شننه؛ د برېکس په غونډه کې د افغانستان د نمایندګۍ په اړه څو مهم ټکي
حلیم فدايي
د میدان وردګ، لوګر، خوست او پکتیا پخوانی والي
د برېکس وروستۍ غونډه د ۲۰۲۴ کال د اکتوبر له ۲۲مې څخه تر ۲۴مې پورې په روسیه کې د کازان په ښار کې ترسره شوه.
د میدان وردګ، لوګر، خوست او پکتیا پخوانی والي
د برېکس وروستۍ غونډه د ۲۰۲۴ کال د اکتوبر له ۲۲مې څخه تر ۲۴مې پورې په روسیه کې د کازان په ښار کې ترسره شوه.
دې غونډه کې ۳۲ هېوادونو ګډون کړی و او د ناستې تمرکز د نړۍوالې پراختیا او امنیت لپاره د څو اړخیزې همکارۍ پر پیاوړتیا و.
روسیه چې د برېکس په ۲۰۲۴ کال کې مشري کوي، د نړۍوال سیاست او اقتصاد په اړه مهمې مسالې مطرح کړې، په ځانګړې توګه د غربي بلاک پر وړاندې د بدیلو اقتصادي لارو چارو رامنځته کول .
مشخصاً د طالبانو په اړه د څو مهمو غوښتنو یادونه شوې.
لومړی: د غونډې ګډونوالو له طالبانو وغوښتل چې د افغانستان په دننه کې ټول ترهګرې ډلې له منځه یوسي، په ځانګړې توګه د داعش او نورو نړۍوالو افراطي ډلو پر وړاندې جدي اقدامات وکړي.
دویم: د غونډې په اعلامیه کې د بشري حقونو، په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو د زده کړو او کار پر اهمیت ټینګار وشو.
درېیم: برېکس له طالبانو غوښتنه کړې چې د نړۍوالو قوانینو په چوکاټ کې خپل چلند ته ادامه ورکړي او د ټولشموله حکومت د جوړولو لپاره ګامونه واخلي؛ څو د افغانستان داخلي ثبات او نړۍوالې اړیکې ټینګې شي.
طالبانو هم د دې غونډې لپاره د ګډون غوښتنه کړې وه؛ خو غونډې پرته له دوی د افغانستان په اړه پرېکړې وکړې، چې دا د طالبانو لپاره یو ډول ناهیلۍ نښه بلل کیږي.
دغه غوښتنې د طالبانو په مقابل کې د نړۍوالې ټولنې له تمو او فشارونو سره سمون لري، چې غواړي افغانستان په نړۍوالو معیارونو کې شامل کړي، په داسې حال کې چې لا هم ځینې هېوادونه د طالبانو حکومت په رسمیت نه پېژني.
د دې غونډې په ترڅ کې یو شمېر سمبولیک او سیاسي پیغامونه هم وړاندې شول؛ لکه د برېکس نوې کرنسۍ نښه چې په هغې کې د افغانستان د اسلامي جمهوریت بېرغ او د امارت اسلامي نوم شامل و. سره له دې چې افغانستان په برېکس کې رسمي غړیتوب نه لري او امارت اسلامي نړۍوال رسمیت نه لري، دا کار څو اړخیزې پیغامونه لري.
د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین د برېکس د نوې کرنسۍ (پیسو) په اړه د ګډونوالو سره معلومات شریک کړل او په دې نوټ کې د افغانستان د اسلامي جمهوریت بیرغ؛ خو په مینځ کې یې د “اسلامي امارت” نوم ذکر شوی و.
دا مساله ځکه ډېره جالبه ده چې افغانستان د برېکس د هېوادونو غړیتوب نه لري او په نړۍواله کچه اسلامي امارت لا په رسمیت نه دی پېژندل شوی.
د مسالې پېچلتیا:
امارت او جمهوریت یوځای؟
د برېکس په نوټ کې د جمهوریت بیرغ او د امارت نوم دواړه ځای پر ځای کول په ظاهره یو متناقض او پېچلی پیغام رسوي. له یوې خوا، جمهوریت د نړۍ په رسميت پېژندل شوی حکومت و او له بلې خوا، امارت د طالبانو په وسیله اعلان شوی حکومت دی چې په نړۍواله کچه ډېر لږ ملاتړ لري.
طالبانو په دوحې تړون کې ژمنه کړې وه چې د “امارت” اصطلاح به په رسمیت نه پېژندل کېږي. دا حالت دې ته نغوته کوي چې د جمهوریت او امارت تر منځ سیاسي بحث او مشروعیت لاهم په لویه کچه د بحث وړ دی.
د دې حرکت شوني پیغامونه:
۱. طالبانو ته د ټولشموله سیاسي جوړښت وړاندیز
د جمهوریت بیرغ او د امارت نوم یوځای کول ښايي د طالبانو لپاره یو سیاسي پیغام وي چې هغوی دې د یوه ټول شموله حکومت پر لور ګام پورته کړي. د برېکس په غونډه کې که څه هم طالبان په مستقیمه توګه نه وو ګډونوال؛ خو د طالبانو له حکومت څخه د ښځو د حقونو، د نجونو د زده کړو او د بشري حقونو د رعایت په اړه ټینګار وشو.
دا پیغام د طالبانو لپاره په نړۍوال ډګر کې یو د ټولګډونه او پراخ سیاسي جوړښت اړتیا روښانه کوي.
۲. د افغانستان په اړه د بهرنیو قدرتونو پرېکړې
که له یوې خوا د جمهوریت بیرغ او د امارت نوم یو ځای کړل شوی، نو له بلې خوا دا یو خطرناک پیغام لري چې ښايي د افغانستان په سیاسي او اقتصادي برخلیک کې نور هېوادونه، په ځانګړي ډول ګاونډیان، زیات رول ولري.
دا چې برېکس د طالبانو له رسمیت پرته د افغانستان په اړه پرېکړې کوي، د افغانستان د سیاسي خپلواکۍ لپاره د خطر زنګ دی. دا داسې حالت ته ورته دی چې افغانستان د خپل سرنوشت د پرېکړو واک نورو هېوادونو ته ورکړي، او دا د سیاسي خپلواکۍ یو لوی تاوان ګڼل کېږي.
۳. د بریکس او غربي بلاک تر منځ سیالي
برېکس هڅه کوي چې د غربي بلاک په مقابل کې یو بل اقتصادي او سیاسي بلاک رامنځته کړي. که څه هم دا هڅه په لنډمهاله توګه ډېره ګټوره نه ښکاري؛ خو په اوږدمهال کې د امکان وړ ده.
دا حالت د طالبانو لپاره ستونزمن دی، ځکه چې امارت د امریکا او غرب سره د دوحې د تړون په نتیجه کې ترهګرۍ ضد مبارزې ګډ توافقات لري.
د امارت په نوم د برېکس په نوټ کې د شاملولو هڅه ښيي چې بریکس هېوادونه (په ځانګړي ډول روسیه او چین) غواړي چې افغانستان له غرب او امریکا څخه لا نور لیرې کړي.
۴. داخلي مشروعیت او نړۍوال اعتبار
تر هغه چې په افغانستان کې داخلي مشروعیت له ولس او ټولو سیاسي جهتونو څخه په شفافه او ټولشموله پروسه ترلاسه نه شي، طالبان به په نړۍوالو غونډو کې اغېزناک ګډون و نه شي کولی.
د برېکس په غونډه کې د طالبانو د رسمي ګډون نه شتون په دې دلیل دی چې د افغانستان سیاسي جوړښت لاهم مشروعیت او اعتبار نه لري. که څه هم طالبانو ادعا کړې چې دوی بریکس ته لیک استولی و، خو دا غونډه د طالبانو د غیاب سره پای ته ورسېده.
دا د طالبانو لپاره د لویو نړۍوالو پېښو په ډګر کې یو مهم خبرداری دی.
۵. له غرب سره د اړیکو د کمېدو هڅه
د برېکس غونډې ته د امارت له لوري د ګډون غوښتنه ښايي د طالبانو د غرب او امریکا څخه د مایوسۍ نښه وي.
کېدای شي دا د پاکستان په مشوره شوی اقدام وي، ترڅو طالبان له غرب څخه لا نور لرې کړي. پاکستان چې تل هڅه کوي په افغانستان کې د خپلو ګټو لپاره کار وکړي، ممکن غواړي چې غرب ته وښيي چې د افغانستان د امنیت او سیاسي مدیریت واک باید په لویه کچه دوی ته ورکړل شي.
پایله:
د برېکس په غونډه کې د افغانستان د اسلامي جمهوریت بیرغ او د امارت نوم یوځای ښودل، د افغانستان لپاره د سیاسي پېچلتیا یو بله بیلګه ده.
دا حرکت یو څو مختلف پیغامونه لري: د طالبانو لپاره د ټولشموله سیاسي جوړښت اړتیا، د افغانستان د سیاسي استقلال په اړه د بهرنیو قدرتونو نفوذ او د برېکس او غرب تر منځ د سیاسي سیالیو اغېزې.
په همدې حال کې طالبان لا هم په دې هڅه کې دي چې خپل حکومت نړۍوالې ټولنې ته په رسمیت وپېژني؛ خو تر هغو چې په هېواد کې داخلي مشروعیت او سیاسي پخلاينه ترلاسه نه کړي، دا به یو ستونزمن او ګواښوونکی هدف وي.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
په دې اړه درې خبرې ډېرې مهمې دي:
یو ملت او ولسونه
ولسونو دا کرښه هم پرون او هم نن نه ده منلې او نه تر ازادې فضا لاندې د ازاد تصمیم او پرېکړې حق ورکړل شوی، کوم چې د ټولو نړۍوالو قوانینو خلاف عمل دی.
حکومتونه او حاکمان
حکومتونه او حاکمان تل مجبور او تر ستوني نیول شوي دي. هغه وخت کې انګلستان دا سیمه د بفر (حایل) زون په توګه د یوه جنګي تاکتیک په توګه وبلله، ترڅو د افغانانو د مخته تګ مخه ډب کړي.
د لوی افغانستان په دې برخه کې د کرښې را تېرول جبري او د زور په نتیجه کې وو، نه د دوو برابرو هېوادونو ترمنځ د تفاهم، توافق یا معاهدې په نتیجه کې. د دې مثال دا دی لکه اوس چې د افغانستان فضا په زور اشغال شوې او ترې ګټه اخیستل کېږي؛ نو ایا دا فضا اوس د افغانستان برخه ده او که د پردي هېواد؟!
له شخصي ژوند تر سیاسي ژوند پورې په هیڅ برخه کې په زور اقرار، په زور ګواهي، په زور نکاح، په زور ایمان، په زور کفر، په زور کرښه، په زور حکومت… نه دا چې رسمي نه ده، بلکې جرم دی.
پاکستان د چا برخه خور نه دی
دا هم باید له یاده ونه باسو چې پاکستان د نه انګلستان او نه د برېتانوي هند جاینشین دولت (Succession State) و.
د پاکستان په جوړېدو د افغانستان د وخت حاکمانو اعتراض وکړ، ځکه چې د دغه هېواد له جوړېدو سره د افغانستان برخه په زور لاندې شوې وه؛ د ملتونو د خود ارادیت حق پکې شامل نه و او نه دی.
هغه روایتونه چې وايي، پخوانیو حاکمانو خیانت کړی یا د یوه مستقل او ازاد حاکم په توګه یې دا کرښه منلې ده، د پاکستاني اسټبلشمنټ روایت دی.
که د عبدالرحمان خان د ډبرو څلي، د تورخم د دروازې جوړېدل، دې کرښې ته بارډر ویل، یا اغزن تار تېرول د رسمیت او قانونیت لپاره دلیل نیول کېږي، دا ټول د پاکستاني روایت برخه ده، ترڅو داسې وښيي چې افغان حاکمانو دا منلې، نو ولس دې هم ومني!؟
همدا پنجابي روایت ځینې قصدي او ځینې یې غیر قصدي تکراروي.
دوی یوازې د تورخم او سپین بولدک دروازې نه؛ بلکې هلته پښتونخوا کې د کونسلګریو یا وېزې لګولو موضوع هم د همدې پنجابي روایت د بنسټیز کولو لپاره تبلیغوي.
څو پوښتنې او لنډ شالید
ښه طالبه او طالب پلويه!
ته چې د افغانستان اسلامي جمهوریت "ګوډاګی" بولې، اشغال یې بولې او خپلواک یې نه بولې؛ نو که ته د پنجاب لپاره کار نه کوې، بیا د یوه ګوډاګي حکومت اغزن تار ولې رسمي کرښه منې؟
اساسي قانون یې نه منې، ملي بیرغ یې نه منې، اما اغزن تار یې منې!؟
پاکستان د ډېورنډ فرضي او جبري کرښې خلاف تجاوزات ان د روسانو له راتګ سره پیل کړل او په انګور اډه، ژوب، خوست او کونړ کې یې د طالب مشرانو او مجاهدینو په موجودیت کې له هماغې جبرې کرښې دې لور ته تجاوز وکړ.
دوی دا شعار “جهاد افغانستان، دفاع پاکستان” د همدې لپاره زمزمه کاوه. د مجاهدینو سنګرونو ته یې د مرستې په نوم له پښتونخوا په ډېورنډ کرښه سړکونه ورتېر کړل.
هغه وخت د روسانو د اشغال پر مهال د افغانانو مجبوریت و او اوس هم له هماغه مجبوریت څخه په زور او چل د کرښې د تپلو هڅه کوي.
که چېرته کوم ولسي منلی سند وای؛ نو پاکستان ولې بیا - بیا د افغانستان له حاکمانو د دې کرښې د منلو غوښتنه کوي؟
ولې د افغانستان حکومت په ملګرو ملتونو کې د پاکستان په جوړېدو اعتراض کړی و؟
ولې ولسونه د وېزې او پاسپورټ پرته د تګ راتګ خبره کوي؟
پرون د خیبر جرګې ولسونو پرېکړه وکړه، چې دوی د ډېورنډ کرښه نه ده منلې او نه یې مني!
نو طالبه! که ته د پاکستان روایت نه تقویه کوې، بیا ولې د پي ټي ایم مخالفت کوې؟
"خراسانیان او د تاجکستان بزرګ" دعوه دارانو ته:
تاسو د طالب د حاکمیت مخالفت په دې خاطر کوئ چې د جبر او استبداد حکومت دی او د ولس په خوښه نه دی.
عبدالرحمان خان مستبد پاچا بولئ؛ نو بیا ولې د پنجاب روایت ته کار کوئ او د جبر او استبداد کرښې ته رسمي وایئ؟
حل لاره
ولسي پوهاوی او د یوه مستقل، خپلواک نظام او حکومت جوړېدل چې له اقتصادي او سیاسي پلوه پر خپلو پښو ولاړ وي؛ تر څو دا کرښه د ولسونو په ملاتړ، زور او اقتصادي ځواک بېرته ترلاسه کړو.
د پاکستان ټوله هڅه دا ده، چې افغانستان د تعلیم، اقتصاد او سیاست په ډګر کې وروسته پاتې شي او له نړۍ منزوي شي، ترڅو هیڅکله د دې کرښې غوښتلو جوګه نه شي یا حداقل جبري سکوت اختیار کړي.
د طالب امیر پټ ساتل او د کابل پر ځای کندهار د هېواد ډیفکټو de facto مرکز ګرځول د پنجابي روایت د تطبیق لپاره دي.
نن که د دین په نوم د عصري علومو او ښوونځیو مخه ډب کېږي، یا داسې نورې پرېکړې کېږي چې افغانستان له نړۍ لا منزوي کوي، دا د همدې ستراتیژیک هدف او اجنډا تطبیق دی.
د همدې سټراټیژیک هدف ځواب د «لر او بر یو افغان» سټراټیژیک هدف ته کار کول او د دې داعیې تقویه کول دي.
د دې لپاره لومړی په داخل کې د انحصار، استبداد او جبر حاکمیت په ولسواک نظام بدلول دي او په ورته وخت کې تعلیم، کسب، هنر او ټولو علومو ته له استثنی او افضلیت پرته د سړو او ښځو لپاره ټولې زمینې برابرول دي.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
«د اکټوبر اتلسمه د هغه جنرال شپږم تلین دی، چې د ځینو لپاره قاچاقبر، د ځینو د ژوند ساتنې لپاره ډال، د ځینو لپاره الهام بخښونکی شخص، زړه ور قوماندان او د طالبانو لپاره دوښمن ګنل کېده.»
د ۲۰۱۸ کال د اکټوبر میاشتې ۱۸مه نېټه وه، له غرمې مخکې د کندهار پخواني امنیه قوماندان جنرال عبدالرازق اڅکزي خپل شخصي ساتونکي د کندهار ولایت ودانۍ ته ولېږل، چې هلته د امریکايي چارواکو سره د امنیتي ناستې امنیت ټینګ کړي.
ناسته غرمه مهال شاوخوا دولس بجې پيل شوه، چې په افغانستان کې د ناټو ځواکونو عمومي قوماندان جنرال سکاټ مېلر د ۲۰۵ اتل قول اردو قوماندان، د کندهار والي جنرال زلمی ویسا، د کندهار امینه قوماندان جنرال رازق او د ولایتي شورا استازو هم په کې برخه لرله.
دغه ناسته د ټاکنو د ورځې د امنیتي چمتووالي په اړه رابلل شوې وه.
افغانستان انټرنشنل ـ پښتو په دغه راپور کې د دوو هغو خبریالانو سره خبرې کړې او د هغې پېښې په اړه یې مالومات تر لاسه کړي چې له امله یې د ۲۰۱۸ کال د اکټوبر میاشت په ۱۸مه نېټه د کندهار امنیه قوماندان جنرال عبدالرازق او د کندهار د ملي امنیت رییس وژل شوي وو.
دغه خبریالان چې اوس هم په افغانستان کې اوسېږي، د امنیتي ستونزو له امله نه غواړي په دغه راپور کې یې د نوم یادونه وشي.
دغه خبریالانو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي، چې په دغه ورځ دوه ناستې ترسره شوې، لومړۍ ناسته چې شاوخوا شل دقیقې یې دوام وکړ د رسنیو استازي په کې نه وو؛ خو په دویمه ناسته کې رسنیو ته هم د ګډون اجازه ورکړل شوې وه.
دغه خبریالان زیاتوي:« په دې ورځ کلک امنیتي تدابیر نیول شوي و، د ولایت د ودانۍ په هره برخه کې امریکايي سرتېري او د والي امنیتي ساتونکي تر سترګو کېدل. موږ تر څو تلاشیو او پلټلو وروسته د غونډې تالار ته ورسېدو، هلته ټولو چارواکو د ټاکنو د امنیت ساتنې په موخه خبرې او ژمنې وکړې. وروسته چې غونډه خلاصه شوه، موږ د جنرال رازق سره هم مرکه وکړه.»
دغه خبریالان وايي، د جنرال رازق سره یې د ټاکنو په ورځ د امنیتي تدابیرو په اړه خبرې وکړې او دوی د جنرال رازق د ژوند وروستۍ خبرې په خپلو کامرو کې ثبت کړې دي، چې نوموړي ویلي و:« خلک دې له وېرې پرته له کورونو راووځي او خپله رایه دې وکاروي.»
دغه خبریالان وايي، د جنرال رازق په ګډون د کندهار سیمهییز چارواکې د امریکايي ځواکونو د قوماندان د رخصتېدو په موخه د ولایت مقام ودانۍ شاتنۍ برخې پر لور ولاړل او خبریالان له ولایت څخه د وتلو په خوا روان شول.
یو خبریال د خپلو سترګو لیدلی حال داسې بیانوي:« ما او نورو خبریالانو ملګرو غوښتل، چې له ولایته ووځو، موږ لا د ولایت ودانۍ څخه نه و وتلي، چې ډزې پیل شوې، د ډزو دغې لړۍ له یوې څخه تر دوو دقیقو دوام وکړ. وروسته د جنرال رازق موټرونه په ډېره بېړه له ولایت څخه ووتل. موږ په هغه شېبه پوه نه شو، چې څه پېښ شوي. شاوخوا دوه ساعته وروسته خبر شو، چې جنرال رازق ترور شوی دی.»
په دغه ورځ په ولایت کې تر ډزو نیم ساعت وروسته د جنرال رازق د وژلو خبر تایید شو.
کندهار کې خاموشي خپره شوه د کندهار چارواکي، پوځیان او عام خلک له یوه داسې حالت سره مخامخ شول، چې هیڅ یې په خیال کې هم نه ګرځېدل.
په ښکاره ډول د جنرال عبدلرازق اڅکزي د وژولو مسوولیت طالبانو په غاړه واخیست او د تېر نظام د ملي امنیت پخواني عمومي رییس معصوم ستانکزي هغه مهال اعلان وکړ، چې پر جنرال رازق برید د کندهار د والي جنرال زلمي ویسا د یوه نفوذي ساتونکي له لوري ترسره شوی.
خو د جنرال رازق کورنۍ افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ویلي، چې د جنرال عبدالرازق په وژنه کې هغه کسانو او هېوادونو لاس درلود چې په ښکاره ډول یې د طالبانو ملاتړ کاوه.
د جنرال رازق وژل کېدل اوس هم د خلکو لپاره یوه معما ده.
د نوموړي د وژل کېدو په اړه بېلابېل نظرونه شته، ځیني کسان وايي، نوموړی د والي د ساتونکو په ډزو او ځیني بیا په دې باور دي چې د امریکايي ځواکونو په ډزو کې ووژل شو.
خو تر دې مهاله د نوموړي د وژل کېدو په اړه د هغه مهال چارواکو قناعت ورکوونکی ځواب نه دی وړاندې کړی، چې څه ډول دغه ځواکمن قوماندان د امریکايي ځواکونو د عمومي قوماندان تر څنګ او کلکو امنیتي تدابیرو سره، سره په نښه شو؟
د جنرال رازق د ساتونکو قوماندان، محمد هاشم ریګوال د افغانستان انټرنشنل پښتو سره په خبرو کې وویل، چې د جنرال رازق تر وژل کېدو وروسته د هغه د جسد د عدلي طب په راپور کې لیکل شوي و، چې د نوموړي پر بدن څلور بمي مرمۍ لګېدلې وې.
ښاغلی ریګوال زیاتوي:«رییس صاحب څلور مرمۍ پر بدن لګېدلې وې او یوه بمي مرمۍ یې پر زړه خوړلې وه، مايې اېکسرې کړې ده، چې مرمۍ یې په زړه کې لګېدلې ده او هلته په زړه کې یې مرمۍ چاودېدلې او تر زړه یې وتلې وه. درې مرمۍ یې په ورنونو کې لګېدلې وې.»
نوموړی ادعا کوي، چې د عدلي طب د راپور له مخې، د جنرال رازق پر بدن لګېدلې مرمۍ د امریکايي (اېم۴) وي.
خو د نوموړي دغه ادعا د جنرال رازق د کورنۍ نورو غړو نه تایید او نه هم رد کړې ده.
د جنرال رازق له وژل کېدو وروسته، د کندهار د خلکو په غوښتنه د هغه ورور تادین خان د کندهار امنیه قوماندان وټاکل شو.
خو د ډېریو په باور چې جنرال تادین خان د نظامي تجربې نه لرلو له امله ونه شو کولای، چې د جنرال رازق مسوولیتونه په ښه توګه ترسره کړي.
د جمهوري نظام تر پرځېدو وروسته د جنرال رازق د کورنۍ وضعیت
د جمهوري نظام له سقوط څخه څو ورځې وروسته د جنرال رازق قبر ته د عامو خلکو او د نوموړي د مور او یوې مېرمن پر ورتګ چې په کندهار کې اوسېدلې، بندیز ولګول شو.
پر خواله رسنیو داسې انځورونه خپاره شول، چې د نوموړي پر قبر استنادي خښتې کېښودل شوې او له شاوخوا سیمې څخه یې د ولایت مقام د مراجعینو لپاره د موټرونو تمځای جوړ شو.
له دې څخه وړاندې داسې ویډیوګانې او انځورونه هم خپاره شوي و، چې د جنرال رازق د قبر ځینې برخې ویجاړې شوې او لیدل کېږي، چې طالبان یې قبر ته بې احترامي کوي.
د جمهوري نظام له پرځېدو څخه دوه ورځې وړاندې د جنرال رازق وروڼه او د کورنۍ نور غړي یې له افغانسانه وتلل؛ خو د نوموړي مور او یوه مېرمن یې لا هم په کندهار کې پاتې وې.
د جنرال رازق مور او مېرمن پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو څو میاشتې وروسته له افغانستانه ووتې.
هممهاله په کندهار کې د تېر نظام د پولیسو په لیکو کې د قوماندانان او سرتېري له نیول کېدو وروسته بندیان شول او د طالبانو له لوري د یو شمېر کسانو د وژل کېدو راپورونه هم خپاره شول.
طالبانو د خپلې واکمنۍ په لومړیو ورځو کې په سپین بولدک ولسوالۍ او کندهار ښار کې د جنرال رازق د اوسېدو کورونه او مېلمستونونه غصب کړل او په سپین بولدک ولسوالۍ کې د نوموړي د کور د چور ویډیو یې پر ټولنیزو رسنیو کې هم خپره شوه.
د جنرال رازق د کورنۍ غړي وايي، اوس هم په کندهار ښار او سپین بولدک کې د دوی ځیني ملکیتونه د طالبانو په ولکه کې دي.
د جنرال عبدالرازق اڅکزي ورور عبدالخالق اڅکزی وایي:« د جنرال عبدالرازق او زموږ د کورنۍ د اوسېدو کورونه او ملکیتونه په اول سر کې د طالبانو سره ول، اوس هم تر ډېره د دوی په لاس کې دي.»
د جنرال رازق ورور، عبدالخالق اڅکزي له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې ویلي، چې د کورنۍ هیڅ غړی یې په افغانستان کې نه دی پاتې او نه هم هلته د ژوند کولو اجازه لري.
ښاغلی اڅکزی زیاتوي:« د سولې او خپلواکۍ اتل شهید جنرال عبدالرازق د کورنۍ غړي نه په کندهار کې ژوند کولای شي او نه هم هلته د ژوند کولو زمینه ورته برابره ده. دوی هلته تګ راتګ نه شي کولی.»
د افغانستان په سویلي ولایتونو کې د جنرال عبدالرازق او طالبانو دوښمني د ۹۰مې لسیزې څخه دوام لري.
د کندهار له سقوط څخه څو ورځې وروسته پر خواله رسنیو ځیني انځورونه او ویډیوګانې خپرې شوې، چې په کندهار کې د طالبانو والي حاجي وفا او د پاکستان د استخباراتي ادارې یو شمېر لوړ پوړو چارواکو د کندهار په سپین بولدک ولسوالۍ کې د جنرال رازق د کور په مېلمستون کې یوه رسمي ناسته ترسره کړه.
د جنرال رازق ورور وايي، په دغه غونډه کې د “ای اېس ای” جنرالانو او مهمو غړو هم ګډون درلود.
عبدالخالق اڅکزي په دې اړه افغانستان انټرنشنل ته وویل:« د جنرال صاحب په کور کې په سپین بولدک کې، زموږ د ګاونډي هېواد د استخباراتو ځيني جنرالان، د کندهار د هغه وخت والي او ځینو نورو د جنرال رازق خان په مېلمستون کې د سهار له لسو بجو څخه د ماسپښین تر څلورو بجو پورې په ازاده توګه دوی غوښتل چې د جنرال صاحب په کور کې خپل قدم کېږدي او هغه ارمان یې پوره کړ او هلته یې جلسه وکړه.»
د جنرال رازق سیاسي فعالیتونه
جنرال رازق د کندهار د امنیه قوماندان د مسوولیت ترڅنګ د افغانستان په سیاسي مسایلو کې هم ښکېل و.
نوموړی د ځینو سیاسي مخالفتونو له امله څو ځله د پخواني ولسمشر حامد کرزي او اشرف غني سره په ټکر کې راغلی و.
جنرال رازق هغه مهال څو ځله د ملي یووالي حکومت کې د اصلاحاتو د رامنځته کېدو په پار د حکومت د سیاسي مخالفینو سره یوځای په مستقیم او غیر مستقیم ډول غونډې هم جوړې کړې وې، چې د افغانستان ډېرو سیاسي مشرانو هم په کې برخه لرله.
د جنرال رازق دغه ډول فعالیتونه ډېری وخت د پخوانيو ولسمشرانو محمد اشرف غني او حامد کرزي د غوصې لامل ګرځېدل.
خو نوموړي، له مارشال عبدالرشید دوستم، عطا محمد نور، عبدالرب رسول سیاف، محمد محقق، رحمت الله نبیل او ځیني نورو سیاسي څېرو سره ښه اړیکي پالل.
د افغانستان د ملي امنیت پخوانی رییس رحمت الله نبیل د جنرال رازق په اړه وايي، د افغانستان د اوسنیو بدلونونو بستر په سویلي ولایتونو کې اماده شو؛ خو ممکن د نوموړي د ژوند پر مهال داسې پېښه نه وای رامنځته شوې.
ښاغلی نبیل زیاتوي:« هغه څه چې په اګسټ میاشت کې پېښ شول، دا ټوله یو سلسله وه، چې متاسفانه افغانستان له اوسني ناورین سره مخ شو او که چېرې دی (جنرال رازق) ژوندی وای، زه په ډاډ ویلای شم، چې په لوی کندهار کې چې د افغانستان د اوسنیو تغیراتو بستر له هغه ځایه اماده شو، وضعیت به په دې حالت کې نه وای.»
جنرال رازق په سویلي زون کې د خپلو پراخو اړیکو څخه په استفادې په کندهار کې د طالبانو لپاره امن سیمه جوړه کړې وه او یو شمېر هغه طالبان چې، د طالبانو لیکې یې پرېښې وې، د کندهار په عینو مېنه کې د اوسېدو زمینه یې ورته برابره کړې وه.
جنرال رازق د یادو کسانو له ډلې د مولوي منظور احمد په نوم یو طالب چارواکی چې د طالبانو څخه جلا شوی و، د جنرال رازق په مرسته د پارلمان ټاکنو ته هم نوماند شو.
د افغانستان د سولې په چارو کې د امریکا له لوري د زلمي خلیلزاد ګومارنه او په سویلي ولایتونو کې د نفوذ لرونکو کسانو ترور
زلمی خلیلزاد د ۲۰۱۸ کال د سیپتمبر ۲۱مه نېټه د امریکا د بهرنیو چارو وزارت له لوري د یوې رسمي اعلامیې په خپرېدو سره د افغانستان د سولې په چارو کې د امریکا ځانګړی استازی اعلان شو.
د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو څېړنې ښيي، چې د نوموړي له ټاکل کېدو څخه څو ورځې وروسته د افغانستان په سویلي ولایتونو کې د جنرال رازق په ګډون په ځنځیري ډول نفوذ لرونکي او ځواکمن کسان ترور شول.
د امریکا له لوري د افغانستان د سولې په چارو کې د ځانګړي استازي په ټاکل کېدو سره خلیلزاد په لومړي ځل د ۲۰۱۸ کال د اکټوبر په ۱۲مه نېته په دوحه کې د شېر محمد عباس په مشرۍ له طالب استازو سره خبرې وکړې.
د جنرال رازق له وژل کېدو څخه یوه ورځ وړاندې د اکټوبر په ۱۷مه نېټه په هلمند کې عبدالجبار قهرمان، د همدې میاشتې په ۳۱مه نېټه په فراه کې د فراه د ولایتي شورا رییس فرید بختور، د ۲۰۷ ظفر قول اردو مرستیال جنرال نعمت خلیل د دغه ولایت د ولایتي شورا د یو شمېر کسانو په ګډون ۲۵ تنه ووژل شول.
هغه مهال حکومتي چارواکو د چورلکې د غورځېدو لامل خرابه هوا بللې وه؛ خو طالبانو بیا په یوه خبرپاڼه کې ویلي و، چې چورلکه د دوی د ډزو په پایله کې راغورځول شوې وه.
همدارنګه د ۲۰۱۸ کال د ډیسمبر میاشتې په دویمه نېټه د افغانستان په سویل کې د طالبانو تر ټولو جګپوړی او ځواکمن قوماندان او د هلمند لپاره د دغې ډلې والي ملا محمد رحیم اخوند، چې په ملا منان مشهور و، د امریکايي ځواکونو په هوايي برید کې ووژل شو.
ملا عبدالرحیم په قوم اسحاقزی و او د طالبانو په رهبرۍ کې تر ټولو مهم نظامي کس و.
د ملا منان په اړه ویل کېدل، چې په خپلو فعالیتونو کې یې خپلسري کوله او د طالبانو د مشر ملا هبت الله له ډېرو امرونو څخه یې سرغړونه کوله.
یو شمېر سرچینې وايي، په سویلي ولایتونو کې د نفوذ لرونکو کسانو ځنځیري ترور او د امریکا او طالبانو ترمنځ د رسمي مذاکراتو پیل سره مستقیم تړاو درلود.
جنرال رازق له رسنیو سره په مرکو او ولسي غونډو کې څو ځله خبرداری ورکړی و، چې په حکومت کې دننه ځینې کړۍ او طالبان په ګډه پلان لري، چې د نوموړي په ګډون د افغانستان په بېلابېلو ولایتو کې نور طالب ضد کسان ووژني، چې په دې توګه د طالبانو راتګ او ځواکمنتیا ته لاره هواره شي.
د یادو کسانو له وژل کېدو وروسته طالبان په کندهار، هلمند، روزګان، زابل او فراه کې خورا ځواکمن شول.
د راپورونو له مخې، هغه وخت طالبانو د کوټې شورا رهبري هم هلمند ته انتقال کړه او د طالبانو مرکزیت سویلي ولایتونه شول.
له بهرنیو هېوادونو سره د جنرال رازق اړیکي
د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو موندنې ښيي، چې جنرال رازق، له امریکا او هند سره نږدې اړیکي لرل.
خو پر نوموړي، تل د نشهيي توکو په قاچاق او د بشر ضد کړنو تورونه هم پورې شوي ول.
له دغو تورونو سره هم جنرال رازق، د ډېرو کسانو لپاره الهام بخښونکی شخص ګڼل کېده.
جنرال رازق په ۲۰۱۱ میلادي کال کې د کندهار مخکیني امنیه قوماندان جنرال خان محمد مجاهد له ژول کېدو وروسته د دغه ولایت د امنیه قوماندان په توګه دنده پیل کړه.
جنرال رازق د خپلو ولسي اړیکو او جګړهییزو مهارتونو پر مټ د کندهار ترڅنګ، په روزګان، زابل او هلمند ولایتونو کې هم د طالبانو ضد عملیاتونه کول.
جنرال عبدالرازق درې ودونه کړي وو او له هغه څخه اووه زامن او پنځه لوڼې پاتې شوې دي.
حال وش د بشري حقونو سازمان بیا ویلي، چې د ایران پر پوله د ایراني پوله ساتو ځواکونو د ډزو په پایله کې ډېری وژل شوي او ټپي شوي کسان د بادغېس ولایت دي.
یاد سازمان د بلوچستان د نیوکوندی سیمې د اوسېدونکو په حواله وايي، چې « ایراني پوله ساتو په کلګان سرحدي سیمه کې پر لسګونو هغو افغان کډوالو مستقیمې ډزې وکړې، چې ایران ته یې د اوښتو هوډ درلود».
د دې سیمې د خلکو په وینا، په وژل شویو او ټپي شویو کسانو کې ډېری د بادغیس د غورماچ ولسوالۍ کم عمره ځوانان دي.
یاد سازمان وايي، ډیری کسان په ملا او پښو لګېدلي دي.
د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان د خوړو د نړۍوالې ورځې په مناسبت اعلان وکړ، چې په افغانستان کې له هرو درېیو کسانو څخه یو یې د اقلیم د شاکونو او اقتصادي بې ثباتۍ له امله د خوړو له نه خوندیتوب سره مخ دی.
خوړو ته نه لاسرسی په افغانستان کې د دې لامل شوی، چې ګډوالي زیاته شي او لویه برخه ځوانان له افغانستانه د وتلو تکل وکړي.
ایران ته لویه برخه افغان ځوانان د دې لپاره ځي، چې له ایران څخه ترکیې او له ترکیې څخه یونان ته د اروپا په تکل لاړ شي؛ خو یوه کوچنۍ برخه بیا ایران ته د کار لپاره ځي.
د بښنې نړۍوال سازمان په دې اړه خپاره شوي رپوټونه بوږنوونکي بللي او ټپیانو ته په پاکستان او ایران کې د درملنې خدماتو د نه رسېدو د ادعاوو په اړه یې اندېښنه ښودلې ده.
دا سازمان د غیر قانوني وژونکي قوت د کارونې په تړاو، چې د افغانانو د مرګ لامل کیږي، د چټکو، رڼو او بې پرې او اغیزناکو پلټنو غوښتنه کړې ده.
ایران بیا د پولو ساتنه خپل قانوني حق ګڼلی او د ارقامو په تړاو یې د ناکره والي اعلان کړی.
د طالبانو معضر احتیاط:
که څه هم په ایران کې له افغان وګړو سره خشن برخورد پخوانۍ بېلګې هم لري؛ خو دا ډلوژنه بیا د خپل ډول بې سارې پېښه ده، چې پر وړاندې یې په افغانستان کې د حاکم رژیم معضر احتیاط هم بې ساری دی.
له ایران سره د طالبانو اړیکې د دغې ډلې له بیا واکمنېدا راپه دېخوا د ملګرتیا یو نوي پړاو ته داخلې شوې دي. د طالب چارواکو تر ټولو ډېر سفرونه ایران ته کیږي او په دغه هېواد کې مېشتې سیاسي نماینده ګۍ هم طالبانو ته سپارل شوي دي.
د طالبانو مشرانو په وار – وار ایران ته د ښه ګاونډي او ستراتیژیک ملګري خطاب کړی او په ایران کې له افغان کډوالو سره د تریخ چلند پر وړاندې همېشه خاموش پاتې شوي دي.
وروستۍ زړه بوږنوونکې پېښه هم طالبانو په لومړي سر کې نادیده ونیوله او په یو معضر احتیاط سره یې وویل، چې د خپرو شویو ګونګسو په اړه ددوی بېلابېل ارګانونه او ډېپلوماتیکې استازولۍ پلټنې او څېړنې کوي.
د طالبانو د مشر ملا هبت الله په ګډون، د ریاست الوزرا رییس، مرستیالان او د بهرنیو چارو وزارت حتا د غندنې یوه اعلامیه هم نه ده خپره کړې.
تازه د طالبانو مرستیال ویاند حمدالله فطرت وایي، چې د دغې ډلې د ریاست الوزرا له لوري د ایران او پاکستان پر پوله د افغانانو د مرګ ژوبلې د راپورونو د څېړلو او پلټنو لپاره یوه پلاوي ته دنده سپارل شوې ده.
تېر تاریخ ته په کتو په دا ډول پېښو کې له هر څه وړاندې د اړونده هېواد سفیر یا مرستیال سفیر بهرنیو چارو وزارت ته د وضاحت او اندېښنې د شریکولو په پار غوښتل کېده؛ خو طالبانو تر اوسه د ایران سفیر نه دی غوښتی.
دا احتیاط او مرموزه خاموشي یوازې د دې لپاره ده، چې طالبان نه غواړي له ایران سره خپلې اړیکې خرابې کړي او له بله خوا په دې باوري دي، که غلي پاتې شي په کور دننه کوم ځواک نه شته، چې پر دوی فشار راوړي.
د افغانستان لپاره د ایران ځانګړي استازي حسن کاظمي قمي ویلي، چې له غیر قانوني وګړو سره قانوني چلند د هر دولت روا حق دی او د هر هېواد پوله ساتي ځواکونه مکلف دي چې د بهرنیو غیر قانوني وګړو د ورتګ مخه ونیسي.
قمي پر خپل ایکس لیکلي، چې « د پولو کنټرول او ساتل ګډ مسوولیت دی او دا د ګاونډیو هېوادونو دنده ده چې د بې اسنادو وګړو او مشکوکو افرادو د غیر قانوني تګ او راتګ مخه ونیسي او د پولې د خوندیتوب په اړه نړۍ والو ژمنو ته متعهد واوسي».
د ډېپلوماتیک عرف له مخې په داسې حال کې چې ډلوژنه شوې وي، د یو سفیر دا ډول څرګندونې د توند غبرګون اړتیا په ګوته کوي، چې طالبان بیا هم غلي دي او نه غواړي چې ان د بهرنیو چارو وزارت د لومړۍ درجې کوم چارواکی یې هم وغږیږي.
د طالبانو دا چلند په ملي کچه دا فکر هم غښتلی کوي، چې دا ډله د افغانانو د حقونو د خوندیتابه وړتیا د اپراتفي اړیکو له سره قربانوي.
د پلټنو پایلې او د طالبانو احتمالي اقدامات:
طالبانو ویلي، چې د دغې ډلې د کورنیو چارو وزارت امنیتي مرستیال ملامحمد ابراهیم صدر په مشرۍ د ملي دفاع، بهرنیو چارو او سرحداتو وزارتونو او د استخباراتو لوی ریاست د استازو په ګدون لوړپوړي پلاوي ته دنده وسپارل شوه، چې دغه پېښه وپلټي.
طالبانو په دغه ډله کې هغه کسان ګومارلي، چې له ایران سره ښې اړیکې لري. ابراهیم صدر یو له هغوی اشخاصو دی، چې له پخوا یې ایران سره ښې اړیکې درلودې او له جمهوري دولت سره د جګړې پر مهال یې ایرانۍ وسلې تر لاسه کولې او په ایران کې ژوند کاوه.
په لومړي سر کې طالبانو هڅه کوله، چې رامنځته شوې پېښه عادي وګڼي او په یو نه یو ډول پېښه کوچنۍ وښيي؛ خو د رسنیو له متواترو راپورونو له مخې مجبور شول چې خپله خاموشي ماته کړي.
له ایران سره د طالبانو احتیاط او ملګرتیا ته په کتو به د طالبانو ټاکل شوی پلاوی خپلې څېړنې له کابله وکړي او نسبتاً یو نرم راپور به وړاندې کړي، چې له امله یې نه ایران خفه شي او هم د افغانانو په سترګو کې شګې وشیندل شي.
دا پېښه به هم لکه د نورو پېښو څو ورځې وروسته ورکه شي او په پایله کې یې د ایران د سفیر د احضار اړتیا هم له منځه یوسي.
پایله:
په افغانستان کې د یوه مشروع نظام نه موجودیت او د حکومت په ایجاد کې د ولسي ارادې نه شتون طالبانو ته دا جرئت ورکړی، چې له ډېرو لویو پېښو سره هم سطحي چلند وکړي.
بل خوا د طالبانو د مشر په ګډون ګڼي امنیتي چارواکي له ایران سره د اړیکو یوه پخوانۍ ریښه لري، چې له امله یې دوی نه شي کولی، چې د ایران پر وړاندې جدي دریځ وښيي.
همدا راز طالبان نه غواړي چې په ګاونډ کې یو نوی دوښمن پېدا کړي؛ نو ځکه د خپلې ملګرتیا د بقا لپاره له دغې پېښې سره سرسري چلند کوي.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.