دا مهال یې د خپلې بې طرفۍ د ساتلو توان موندلی و.
یوازې د بې طرفۍ په اعلانولو سره بې پرې پاتې کېدل ممکن نه دي. په دې بحث کې دوه اصول مهم دي:
لومړی: خپله بې طرفي په ښکېلو اړخونو منل او هغوی په دې قانع کول، چې د بې طرفه لوري حریم ته به درناوی کوي.
دوه: له دننه څخه د بې طرفۍ ساتلو وړتیا. مانا کورني شرایط به داسې مدیریت کوې، چې له دننه څخه د ښکېلو اړخونو په پلوۍ کوم خوځښت احساس نه شي.ټول ملت باید په بې طرفۍ اجماع ولري او بې طرفي د یوه منل شوي ټولنیز قرار داد په توګه د خلکو له خوا وساتل شي.
افغانستان د اعلیحضرت محمد ظاهرشاه په وخت کې د مثبتې بې طرفۍ ښه تجربه لرله. له بده مرغه دغه بې پرېتوب له دننه مات شو. د محمد داود د جمهوریت پر مهال، د یوه لوري څه پلویان پاکستان ته وروتښتېدل او د خپل ملي حکومت په وړاندې یې وسله پورته کړه او بل لوري له خونړي بدلون سره د شورویانو پښه دغه هېواد ته راکش کړه.
هر هېواد باید د خپل کورني وضعیت په نظر کې نیولو سره د بې طرفۍ په مساله کې خپلې سره کرښې وټاکي. او محتاط اوسي چې دا سرې کرښې له دننه ماتې نه شي. همدا راز باید د نورو سرې کرښې هم وپیژني او پوه شي چې په کومو شرایطو کې د دوی بې طرفي له بهر څخه ماتېدلای شي؟
که افغانستان غواړي په روانو کړکېچونو کې بې طرفه پاتې شي، باید یو ملي او مشروع حکومت په څرګنده او واضح توګه د خپلو سرو کرښو په اړه یو تعریف او توافق ته ورسیږي او بیا د خپلو سرو کرښو په پام کې نیولو سره له نورو (بهرنیانو) سره یو تعریف او توافق ته ورسیږي.
د شوروي له جګړې وروسته په افغانستان کې لسګونه ډلې وسلو ، سیاسي واک او پیسو ته ورسېدې، چې پاکستان، ایران، عربي او غربي هېوادونو سره یې لکۍ تړلې دي. ډېر ځله د حکومتونو تر منځ رسمي او علني اړیکي د ډله ییزو او نیابتي اورپکو د پټو اړیکو په مټ نړېدلي او کمزورې شوې دي.
په اوږد مهال کې د افغانستان د بې پرېتوب په اړه توافق ممکن دی؛ خو موږ لا هم په دې نه پوهیږو چې افغانستان به له شته کړکیچ څخه څنګه خلاصیږي؟ د سیمې دغه روزل شوې نیابتي ډلې ډلګۍ به کله د ملي ګټو په درک سره داسې بې طرفۍ ته ریښتینې لار هواروي؟ خلک به څومره او څنګه د یوې سیمه ییزې بې طرفۍ په ارزښت خبریږي او په ټینګولو کې به یې خپله ملي اراده پلې کوي؟
په ټولیز ډول، بې پرېتوب یوه مثبته تجربه ده چې د سیمې هېوادونه به یې هرکلی وکړي، خو د تورکمنستان په څېر یو جلا او تړلې بې طرفي هم پاتېدای نه شي. تورکمنستان د بې طرفۍ ښه مثال نه دی، دا مطلق سیاسي تجرید او ګوښه توب دی، نه مثبته او ګټوره اقتصادمحوره بې طرفي.
له بلې خوا افغانستان د خپل قومي – مذهبي رنګارنګۍ او مهم جیو ستراتیژیک په لرلوسره تورکمنستان نه دی. موږ باید د مثبتې بې طرفۍ په اړه فکر وکړو چې د سیمې او نړۍ هېوادونه د دې بې طرفۍ په تضمین او درناوي کې خپلې ګټې ولیدلای شي. مانا په اروپا کې د سویس په شان.
خو ایا افغانستان د سویس په څیر داخلي توکمیز پیوستون لري؟
پوهیږو، چې د افغانستان لپاره ولسواکي اړینه ده. ولسواکي د بې طرفۍ له اصولو سره مرسته کولای شي، خو څنګه ولسواکي؟ د اکثریت ولسواکي یا انجمنيولسواکي ډول؟ کله ټول په یوډول نه یوډول خپل ځان په واک کې وویني، له سیاسیونو یا ډلو سره به د بهرنیانو لار جوړول او پټ و ښکاره اړیکي ټینګول له منځه ولاړ شي او په دې توګه به بې طرفي له دننه نه ماتیږي. ځکه لیدل کیږي، هغه لږکي او ډلې چې د خپل هیواد له مرکزي واک څخه خپه او غوسه دي د خپل هیواد بې طرفي ماتوي او بهرنیانو ته د دوی په چارو کې د لاسوهنې بلنه ورکوي.
له دننه څخه کاواکه بېطرفي له بهره اسانه ماتېدلای شي.
د ایران او پاکستان له خوا د افغانستان د بې پرېتوب د درناوي په وړاندې تر ټولو لوی خنډ په دغو دوو هېوادونو کې د میلیونونو افغان کډوالو شتون دی. محروم کډوال چې په سیمه کې په نیابتي جګړو کې د وړیا یا خورا ارزانه سرتېرو په توګه د ځان وژنې لپاره په اسانۍ سره استخدامیږي. که څه هم دا استخدام په ایډیالوژیکي لارو چارو او جاذبو ترسره کیږي، خو د دوی د استخدامېدلو اصلي لامل د دوی بېوزلي اومحرومیت دی.
بې طرفي یو ښه اقدام دی، خو دا خپلې داخلي، سیمه ییزې او نړیوالې اړتیاوې لري چې باید په ورته وخت کې ورته پام وشي. بې طرفي شعار نه دی، عمل دی.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی کوي؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.