د ستنې شوې کډوالې اندېښنه: په افغانستان کې به مې ازادي محدوده شي

دغه سازمان په ایکس پاڼه د یوه پیغام په خپرولو سره ټینګار کړی، چې د اقلیم د بدلون د پایلو پر وړاندې د افغانستان له خلکو ملاتړ کوي.

په خبرپاڼه کې راغلي: «اروپايي ټولنه د نوښتګرو او اقلیم بدلون پر وړاندې د مبارزې پروګرامونو سره د افغانانو ملاتړ کوي.»

د اروپایی ټولنې په وینا، د اغا خان پرمختیایي بنسټ په همکارۍ د «ژوند» په نوم پروژه پلي کوي، چې موخه یې د اقلیم په اړه لارښوونه شوې کرنې ته وده ورکول، کروندګرو ته باکیفیته تخمونو ته لاسرسی او د اوبو د کمښت په وړاندې د مقاومت لوړول دي.

د دغې خبرپاڼې له مخې، تر اوسه پورې څه باندې ۷۰ زره کسانو د لارښوونه شوې کرنې په برخه کې روزنه ترلاسه کړې ده.

اروپایي ټولنه زیاتوي، چې د «اې ایف سي» موسسې په ملګرتیا یې د «ځمکې» په نوم یوه پروژه تمویل کړې، کومه چې د څارویو پاملرنې، کار موندنې، او په غیرې موسمي باغدارۍ تمرکز کوي.

سربیره پردې، اروپايي ټولنه د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان، د کډوالۍ نړۍوال سازمان او د ملګرو ملتونو د پراختیایي پروګرام په ګډون د نړۍوالو سازمانونو په همکارۍ د «افغاني ټولنې د مقاومت» په پروژو کې شامله ده.

په دې پروژو کې د لارښوونه شوې کرنې لارې چارې چمتو کول، د بندونو پلټنه، او بازار ته د لاسرسي سړکونو جوړول شامل دي.

اروپایي ټولنه وایي، چې له اغا خان پرمختیایي شبکې سره په ګډه به د بدلېدونکې انرژۍ، مېرمنو ته د کار موندنې او د اقلیم په وړاندې مقاومت لرونکې کرنې د ترکیب له لارې د افغان کلیوالو ژوند پیاوړی کړي.

احدي له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په مرکه کې د سې شنبې په ورځ وویل، د افغانستان بانک کنګل شوې پیسې د بانکي چارو لپاره هغه وخت استفاده کېدای شي، چې په افغانستان کې نورمال حکومت رامنځته شي.

د نوموړي په وینا، له دې پیسو څخه د دولت د ځینو بېړنیو اړتیاو لپاره هم په هغه صورت کې چې دولت یې له جوګې نه شي وتلی، هم استفاده کېدای شي.

احدي دغه راز زیاته کړه، که څه هم طالبان له ډېر شمېر هېوادونو سره اړیکې لري، خو د دغې ډلې حکومت تراوسه هم د نړۍ د هېوادونو له خوا په رسمیت نه دی پېژندل شوی.

د نوموړي په وینا: «دا چې تراوسه پر طالبانو بندیزونه شته نو دا نورمال حالت نه دی او د افغانستان د مرکزي بانک پیسې به تر هغه کنګل وي، ترڅو چې افغانستان کې یو نورمال حالت او حکومت نه وي رامنځته شوی.»

د احدي په وینا، تراوسه دغه صندوق له ۴۰۰ مېلیون ډالرو څخه زیاته ګټه کړې.

ښاغلي احدي دا هم وویل، چې طالبانو له دغه صندوق سره مستقیمه اړیکه نه ده نیولې، ان په هغه وخت کې چې طالبان له اسیایي بانک څخه ۲۹ مېلیون ډالر قرضداره و.

د احدي په وینا، که چیرې دغه پیسې طالبانو نه وای ورکړې دوی مجبوره و، چې له اماني صندوق څخه دغه پیسې ورکړي.

احدي وایي، له اماني صندوق څخه طالبانو یا هم د افغانستان بانک ته پیسې نه شو ورکولی، خو کولی شو داسې یې مصرف کړو چې ګټه یې عمومي نظام ته ورسېږي.

هغه د بېلګې په توګه وایي:‌ «که موږ بانک نوټ چاپوو نو ګټه یې اقتصادی سیسټم، بازار او د خلکو معاملو ته رسېږي، چې ګټه یې غیر مستقیم مرکزي بانک ته هم رسېږي خو مستقیم موږ د مرستې اجازه نه لرو.»

احدي د دې پوښتنې په ځواب کې چې که طالبان له اماني صندوق څخه د مرستې غوښتنه وکړي، نو دغه مرستې به وشي او کنه؟ وویل: «زه په دې عقیده یم چې دا مهال شدید ضرورت شته اما طالبانو تر اوسه دغه غوښتنه نه ده کړې. که چیرې دوی غوښتنه وکړي نو موږ به یې هیات ته راجع کړو زه نه پوهېږم چې پرېکړه به څه وي خو زما په نظر دا عاجل ضرورت دی او باید دغو خلکو سره مرسته وکړو.»

که څه هم نوموړی وایي، چې طالبانو له اماني صندوق څخه د مرستې غوښتنه نه ده کړې، خو یادې ډلې په ځلونو د متحده ایالتونو له حکومته غوښتي، چې د افغانستان ټولې کنګل شوې څه باندې نهه نیم مېلیارده ډالر دې دوی ته ازادې کړي‌ او د دوی تر واک لاندې د افغانستان بانک ته دې وسپاري.

دوی ټینګار کوي، چې د افغانیو د ثبات او د دوی تر واک لاندې د افغانستان اقتصاد لپاره د کنګل شوې شتمنۍ ازادېدېدل ورته ګټور دي.

د ۲۰۲۱ کال په اګسټ کې وروسته له هغې چې پخوانی جمهوري نظام وپرځېده؛ امریکا او ځینو لوېدیځو هېوادونو له دې کبله چې د طالبانو له لاس وهنې لرې پاتې شي د افغانستان ۹.۵ مېلیارده امریکایي ډالره شتمنۍ یې کنګل کړې.

د دغو شتمنیو څخه اووه مېلیارده یې په نیویارک کې د امریکا فدرالي زېرمو کې ساتل کېدې، چې له دغو مرستو ۳.۵ مېلیارده ډالر بیا په سویس کې د افغانستان اماني صندوق ته سپارل شوي دي.

اماني صندوق ته دغه مرستې د جوبایډن ادارې له لوري له دې کبله وسپارل شوې؛ څو پرې افغانستان کې روان بشري ناورین حل شي او په بېلابېلو برخو کې ولګول شي.

د مقاومت جبهې یوې باوري سرچینې افغانستان انټرنشنل ته د دغو اختلافو یو لامل د نوموړې شورا د اجراییوي مشر په توګه د عمر داوودزي ټاکل‌ کېدل بللي دي.

عمر داوودزي د حامد کرزي او محمداشرف غني په حکومتونو کې د کورنیو چارو وزیر په ګډون په لوړو بستونو کې کار کړی دی.

د احمد مسعود په مشرۍ د مقاومت جبهې د سې شنبې په ورځ اعلان وکړ، چې د افغانستان د ژغورنې لپاره د مقاومت ملي شورا له‌خوا د جوړښت، پالیسيو او مدیریتي تګلارو اړوند مواردو نه‌رعایت، «د ولس او د طالبانو مخالفو جریانونو» په ګټه نه‌دي.

ورته مهال، د صلاح‌الدین رباني په مشرۍ اسلامي جمعیت ګوند د مقاومت جبهې له‌خوا د افغانستان د ژغورنې له ملي شورا سره د همکارۍ پای ته رسېدو په تړاو وویل: «هغه اصول چې د افغانستان د ژغورنې ملي شورا له لارې مطرح شوي د سیاسي، تخنیکي دلایلو او زموږ د خلکو د ټاکنیزې حوزې د اوسنیو واقعیتونو له امله نه‌شي ساتل کېدای. موږ د دغه بنسټ د انتخابونو په هېڅ پرېکړو کې نه یو او نه به هم اوسو.»

د افغانستان د ازادۍ جبهې هم په ډاګه کړې، چې د افغانستان د ژغورنې لپاره په ملي شورا کې د دغې جبهې غړيتوب «یوازې یوه اوازه» ده او دا یې په کلکه رد کړې ده.

نوموړې جبهې ویلي، چې تر اوسه پورې په هېڅ داسې سازماني اېتلاف یا سیاسي تړون کې شامله نه‌ده.

د ازادۍ جبهې همداراز زیاته کړې، چې د جبهې په منشور کې شته اصولو ته په پام، د هېواد له اوسني وضعیته د وتلو لپاره د طالبانو له مخالفو غورځنګونو سره د هر ډول همکارۍ ته چمتو ده.

یادې جبهې ویلي، چې د بېلابېلو سیاسي او مدني جریانونو په ګډون د ویانا په بهیر کې برخه اخیستل او همداراز د افغانستان له مقاومت جبهې سره همغږي د طالبانو په مخالفو جریانونو کې د دغې جبهې د فعالې ونډې ښکاره بېلګې دي.

د تېرکال په لېندۍ میاشت کې د طالبانو مخالفو مشهورو څېرو د «افغانستان د ژغورنې لپاره ملي شورا» په نوم یو سیاسي اېتلاف جوړ کړ.

مارشال دوستم، احمد مسعود، کریم خلیلي، عمر داوودزی، رحمت‌الله نبیل، محمد محقق، عبدالرب رسول سیاف، اسماعېل خان، تادین خان، صادق مدبر، صلاح‌الدین رباني او عطا محمد نور د دغه اېتلاف مهم کسان یادېږي.

یونس قانوني، راحله دوستم، سرور دانش، شاه جهان، او عبدالحق شفق د دې شورا نور غړي دي.

د یادونې ده، چې پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو وروسته د دغې ډلې خلاف یو شمېر جریانونه او غورځنګونه جوړ شوي دي.

په افغانستان دننه او بهر کې سیاسي ډلو په ځلونو له طالبانو څخه غوښتي، چې بین‌الافغاني مذاکرات پیل کړي، خو د دغې ډلې له‌خوا رد شوي دي.

د دغه سند پر بنسټ، د طالبانو د پوهنې وزارت د ۹۰ زره کسانو د شمېر د کمېدو له حکم سره سم د ارزونې لپاره یو پلان چمتو کړی او په پام کې لري چې دا شمېر بستونه له‌منځه یوسي.

د طالبانو مشر په خپل حکم کې ټینګار کړی، چې د پوهنې وزارت جوړښت باید سملاسي د نوي چتر پر بنسټ تنظیم شي.

د هبت‌الله د نوې پرېکړې پر پلي‌کېدو سره به د پوهنې وزارت لږترلږه ۳۵ زره او ۸۹۵ کارکوونکي خپلې دندې له لاسه ورکړي.

د طالبانو د پوهنې وزارت ادعا کړې، چې ډېری ختم شوي بستونه «خالي» دي.

د وړاندې شوې طرحې له مخې، تدریسي، اداري او خدمتي بستونه، د تقاعد وړ کارکوونکي، له هېواده بهر د اسلامي زده‌کړو بنسټونو ته وېشل شوي خالي بستونه او همداراز «د اسلامي زده‌کړو په پروګرام کې غېرضروري بستونه» لکه پخلی‌کوونکي، د پخلي‌کوونکي شاګرد، چای تیارونکی، خیاطان، سلمانان، خټګر، باغبان او نلدوانان د له منځه‌تلونکو بستونو په لومړي‌توب کې دي.

د پوهنې وزارت په دې طرحه کې اعلان کړی، چې په ټول هېواد کې به د استخدام بهیر ودرول شي.

د پوهنې وزارت د دغه پروګرام په چوکاټ کې د ځینو ولایتونو د پوهنې په ریاستونو کې د جوړښت د تنظیم او د لګښتونو د کمېدو لپاره ۳زره او ۲۴۶ قراردادي بستونه ختم شوي دي.

ورته مهال، د طالبانو د پوهنې وزارت د دغه اقدام د پایلو په تړاو اندېښنه ښودلې او خبرداری یې ورکړی، چې ښايي ګوښه شوي کارکوونکي اعتراض وکړي او بهرنۍ ډلې له دې وضعیته ناوړه ګټه واخلي.

د یادونې ده، چې طالبانو د بودیجې د شدید کمښت له امله په پلازمېنه کابل او ولایتونو کې د پوځي او ملکي ادارو د تصفیې بهیر پیل کړی دی.

څو ورځې مخکې د طالبانو مشر ملا هبت‌الله د خپلو امنیتي ځواکونو د ۲۰ سلنې کموالي امر کړی دی.

د پیسو نړۍوال صندوق د سې شنبې په ورځ د امریکا، چین او ډېری هېوادونو د اقتصادي ودې وړاندوینې راکمې کړي او علت یې د امریکا له‌خوا لګول شوي تعرفې وبللې، چې اوس د تېرو سلو کلونو په پرتله تر ټولو لوړې کچې ته رسېدلي.

دا نوې ارزونه چې د ای‌اېم‌اېف له‌خوا د "نړۍوال اقتصادي لید" تر نوم لاندې خپره شوې، یوازې لس ورځې وروسته له هغه چمتو شوې، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د نږدې ټولو سوداګریزو شریکانو پر صادراتو عمومي تعرفې اعلان کړې او د ډېرو هېوادونو لپاره یې د لا لوړو تعرفو اعلان هم وکړ.

که څه هم دا لوړې تعرفې لا تر اوسه ځنډول شوې دي، خو د پاکستان پر صادراتو به شاوخوا ۲۹سلنه تعرفه وضع شي.

د اقتصاد پوهانو په وینا، دا کار کولای شي لنډمهاله ستونزې وزېږوي، خو په اوږدمهال کې د فرصتونو دروازې هم پرانیزي.

دا په داسې حال کې ده، چې د پیسو نړۍوال صندق د روان مالي کال لپاره د پاکستان د اقتصادي ودې پخوانی اټکل چې ۳.۲سلنه و، د جنورۍ په میاشت کې تر دې مخکې ۳سلنې ته راکم کړی و.

اوس د پیسو نړۍوال صندق په خپلې نوې ارزونه کې د روان مالي کال وده ۲.۶سلنه او د راتلونکي کال لپاره یې ۳.۶سلنه اټکل کړی.

دغه راز، د روان مالي کال لپاره د بیو د لوړوالي کچه ۵.۱ سلنه او د راتلونکي کال لپاره ۷.۷ سلنه اټکل کړې ده.

سوداګریز ګواښونه او احتمالي اغېزې

د پاکستان د پرمختیايي اقتصاد انسټېټیوټ (PIDE) ویلي، چې د امریکایي تعرفو زیاتوالی د پاکستان پر صادراتو سختې منفي اغېز کولی شي او دا باید د صادراتي تنوع لپاره یو خبرداری وبلل شي.

یادې ادارې تېره اونۍ ویلي وو، چې د نړۍوالې سوداګرۍ پر افق یو طوفان را روان دی او دا تعرفې به د پاکستان د صادراتي سکتور لپاره یو ګواښ وي.

نړۍوال اقتصادي وضعیت

بل‌خوا، د پیسو نړۍوال صندق د ۲۰۲۵ کال لپاره د نړۍوالې ودې وړاندوینه هم ۰.۵ سلنه راکمه کړې او ویلي یې دي، چې نړۍواله اقتصادي وده به ۲.۸سلنه وي.

راپور زیاتوي، چې د تعرفو اغېز ته په کتو تمه ده، چې د ۲۰۲۵کال لپاره د بیو لوړوالی۴.۳ سلنه او د ۲۰۲۶ لپاره ۳.۶ سلنه وي.

په دې برخه کې د امریکا او نورو پرمختللو هېوادونو لپاره د بیو د لوړېدو زیات احتمال هم شته.

د پیسو نړۍوال صندوق مشر اقتصادپوه پیېر اولیور ګورنچاس له خبریالانو سره خبرو کې ویلی: "موږ یوه نوي پړاو ته ننوتلي یوو، ځکه هغه نړۍوال اقتصادي نظام چې له تېرو ۸۰کلونو راهیسې روان و، اوس بیا تنظیمېږي." هغه ټینګار وکړ چې د سوداګریزو سیاستونو په اړه زیاتېدونکې بې‌باوري او ترینګلتیا به د نړۍوال اقتصاد پر فعالیت مستقیمه اغېزه وکړي.

نوموړي وویل: "دا بدلونونه جدي دي او د نړۍ ټولې سیمې پرې اغېزمنېږي. موږ امریکا، اروپا، چین او نورو سیمو کې د اقتصادي ودې ټیټه کچه وینو." هغه زیاته کړه، که د امریکا او نورو هېوادونو ترمنځ سوداګریز چارې لا زیاتې شي، نو دا به د بازارونو بې‌ثباتي نوره هم زیاته کړي."

د هغه په وینا، د اقتصادي ودې کمزوري احتمالاتو له امله د ډالر غوښتنه کمه شوې، خو د اسعارو بازار تر اوسه تنظیم شوی روان دی او "موږ د مالي نظام د ویجاړېدو نښې نه وینو."

سره له دې چې د پیسو نړۍوال صندوق د لنډې مودې لپاره د نړۍوال اقتصاد ځیني مثبتې نښې ښيي، خو منځنۍ مودې لپاره د پرمختګ تمې لا هم ټیټې دي.

د راتلونکو پنځو کلونو لپاره د اقتصادي ودې اټکل ۳.۲سلنه دی، چې دا د ۲۰۰۰ تر ۲۰۱۹ کاله د ۳.۷سلنه تاریخي منځنۍ ودې پرتله کمه ده.

راپور وايي، تر هغه چې بنسټیز اصلاحات ونه‌شي، د وضعیت ښه کېدو تمه نه‌شي کېدای.

د نړۍوالې سوداګرۍ د ودې لپاره اټکل هم ۱.۵سلنه کم شوی او اوس ۱.۷سلنه ښودل شوی، چې دا د ۲۰۲۴کال پرتله نیمایي وده ده.

اروپا، چین او نور هېوادونه

د پیسو نړۍوال صندوق وړاندوینه کړې، چې د ۲۰۲۵کال لپاره به د اروپا اقتصادي وده ۰.۸سلنه او د ۲۰۲۶کال لپاره ۱.۲سلنه وي، خو اسپانیا به استثنا وي، چې ۲.۵سلنه وده به ولري. د جرمني لپاره د ۲۰۲۵کال اقتصادي وده صفر او د ۲۰۲۶کال لپاره ۰.۹سلنه اټکل شوې. بریتانیا کې به دا کچه ۲۰۲۵کال کې ۱.۱سلنه وي، چې دا د پخوا پرتله ۰.۵سلنه کمه شوې.

د چین اقتصادي وده هم د ۲۰۲۵او ۲۰۲۶کلونو لپاره ۴سلنه ته راکمه شوې، چې د جنورۍ د وړاندوینو په پرتله یوه ټیټهوده ښيي.