پخوانی سناتور او د سیمه ییزو چارو شنونکی
که څه هم د هند او پاکستان ترمنځ څلور ورځنۍ هوايي جګړې نه وروسته د مې میاشتې په لسمه نېټه اوربند شوی او دغه اوربند د دواړو هېوادونو د پوځونو له خوا رعایت شوی هم دی، خو له دې سره سره د دواړو هېوادونو وسلهوال ځواکونه د تیارسۍ په حال کې یوه بل ته مخامخ پراته دي.
دواړو هېوادونو د مسافرو د لېږدوونکو الوتکو ته تر اوسه پورې د یوه بل د فضایي حریم نه د تېرېدو اجازه نه ده ورکړې او د شدیدې ترینګلتیا یوه بله نښه د یوه بل د سفارتونو نه د جاسوسۍ په تور د دیپلوماتانو شړل کېدل دي.
د مې په یوویشتمه نېټه هند په ډیلي کې د پاکستان د سفارت په یوه دیپلومات باندې په غیر دیپلوماتیکو فعالیتونو کې د ککړېدو تور پورې کړ او هغه ته یې په څلورویشتو ساعتونو کې د هند نه د وتلو امر وکړ. د هند د دې ګام په عکسالعمل کې، د می میاشتې په دوهویشتمه نېټه پاکستان په اسلاماباد کې د هند د سفارت له یوه دیپلومات سره ورته چلند وکړ. بیا تر ټولو مهمه خبره دا ده، چې د می میاشتې په لسمه نېټه د دواړو هېوادونو د پوځونو د عملیاتو د رییسانو ترمنځ د اوربند په اړه د ټیلیفوني خبرو نه وروسته د دواړو هېوادونو د دیپلوماتانو او یا حکومتونو د استازو ترمنځ تر اوسه هیڅ کوم بل تماس یا خبرې نه دي شوي، چې لږ تر لږه د جګړې له حالت نه د وتلو لپاره د متقابلو ګامونو د پورته کولو د پرېکړې لپاره اړینې دي.
پاکستان له اوږده مهاله د غچ په لټه کې
په تېرو اتهاویا کلونو کې د هند او پاکستان ترمنځ وړې او غټې پنځه جګړې شوې دي، چې د زیاتره جګړو علت د دواړو هېوادونو ترمنځ د کشمیر مساله ده. په دې ټولو پخوانیو جګړو کې هند بریالی شوی دی. خو د هند او پاکستان ترمنځ تر ټولو ستره او خطرناکه جګړه په کال ۱۹۷۱ کې شوې وه، چې په نتیجه کې یې پاکستان دوه ټوټې شو او ختیز پاکستان د بنګلهدېش په نوم یو مستقل هېواد شو. دغې جګړې د پاکستان د واکمنانو په ذهن کې د هند پر ضد ژوره عقده پیدا کړه او هغوی تل له هند نه د غچ اخیستو په لټه کې پاتې شوي دي.
خو پاکستان د هند په پرتله یو کوچنی او له اقتصادي اړخه وروسته پاتې هېواد دی. تر لږې مودې وړاندې پورې د پاکستان د پوځ د تجهیز او تمویل کار په عمده توګه د امریکا او نورو غربي هېوادونو له خوا د پخواني شوروي اتحاد د نفوذ د مخنیوي لپاره کېده. خو پاکستان هڅه کوله، چې له دغو وسلو او مهماتو نه د هند پر ضد جګړو کې استفاده وکړي. غربي هېوادونو به د پاکستان د دې کار مخه نیوله. نو کله چې په کال ۱۹۶۲ کې د چین او هند ترمنځ جګړه وشوه، چې چین د هند پر لداخ او ځینو نورو سرحدي سیمو د ملکیت دعوه لرله، نو له هغې وروسته پاکستان د هند سره د دښمنۍ له امله له چین سره اړیکې جوړې کړې.
خو په کال ۱۹۹۸ کې، چې هند او پاکستان دواړو د اتومي بمونو د چاودنو تجربې وکړې او ځانونه یې اتومي قوتونه اعلان کړل، نو بیا د دوی ترمنځ جګړه د ټولې نړۍ لپاره د اندېښنې وړ موضوع وګرځېده. امریکا تل د دوی ترمنځ د جګړې د مخنیوي لپاره مداخله کړې، ځکه چې امریکا او نور نړیوال نه غواړي چې دوی یو د بل پر ضد اتومي وسله وکاروي، چې نه یوازې به یو بل لهمنځه یوسي، بلکې د نړۍ امنیت به هم له خطر سره مخامخ کړي.
د هند د پراخو عملیاتو پر وړاندې خنډ
د شلمې پېړۍ په اتیایمه لسیزه کې، په افغانستان کې د شوروي اتحاد پر ضد جګړه کې پاکستان نوې وسلې، د فرسایشي جګړې تجربه او روزل شوي ترهګر تر لاسه کړل او له ۱۹۹۰م کلونو راهیسې یې له دغو امکاناتو نه د هند پر ضد په کشمیر او د هند په نورو سیمو کې استفاده پیل کړې ده. د پاکستان جنرالان فکر کوي، چې هغوی به د ترهګریزو عملیاتو او غیرمستقیمې جګړې له لارې هند د کشمیر په مساله خبرو ته مجبور کړي، ځکه چې د نړۍ زبر ځواکونه به هند ته د اتومي جګړې د خطر له امله د پاکستان پر ضد پراخو عملیاتو ته اجازه ور نه کړي.
بلې خوا ته د هند لومړی وزیر نریندرا مودي له خلکو سره ژمنه کړې چې د هغه حکومت به د پاکستان له خوا د هند پر ضد د ترهګریزو عملیاتو په ځواب کې دغه هېواد داسې مجازات کړي، چې بیا به د ترهګریزو بریدونو جرات ونه کړي.
د هند او پاکستان وروستۍ جګړه ډېره لنډه، یعنې درې نیمې یا څلور ورځې وه، او د الوتکو، توغندیو او بېپیلوټه الوتکو تر استفادې محدوده پاتې شوه. دا جګړه د مې په شپږمه نېټه هند پیل کړه، او په پنجاب او سند کې یې د ترهګرو پر اډو د توغندیو له لارې برید وکړ. پاکستان د پرمختللي چینایي ټېکنالوژۍ مجهزو الوتکو له لارې د هند درې رافېل نومې (په فرانسه کې جوړې) قیمتي جنګي الوتکې د هند په فضایي حریم کې وویشتې او راوغورځولې او د هند پر هوايي او نظامي مرکزونو یې توغندي وار کړل.
په ځواب کې هند هم په لاهور، راولپنډۍ او نورو ښارونو کې بریدونه وکړل. ښايي چې د هند بریدونه ډېر او اغېزناک وو، خو د خپلو الوتکو د غورځېدو په اړه غلی پاتې شو، نو په تبليغاتي جګړه کې د پاکستان لاس بر شو. هند ته دا هم سخته وه، چې ولسمشر ټرمپ بیا بیا وویل چې جګړه د امریکا په منځګړیتوب ودرېدله او اوربند وشو. پر عکس، هند ادعا وکړه، چې ځکه اوربند وشو، چې پاکستان جګړه وبایلله. خو پاکستان د بري ادعا وکړه، ملي جشنونه یې ونیول، د اردو لوی درستیز ته یې د فیلډ مارشال رتبه ورکړه.
هند پر پاکستان بل برید کوي؟
د پاکستان اردو په تېرو څو کلونو کې د پښتونخوا او بلوچستان په پراخو وسلهوالو جګړو، په ټاکنو کې د درغلیو تورونو، او د عمران خان د ګوند له خوا د سخت مخالفت له امله په سیاسي توګه بدنامه او منفوره شوې وه، خو د هند سره په جګړه کې د بریا د ادعا له امله یې په پنجاب کې بیا محبوبیت تر لاسه کړی دی.
هند له دې امله هم په قهر دی، چې پر ځای د دې چې امریکا د پاکستان له خوا د ترهګرو ملاتړ وغندي، هغه د کشمیر د مسالې د حل خبرې کوي، کومه چې هند بینالمللي مساله نه ګڼي.
په دې شرایطو کې، د هند لومړي وزیر نریندرا مودي ته په کور دننه سیاسي ستونزې پیدا شوې دي. سیاسي شنونکي په دې نظر دي، چې هند د وروستۍ جګړې له سیاسي پایلو مطمین نه دی، نو ښايي په نږدې راتلونکې کې پر پاکستان یو بل پوځي ګوزار وکړي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ۲۰۲۵ کال د می په ۱۳مه له سعودي عربستان نه خپل څلور ورځنی سفر پیل کړ، چې د قطر او متحده عربي اماراتو په ګډون یې ګڼې سیاسي، اقتصادي او تشریفاتي نندارې له ځان سره لرلې.
په دغه سفر کې د عربو ځمکه رښتیا هم په ټال وزنګېده، دا په نړۍ کې د تشریفاتو او ډېپلوماتیک عرف یوه شانداره ننداره وه، چې ټرمپ ته وړاندې شوه.
دا سفر، چې د ټرمپ د تجارتي او سیاسي لیدلوري انعکاس و، نه یوازې د نړۍوالو سوداګریزو تړونونو ډک و، بلکې د شاندارو پروټوکولو او دودیز درناوي نندارو ته هم ځانګړی شوی و.
د دغو نندارو او درناوي په لیدو د سبزعلي خان چاربېته رایادیږي چې وايي:
ښایسته و بې حسابه بلېده لکه مشال
ځمکه د مکې به زنګېدله لکه ټال
دا چاربېته د ابراهیم (ع) په وصف کې ویل شوې وه، کله چې هغه مکې ته راغلی و او له کړاوونو وروسته له نبوت سره مخ کېده.
د عربو له خوا ټرمپ ته شانداره پروټوکول د عربو ځمکه لکه د ټال وزنګوله او په نړۍ کې یې د ډېپلوماتیک پروټوکول یو نوی سبک پرېښود.
سعودي عربستان: د سرې غالۍ شاهي مراسم
ډونالډ ټرمپ ته سعودي عربستان ته د راتګ پر مهال شاهي استقبال ورکړل شو. د ولعهد محمد بن سلمان له خوا د هوایي ډګر په دروازې کې شاهي لښکر استقبال وکړ. د ټرمپ موټریز کاروان چې د زرو کسانو له امنیتي ټيم سره یوځای و، د درنې سرې غالۍ له لارې قصر ته ورسول شو.
په شاهي قصر کې د هغه لپاره د عربو دودیزو نڅاګانو یوه ځانګړې ننداره ترسره شوه، چې پکې "عرضه" د تورو نڅا مهم رول درلود.
د ټرمپ لپاره ځانګړې طلايي ډوډۍ برابره شوې وه، چې د سعودي د سلطنتي کور دودیز خوراکونه او نادر خواړه پکې شامل وو.
سعودي مقاماتو د ټرمپ په درناوي ځانګړې شاهي تمغه هم ورکړ او هغه ته د اقتصادي همکاریو د پراخېدو په ویاړ یوه طلايي شمش یا د سرو زرو دړه هم ورکړل شوه.
قطر: سایبر ټرک موټریز کاروان او د دوحې رنګینه شپه
ټرمپ د می په۱۴مه قطر ته ولاړ، چې هلته ورته د حیرانوونکي عصري استقبال تابیا شوې وه. د ده موټر سایبر ټرک (Cybertruck) و، چې د لوکسو موټرو یو قطار بدرګه کاوه.
په دوحه کې د امیر شیخ تمیم بن حمد ال ثاني له خوا د ټرمپ په ویاړ یوه شانداره ماښامنۍ (ګالا ډېنر) جوړه شوې وه. دغه مېلمستیا د سمندر پر غاړه د لوسیل ماڼۍ په انګړ کې وه، چې پکې مشهورو اشخاصو، سوداګرو او سیاستوالو څخه هم ګډون شوی و.
په مېلمستیا کې د قطري دود له مخې ورته "مجبوس"، "حریص" او نور خواړه وړاندې شول. دا ټول مراسم د شپې له لیزر نندارو، موسیقۍ او اورلوبو سره پای ته ورسېدل، چې د دوحې اسمان یې رنګین کړ.
بل خوا بیا په اماراتو کې د نجونو د وېښتو غورځول، شاهي نڅاوې او سندرو ټرمپ ته برابره شوې شاهي میلمستیا نوره هم خوندوره کړې وه.
شاهي پروتوکول یا سیاسي پیغام؟
د ټرمپ دا سفر که څه هم د اقتصادي تړونونو او پانګونو له نظره مهم و؛ خو تشریفاتي او پروټوکولي جزییات یې هم ډېر مهم پیغامونه انتقال کړل.
سعودي عربستان د ټرمپ په درناوي کې تر اوسه نادیده پروټوکولونه وکارول، چې له ۲۰۱۷ کال راهیسې ورته ساری نه و. قطر بیا ټرمپ ته نه یوازې سوداګریز فرصتونه برابر کړل، بلکې عصري درناوی یې هم ورته وکړ، چې له لوکس ټرانسپورټ تر شاهي مېلمستیاو پورې شامل و.
یوه خبره واضحه ده، خلیجي هېوادونه لا هم امریکا ته د اوږدمهالي او یوازیني قدرت په سترګه ګوري او غواړي له دغه هېواد سره خپلې اړیکې لا پیاوړې وساتي.
یو اسلام او دوه تعبیره
په عربي خاوره کې د می د میاشتې ننداره دا روښانه کوي چې سیاست او ډېپلوماسي یوازې ګټې پېژني.
عربان چې په نړۍ کې د اسلام سرلاري دي له لویدیځ سره د غښتلو اړیکو په لټه کې دي؛ خو برعکس په افغانستان کې بیا د اسلام په نوم حاکمه ډله له اسلام څخه کاملاً متفاوت انځور وړاندې کوي او له غیرمسلمانو ټولنو سره اړیکې مردودې ګڼي.
عربان او لوېدیځ: واقعبیني که مصلحت؟
عرب هېوادونه لکه سعودي عربستان، قطر، امارات او نور د اسلام له نظره ځانونه "خادم الحرمين" او د اسلامي نړۍ مشران ګڼي، خو په عمل کې یې اړیکې له لوېدیځ سره ډېرې نږدې، هممهاله او حساب شوي دي. مثالونه:
عرب مشران، که څه هم دیني ژبه کاروي، خو سیاست ته د مصلحت، دوام او نړۍوال نظم له زاویې ګوري. دوی هڅه کوي چې خپل دیني ځایګی وساتي، خو د نړۍ له قدرتونو سره هم پریکون ونه کړي.
طالبان: د "کفر و اسلام" له زاویې د اړیکو پرېکون
ملا هبت الله او د طالبانو یو شمېر مشران، د نړۍوال سیاست پر ځای لا هم په جهادي نړۍلید کې پاتې دي. د دوی لپاره سیاست نه، بلکې د دوی خپله جوړه شوې عقیده اصل ده. له همدې کبله:
دا لیدلوری د طالبانو د تاریخي، نظامي او مذهبي ذهنیت زېږنده دی، نه د اسلامي سیاست بشپړ استازیتوب.
پورته توپیرونو ته په کتو افغانستان له نړۍوالې انزوا سره مخ دی، اقتصادي بندیزونه یې ورځ تر بلې سختېدونکي دي، بشري کړکېچ اوج ته رسېدلی، افغانستان د یو تړلي کلي په څېر پاتې شوی، له زده کړو، تجارت، د کار بازار او ټېکنالوژۍڅخه وروسته پاتې شوی.
په مجازي خواله رسنیو کې دواړو ملکونو کافي د دروغو ویډیوګانې خپرې او لاپې شاپې وکړلې. دا چې دواړه ملکونه د داخلي ستونزو او فشار سره مخامخ دي نو دواړو غوښتل چې د خپل ولس توجه بلې خواته واړوي.
د هند ستونزه زیاته سیاسي ده خو د پاکستان ستونزه سیاسي، اقتصادي او امنیتي ده.
دا جنګ به د مودي حکومت محبوبیت به هند کې کم کړي خو د پاکستان امنیتي، اقتصادي او سیاسي ستونزې به لا نورې هم پیچلې شي ځکه پاکستان د پوځ ستراتیژي کې تغییر نه دی راغلی.
د پاکستان پوځ به په بلوچستان، خیبر پښتونخوا او سند کې د اوږدمهاله مقاومت سره مخ شي. څومره چې د پاکستان پوځ د شدت او زور نه کار واخلي هماغومره به د پوځ په ضد مقاومت او د پوځ نه انزجار زیاتیږي.
د پاکستان پوځیان نشي کولې چې د داخلي مقاومت د ځپلو لپاره د غرب یا عربو نه پروژه واخلي. دا وضعیت د پاکستان اقتصادي او سیاسي وضعیت نور هم خرابوي.
دغه جنګ وښودله چې امریکا اوس هم په سیمه کې نفود لري او د امریکا د مداخلې له امله اوربند وشو. دغه اوربند د مودي حکومت موقف به د هند په داخل کې او هم نړیواله کچه راټیټ کړي ځکه هند د امریکا د نفوذ او فشار لاندې اوربند وکړ.
د افغانستان معلوم الحاله سیاسیونو په خپلو تبصرو کې وښودله چې دوی څومره ژورې اړیکې د پاکستان سره لري او د پاکستان د لاس لانځکې دي.
همدوی چې اکثره يې د جمهوریت په وخت کې د پاکستان په ضد چیغې وهلې او پښتانه مشران یې اکثره د پاکستان سره په اړیکو تورنول، اوس دوی ثابته کړله چې همدوی د پاکستان اصلي ګوډاګیان وو او دي.
د دغو اشخاصو او ډلو مقاومت د طالب په ضد هم جعلي او د پاکستان په اشاره دی. طالبان به هم ونشي کړې چې پس له دې لس هندوانې په یوه لاس کې ونیسي. طالبان د مار په څیر سوړې ته نږدې شوې دي. یا به سیده کیږي او یا به یې لکۍ پرې کیږي.
لکه ځنګه چې سیمې او نړۍ د هند او پاکستان جګړه نه شوای زغملی، زما په اند، سیمه او نړۍ د افغانستان دا اوسنی وضعیت هم نشي زغملی چې په افغانستان کې یو غیر مشروع او قانونمند حاکمیت دوام وکړي او افراطیت ورځ تر بلې زیات شي.
یوازې د افراطي طالبانو محدود کسان د قدرت ساتلو لپاره د جنګ شوقیان دي. همداشان د طالبانو په ضد په نامه مقاومتیان هم کوښښ کوي چې کومه جنګي پروژه واخلي خو اوس د جنګ د پروژو د تمویل لپاره په افغانستان کې د سیمې او نړۍ د نورو هیوادونو له خوا اشتها نشته دی.
یوازې د سپورتونو مقاومت به دوام کوي خو په عمل کې به څه نه وي.
د هند او پاکستان جګړې وښودله چې په دې سیمه کې د جنګ لپاره د سیمې او نړۍ انګیزه او اشتها نشته دی. په دې توګه افغانستان کې د جنګ لپاره د سیمې او نړۍ اشتها نشته، خامخا به یو مثبت تغیر بې له جنګه رامنځته کیږي.