طالب چارواکو په بادغیس کې د ځانمرګو بریدګرو پر کورنیو پیسې ووېشلي

ملګرو ملتونو د یکشنبې په ورځ په یوه خبرپاڼه کې لیکلي، چې مېرمن ګانیون د سولې په بهیر کې خپله ۲۸ کلنه تجربه، د بشري حقونو او له جګړې وروسته سیمو کې د پرمختګ په برخو کې د ستراټیژیکو نوښتونو تجربې افغانستان ته راوړي.

نوموړې د ۲۰۱۰ کال څخه تر ۲۰۱۵ م کاله په کابل کې د یوناما د بشري حقونو د مدیرې په توګه هم کار کړی.

مېرمن ګانیون له ۲۰۲۱ کال وروسته د لېبیا په چارو کې د ملګرو ملتونو د ملاتړ په ماموریت کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي د ځانګړې استازې د مرستیالې او د بشري چارو د همغږي کوونکې په توګه دنده ترسره کړې ده.

نوموړې په افریقا، سوریه او بالکان کې د ملګرو ملتونو، ملي حکومتونو او نادولتي موسسو سره د ولسي وګړو د ساتنې، بشري حقونو او د قانون حاکمیت په برخه کې د مشرې او لوړپوړې مشاورې په توګه کار کړی دی.

اغلې ګانیون په کاناډا کې د یورک پوهنتون څخه په حقوقو کې لیسانس او د انګلستان د ایسکس پوهنتون څخه د نړۍوالو بشري حقونو په برخه کې ماسټري لري.

دا ښځینه کاناډایي حقوقپوهه په داسې حال کې په کابل کې د یوناما د سیاسي مرستیالې په توګه کار پیلوي، چې طالبانو د امربالمعروف وزارت د نوي قانون په تصویب سره پر ښځو بندیزونه څو برابره زیات کړي دي.

د طالبانو د بندیزونو او د بشري حقونو په ځانګړې توګه د ښځو له حقونو څخه د پراخو سرغړونو په غبرګون کې څلورو هېوادونو جرمني، کاناډا، اسټرالیا او هالنډ مخکې شوي، او غوښتنه یې کړې چې دغه ډله د عدالت نړۍوالې محکمې ته وړاندې کړي.

د ملګرو ملتونو د خوړو نړۍوال پروګرام د یکشنبې په ورځ د (تلې اتمه) په خپله اېکس پاڼه لیکلي، چې افغانې نجونې د لومړنیو زده‌کړو د نه بشپړولو له ګواښ سره مخ دي.

دغه سازمان وايي، د دوی ډیری هغه زده‌کوونکي د بې وزلۍ او فقر له امله، لومړنۍ زده‌کړې له وخت مخکې پریږدي.

د ملګرو ملتونو د خوړو نړۍوال پروګرام وايي، فقر او بېوزلي یو بل لامل دی چې افغان نجونې زده‌کړې نه شي بشپړولی.

یاد پروګرام وايي، ‌ډیری ماشومان یوازې په ډوډۍ او چایو ژوند کوي.

د خوړو نړۍوال پروګرام لیکلي دي: «د خوړو نړۍوال پروګرام له لوري په ښوونځيو کې ډوډۍ یوازینۍ تغذیه ده چې دوی (زده‌کوونکي) ته هره ورځ ورکول کیږي.»

دا په داسې حال کې ده، چې د ملکرو ملتونو د خوړو نړۍوال پروګرام په خپل وروستي راپور کې ویلي و، چې ۱۲،۴ میلیونه وګړي په افغانستان کې خوراکي خوندیتوب نه لري.

د یاد پروګرام د راپور له مخې، په هرو څلورو افغانانو کې یو یې په دې نه پوهیږي، چې د خپل راتلونکي وخت خواړه له کومه کړي.

د خوړو نړۍوال پرورګرام ویلي و، چې دوی د ۲۰۲۴ کال تر ډېسمبر میاشتې پورې په افغانستان کې د بیړنیو بشري مرستو رسولو لپاره ۶۱۷ میلیونه ډالرو ته اړتیا لري.

د راپورونو له مخې، دغه ۱۴ کسان د نشه‌یي توکو او یا (قصدي وژنو) په تور په اعدام او یا هم قصاص محکوم شوي وو.

د شیراز په مرکزي زندان کې د اعدام شویو کسانو د جزیاتو په اړه ویل کیږي، چې په یادو کسانو د اعدام حکم د وږي له ۲۶مې نېټې د تلې تر څلورمې نیټې پورې عملي شوی دی.

تر اوسه پورې د دغو افغانانو د محکمې او زندان د وضعیت په اړه معلومات نه دې خپاره شوي.

د ایران د بشری حقوقو د ادارې مشر محمود امیري مقدم د ملګرو ملتونو د عمومي غونډې په څنډه کې له ایران سره د نړۍ د چارواکو لیدنو ته په اشارې سره وویل: «د ایران له‌خوا د اعدام سزا کارول باید د ایراني چارواکو او د هغو هیوادونو د مشرانو ترمنځ د خبرو اترو په سرکې وي چې بشري حقونو ته درناوی لري.»

د بشري حقونو د سازمانونو په وینا د روان کال له پیل راهیسې د ایران په زندانونو کې د ۱۵ښځو په ګډون ۳۸۱ کسان په دار ځړول شوي دي.

دغه اژانس د یکشنبې په ورځ د (تلې اتمه) په خپله اېکس پاڼه لیکلي، چې تیره ورځ ۲۴ کورنۍ د ننګرهار ولایت تورخم، ۱۷ کورنۍ د کندهار سپین بولدک، ۴۶ کورنۍ د نیمروز ولایت ورېښمو پله او ۱۰۸ کورنۍ د هرات اسلام کلا له لارې هېواد ته راستنې شوې.

له ایران او پاکستان دواړو هېوادونو څخه د افغان کډوالو ۱۹۵ کورنۍ راستنې کړلې شوې.

باختر اژانس لیکلي، چې د له طالبانو له لوري د مرستو تر څنګ یو شمېر کډوالې کورنۍ خپلو اصلي سیمو ته هم لېږدول شوې دي.

د طالبانو تر واک لاندې د باختر اژانس په خبر کې دا نه دي ویل شوي، چې دغه کورنۍ په خپله خوښه او که د یادو هېودونو له لوري په زور افغانسان ته ستنې کړلې شوې دي.

خوپه دې ورستیو کې ایران او پاکستانپه زور د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ پیل کړې دي.

د راپورونو له مخې په ایران کې د افغان کډوالو سره د ناسم چلند او د افغانانو پر کار کولو، زده‌کړو او هلته اوسېدو باندې دغه هېواد سخت بندیزونه لګولي دي.

په دې وروستیو کې د جرمني، استرالیا، کاناډا او هالنډ د بهرنیو چارو وزیرانو خبرداری ورکړی، چې که د افغان ښځو او نجونو وضعیت بدل نه شي، نو دوی به نړۍوالې محکمې ته د طالبانو پرضد عریضه وکړي.

دغو څلورو هېوادونو ټینګار کړی، چې په افغانستان کې د ښځو او نجونو له حقونو څخه د سرغړونې مخه باید ونیول شي.

د نړۍ څه باندې ۲۰ هېوادونو په نړۍواله محکمه کې د طالبانو د محاکمې لپاره د دغې پرېکړې ملاتړ کړی دی.

د څلورو هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو د تلې په څلورمه د چهارشنبې په ورځ د ملګرو ملتونو د عمومي غونډې په څنډه کې د یوې خبرپاڼې له لارې په افغانستان کې د بشري حقونو په ځانګړې توګه د ښځو پر وړاندې د جنسیتي توپیر جدي او سیستماتیکه سرغړونه وغندله.

طالبانو له شپږم ټولګي پورته د نجونو ښوونځي او پوهنتون ته پر تګ بندیزونه لګولي دي.

دغې ډلې په تېرو درېیو کلونو کې په نا دولتي ادارو کې د ښځو پر کار کولو، پارکونو، رستورانتونو ته په تګ، له شرعي محرم پرته د تګ راتګ او دغه راز د ښځو پر سپورټ کولو، سیاسي او مدني فعالیتونو هم سخت بندیزونه لګولي دي.

دغېډلې د یوه نوې قانون له لارې د ښځو غږ «عورت» بللی دی.

د بشري حقونو فعالانو طالبان په پراخه کچه د بشري حقونو په سرغړونو تورن کړي او ویلي یې دي، چې دغې ډلې په افغانستان کې له ټولنې څخه د ښځو په لرې کولو سره جنسیتي توپیر رامنځته کړی دی.

خو د یادو هېوادونو د کړنو په غبرګون کې طالبانو د بشري حقونو د سرغړونو تورونه رد کړي دي.