نور الدین عزیزي: له ایران سره خپلمنځي سوداګري لس میلیارد ډالرو ته رسول غواړو

سبا د جمعې ورځ د غويي ۱۳مه د مې درېیمه چې د رسنیو د خپلواکۍ د نړۍوالې ورځې سره برابره ده، د افغانستان د خبریالانو مرکز په تېر یوه کال کې د افغانستان د رسنیو او خبریالانو پر وضعیت راپور خپور کړی او په دغه هېواد کې یې د رسنیو پر ازادۍ د لګېدلو بندیزونو له امله خواشیني څرګنده کړې ده.

د افغانستان د خبریالانو د مرګز موندنې ښيي، چې د ۲۰۲۳ کال د مې له میاشتې راهیسې تر دې مهاله د طالبانو له‌خوا په خبریالانو او رسنیو بندیزونه زیات شوي او د هغوی حقونه تر پخوا زیات تر پښو لاندې شوي.

دغه مرکز وايي، په تېر یوه کال کې د رسنیو او خبریالانو پر خپلواکۍ د لګول شویو بندیزونو ۱۳۶ پېښې یې ثبتې کړې چې ۷۳ یې خبریالانو ته د ګواښونو او ۶۴ نورې یې د خبریالانو د نیولو پېښې دي؛ خو په راپور کې ویل شوي، چې له ښه مرغه په دغه موده کې هیڅ یو خبریال ته مرګ ژوبله نه ده اوښتې.

راپور کې ویل شوي، چې پر خبریالانو او رسنیو د ټولو لګول شویو بندیزونو بنسټ د طالبانو هغه ۱۷ سپارښتنې دي چې واک ته تر رسېدو وروسته یې پر رسنیو منلي او د هغوی د ډېرو هڅو مخه یې ډب کړې ده.

په دغو سپارښتنو کې د ملي ټلویزیون په اډانه کې د ښځینه‌و پر کار کولو بندیز، د لاریونونو او اعتراضیه غونډونو په خبري پوښښ بندیز، د ځینو خبرونو په خپرولو بندیز، طالبان د افغانستان د حکومتي چارواکو په نومونو یادول، د موسیقۍ په خپرولو بندیز لګول، د ښځینه خبریالانو لپاره جبري پوښښ، په تفریحي خپرونو او ډرامو کې د ښځېو پر څرګندیدو بندیزونه، د نړۍوالو رسنیو په خپرونو بندیزونه او نورې داسې سپارښتنې چې ورسره د خبریالانو په چارو کې بربنډه لاسوهنه یاده شوې.

د افغانستان د خبریالانو مرکز وایي، هغه خبریالان او رسنۍ چې له دغو سپارښتنو په څنګ تېر شوي ګواښل شوي، بندیان شوي او یا یې هم رسنۍ په لنډمهاله یا دایمي توګه تړل شوې دي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز پر دې هم اندېښنه ښودلې، چې د رسنیو د سرغړونو د کمېسیون پر ځای دمګړۍ د طالبانو استخباراتي او د نهې عن المنکر ادارې هم د رسنیو په چارو کې لاسوهنې کوي او په خپل سر د خبریالانو نیولو، ربړولو او زنداني کولو ته یې ملا تړلې.

د دغه راپور په وروستۍ برخه کې ویل شوي، چې طالبان له رسنیو سره له مرکو ډډه کوي او که خبریالان د خپلواکو کارپوهانو څخه د اړونده موضوع په تړاو نظر اخلي هم خبریالانو او هم سیاسي شنونکو ته ګواښونه پېښېږي او د زندان د تورو تمبو شا ته استول کېږي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز پر واکمنو طالبانو غږ کوي، چې د رسنیو خپلواکۍ ته دې د درناوي تر څنګ رسنیو ته اجازه ورکړي چې د رسنیو او اطلاعاتو ته د لاسرسي له قانونونو سره سمې خپرونې بیا له سره پیل کړي.

دغه سازمان وايي چې د پنجشیر په هر کیلو مترۍ کې ۱۵۰ طالب ځواکونه ځای پر ځای کړي دي.

زرغون بهیر چې د پخواني ولسمشر د مرستیال امرالله صالح له خوا اداره کېږي، د خپلو څېړنیزو راپورونو د لړۍ په دوام کې په پنجشیر ولایت کې د طالب وساله والو د اکمالاتو کچه څېړلې ده.

زرغون بهیر ویلي، چې د طالبانو په رسمي اسنادو کې دغه تشکیلات د «فوق العاده لېوا» په نوم یاد شوي دي.

د زرغون بهیر د نوي راپور له مخې؛ ۱۲زره او ۸۰۰طالبان د دفاع وزارت او ۶زره نور طالبان د کورنیو چارو وزارت، د استخباراتو ریاست او د طالبانو په غیر رسمي ډلو پورې اړه لري.

زرغون بهیر د راپور په دوام لیکلي، چې «د پنجشیر دره شاوخوا ۱۳۰کیلومتره اوږدوالی لري او اوس په هر کیلومتر کې ۱۵۰طالب وسله وال ځای پر ځای شوي دي.»

د دغه راپور له مخې، طالبانو ښوونځيو، کورونو، جوماتونو، د احمدشاه مسعود مقبره، د پنجشېر پوهنتون، د پنجشېر تخنيکي انستيتوت او د کليو په منځ کې خپلې نوې جوړې شوې پوستې جوړې کړې دي.

له خلکو سره د طالبانو تاوتریخوالی

زرغون بهیر په پنجشېر کې له ځايي خلکو سره د طالبانو د چلند په اړه د خپل نوي راپور په دوام کې ویلي، چې طالبانو د دغه ولایت په بېلابېلو سیمو کې «وحشیانه جنایتونه لکه شکنجه، قتل، لوټاو سپکاوی» کړی دی.

د دغه راپور له مخې؛ ډېری طالبان د ځايي خلکو له ژبې سره بلدتیا نه لرياو له عامو خلکو سره "خبرې اترې" کمې ترسره کیږي.

زرغون بهیر تر دې مخکې د طالبانو د استخباراتو، د دفاع وزارت او د دې ډلې د کورنیو چارو وزارت د جوړښت او مهمو غړو په اړه راپورونه خپاره کړي وو.

منتقدين د حزب اسلامي د مشر د بشري حقونو ضد پخوانيو کړونو ته په اشاره وايي، چې حکمتيار له فکري پلوه د طالبانو سره زيات توپير نه لري.

په وروستیو میاشتو کې د طالبانو او د حزب اسلامي د مشر ترمنځ اړیکې ترینګلې شوې.

د طالبانو عدليې وزارت حکمتيار د دولتي ځمکو په غصب تورن او د کابل په دارالامان کې يې د یوه دولتي کور څخه وايسته.

په مقابل کې يې حکمتيار په خپلو عامو ويناو کې د طالبانو پر سياستونو نيوکې وکړي.

د ګلبدین حکمتیار د کور سپارلو او د بریا ټلویزیون د بندولو تر څنګ د طالبانو د عدلیې وزیر عبدالحکیم شرعي د سخت غبرګون ښودلو پر مهال هغه ته په خطاب کې وويل: «تاسې په ۱۴۰۰ کال د زمري په مياشت کې د طالبانو له بریا وروسته پاتې شوئ، که نظام مو خوښ نه و باید له هېواده وتلی وی.»

د اسلامي حزب د رهبرۍ يوه غړي د فرانسې خبري اژانس ته د معلوماتو ورکولو پر مهال وویل: « موږ باور لرو، چې په اسلام کې دیکتاتوري نه شته او د طالبانو مشر د حکمتیار د دې خبرو سره حساسيت لري.»

د فرانسې خبري اژانس د حزب اسلامي د مشر پر وړاندې د طالبانو سختوالي ته اشاره کړې او د یوه پخواني غربي ډېپلوماټ له خولې یې ویلي، چې دا د ده لپاره مثبتې نښې نه دي.

دغه پخواني ډېپلومات وويل: «هغه ګلبدين حکمتيار خپل دريځ ټاکي.»

د دغه پخواني ډېپلومات په وینا: «د حزب اسلامي مشر هم نړۍوالو ته دا پیغام ورکوي چې موږ باید تل پر هغه حساب وکړو.»

پر همدې مهال د دې ډېپلوماټ له نظره، چې طالب چارواکي له ګلبدین حکمتیار سره د چلند په برخه کې پاتې راغلي، ځکه نوموړی په طالبانو کې یوه ملاتړې شبکه لري.

په راپور کې راغلي، چې د حزب اسلامي یو شمېر پخواني قوماندانان، چې اوس د طالبانو قومندانان هم دي د حکمتیار ملاتړ کوي.

فرانس پريس اژانس په ایران کې د حکمتیار د ملاتړ یادونه کړې ده.

په راپور زياتوي؛ له دې سره چې هېڅ هېواد طالبان په رسمیت نه پېژني، لویدیځ هېوادونه هڅه کوي چې د یوه ټول شموله حکومت د جوړولو ملاتړ وکړي.

فرانسې خبري اژانس د کارپوهانو د شننو له مخې ليکلي، داسې ښکاري، چې حکمتيار به په واک کې د طالبانو د دوو مهمو ډلو د کندهار جبهې او په کابل کې د طالبانو د چارواکو ترمنځ درز رامنځته کړي.

د ګلبدین حکمتیار د ګوند یوه جګپوړي چارواکي فرانسې خبري اژانس ته وويل: « د حکمتیار په اړه د کابل او کندهار طالب چارواکو تر منځ د نظر اختلاف موجود دی.»

د فرانسې د خبري اژانس په راپور کې د دغې سرچینې په حواله راغلي، چې په کابل کې طالب چارواکي د حکمتیار د چوپتیا په اړه د هبت الله اخوندزاده له غوښتنې سره مخالف دي.

د بشري حقونو یوه فعال دې رسنۍ ته ویلي، چې حکمتیار «یوازې غواړي د لویدیځ پام ځانته واړوي.»

هغه وويل: «د حکمتيار ايډيالوژي د طالبانو په شان ده، هغه د ډېموکراسۍ او د ښځو د حقونو خلاف دی.»

ګلبدین حکمتیار په کابل کې د اویایمې لسیزې د کورنیو جګړو یو له اصلي تورنو څخه دی.

نوموړی له ۱۹۹۰ تر ۲۰۱۰ کلونو پورې په افغانستان کې د بېلابېلو جنګي جرمونو په ترسره کولو تورن دی او د ښځو پر وړاندې د سخت دریځو سیاستونو لامل بلل کېږي.

د حزب اسلامي یوه جګپوړي غړي د فرانسې خبري اژانس ته وویل: «د ګلبدین حکمتیار نیت د رژیم نسکورول نه دي»؛ خو هغه غواړي، چې د کابل طالبان راپورته شي او په دې نظام کې داخلي بدلون راشي.

خالد حنفي د سې شنبې په ورځ د پولې تخنیک پوهنتون د محصلینو فراغت غونډه کې لویدیځ د ښځو د حقونو په سرغړونه تورن کړ او ویې ویل، د نړۍ ۴۵ هېوادونو افغانستان ته له «بې حجابۍ او بې سترۍ پرته نور هیڅ نه و راوړي.»

د طالبانو تر کنټرول لاندې د افغانستان ملي راډیو ټلویزیون د راپور له مخې؛ دغه غونډه د چهارشنبې په ورځ په کابل کې د طالبانو د لوړ پوړو چارواکو په ګډون د دوی د ټینګښت په موخه ترسره شوې.

‏دې غونډه کې ملا خالد حنفي ویلي؛ افغانستان کې د جهاد موخې تر لاسه شوي او اوس د دې وخت را رسېدلی چې ولس د ستونزو حل او د "اسلامي نظام" د شرعي احکامو د پلي کولو لپاره خدمت او همکاري وکړي.

محمد خالد حنفي د مېرمنو د حقونو په اړه په کراتو ویلي، چې د دوی په واکمنۍ کې د مېرمنو حقونه تامین شوي او چاته به اجازه ورنه کړي چې حقونه یې تر پښو لاندې کړي.

پر افغانستان د طالبانو له واکمنۍ وروسته له شپږم ټولکي څخه پورته د نجونو پر زده کړو، کار کولو او ورزش بندیزونه، په رسنیو کې پر ښځینه خبریالانو محدودیتونه او د دوی په بندخونو کې د ښځو ځورول له ټولو بشري حقونو څخه سرغړونه بلل کیږي.

په راپور کې راغلي، چې طالبان له رسنیو څخه د خپلو پالیسیو او پروګرامونو د تبلیغاتو لپاره کار اخلي.

د «محدودیت، جبر او سانسور: په افغانستان کې معلوماتو ته د لاسرسي او د بیان د ازادۍ د وضعیت» تر نامه لاندې د روادارۍ نوی راپور د چهارشنبې په ورځ د (غويي۱۲مه) خپور شو.

دا راپور د افغانستان په ۲۸ ولایتونو کې د ۶۱ښځو په ګډون له ۲۶۴ کسانو سره د مرکو پر بنسټ جوړ شوی دی.

د روادارۍ د راپور له مخې؛ د طالبانو ډله هېوادوالو ته د معلوماتو وړاندي کولو لپاره هېڅ قانون نه مراعاتوي او د معلوماتو د وړاندې کولو لپاره هېڅ ځانګړی ميکانيزم نه لري.

رواداري وايي، چې طالبان د واک تر لاسه کولو وروسته پر رسنيو د بنديزونو لګونو لپاره څو فرمانونه صادر کړي دي.

د روادارۍ د موندونو پر بنسټ طالبانو رسنيو ته خبرداری ورکړی، چې د بشري حقونو د سرغړونو، امنيتي او سياسي پېښو، د مخالفو وسله والو د بريدونو، د طالبانو ترمنځ د اختلافاتو، د کوچيانو ترمنځ د جنجالونو، د پخوانيو کارکوونکو د بندي کولو، قتل او نيونو په اړه د خبرونو له خپرولو ډډه وکړي.

په دغه راپور کې د بشري حقونو د سرغړونو په اړه د معلوماتو د وړاندې کولو په خاطر د خبریالانو د توقیف او شکنجه کولو یادونه هم شوې ده.

رواداري وايي طالبانو له رسنيو سره د مرکو له امله يو شمېر خبريالان، قربانيان او عيني شاهدان نيولي او ګواښلي دي.

په دغه راپور کې ويل شوي، چې د ۲۰۲۲ کال د جولای په مياشت کې د طالبانو استخباراتو رياست د فاریاب ولایت په میمنې ښار کې يو سېمه ييز خبريال د بشري حقونو د سرغړونو قضيو په اړه د خبر چمتو کولو په خاطر نيولی او شکنجنه کړی.

روادارۍ راپور په افغانستان کې د ښځينه خبريالانو وضعت او د طالبانو له خوا پر هغوی لګول شويو محدوديتونو ته هم اشاره کوي.

دوی ليکلي دي، چې په افغانستان کې د طالبانو له واکمنۍ سره د ښځينه خبريالانو شمېر کم شوی او د پروان په ګډون په يو شمېر ولايتونو کې په رسنيو کې د ښځو پر کار بنديز لګول شوی دی.

د دغه راپور له مخې؛ د لسګونو رسنيو فعاليت، چې د ښځو له خوا اداره او مديریت کېدې د طالبانو له خوا بند شوي دي.

د بشري حقونو دغه سازمان وايي، چې د رسنيو فعاليتونه په دوامداره توګه د طالبانو د استخباراتو، امربالمعروف او اطلاعاتو او فرهنګ ادارو له خوا څارل کېږي.

د راپور له مخې؛ په افغانستان کې د طالبانو له واکمنۍ وروسته په هېواد کې د څه باندې ۶۰۰ فعالو رسنیو له ډلې نیمايي یې د محدودیتونو او اقتصادي ستونزو له امله تړل شوي دي.

رواداري دا هم لیکلي، چې طالبانو د مخالفو شنونکو سره په رسنیو کې مرکې بندې کړي دي.

په راپور کې راغلي: «د ۲۰۲۱کال د اګست له میاشتې راهیسې ډېر کسان د نیوکې او په ازاده توګه د خپلو افکارو د بیانولو او د خپلو مدني غوښتنو د تعقیبولو په خاطر نیول شوي، شکنجه شوي او حتی وژل شوي دي.»

رواداري له طالبانو وغوښتل، چې د بشري حقونو د نړۍوالو سندونو له مخې پر رسنیو او ښځینه کارکوونکو لګول شوي بندیزونه پای ته ورسوي.