نصیر احمد فایق: طالبان د افغانستان د ناورین حل نه، بلکې د ناورین برخه دي

طالب ویاند مجاهد له «بي بي سي» سره په مرکه کې زیاته کړې: «افغانستان یو بېوزله هېواد دی او موږ دومره بودیجه او امکانات نه لرو چې هممهاله زرګونه بېرته راستانه شوي کډوال ومنو او هغوی ته لازم خدمات برابر کړو.»

مجاهد وایي: «د طالبانو حکومت د کډوالو لپاره یو څه اندازه مالي بودیجه ځانګړې کړې، خو د راستنېدو پراخ بهیر زموږ له امکاناتو پورته دی.»

د طالبانو ویاند وویل، چې له دولتي امکاناتو پرته عام خلک، سوداګر او خیریه بنسټونه هم له بېرته راستنوونکو کډوالو سره مرسته کوي، خو دا مرستې د ټولو ستونزو د حل لپاره بسنه نه کوي.

بلخوا، طالبانو له ایران څخه غوښتي چې د افغان کډوالو بېرته ستنول دې تدریجي او په منظم ډول ترسره کړي، څو طالبان وکولای شي د هغوی د جذب او تنظیم لپاره چمتووالی ونیسي.

خو له دې سره مجاهد وايي، چې ایران د دوی دې غوښتنې ته لا مثبت ځواب نه دی ورکړی.

د یادولو وړ ده، چې په دې وروستیو میاشتو کې له ایران، پاکستان او نورو ګاونډیو هېوادونو څخه په زرګونه افغانان په زوره شړل شوي یا بېرته ستانه شوي دي.

په هرات کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور مشر مولوي احمد الله متقي په وینا، یوازې تېره ورځ د اسلام کلا له سرحدي لارې ۳۷ زره افغان کډوال له ایران څخه افغانستان ته راستانه شوي دي.

د ملګرو ملتونو راپورونه ښيي، چې یوازې په ۲۰۲۵ کال له پیل څخه تر دې مهاله شاوخوا یو میلیون افغانان له ګاونډیو هېوادونو بېرته ستانه شوي دي.

امرالله صالح په خپل اېکس کې لیکلي، د طالبانو د حکومت پر ضد چې څو کاله وړاندې نړۍواله ټولنه یوازې په یوې مبهمه او نیمګړې اجماع ولاړه وه، اوس دغه اجماع په جدي ډول په ټکر کې ده.

نوموړي دا څرګندونې د ملګرو ملتونو په عمومي غونډه کې د طالبانو حکومت پروړاندې د نړۍوالو مشرانو د فشارونو او نیوکو غبرګون کې کړي.

هغه زیاتوي، د ۲۰۲۵ کال د جولای په ۷ مه د ملګرو ملتونو د عمومي غونډې په یوه مهمه جلسه کې د طالبانو حکومت پر وړاندې د نړۍوالو مشرانو څرګندونې ښيي، چې د هغوی د ظلمونو او بشري حقونو څخه د سرغړونې په اړه نړۍوال غبرګون په ډېره کچه شدیده شوې ده.

د طالبانو ستراتیژي: د یوې اسطورې پای

صالح لیکي، تر دې وړاندې طالبانو د نړۍوالې ټولنې په نظر کې د "مقاومت" په څېره کې ځان څرګند کړی و. دوی د خپلو کړنو لپاره نړۍوالې ټولنې ته داسې انځور ورکولو ته اړتیا لرله چې په دې کې ځان د یوه تاریخي "مقاومت" ځواک په توګه وښيي. دغه ستراتیژي چې د نړۍوالو د یو ډول مبهم ملاتړ سبب شوی و، اوس تر پوښتنې لاندې راغلی دی.

امرالله صالح چې د طالبانو پر وړاندې یې مقاومت کړی، په خپل اېکس کې همداراز لیکلي: «طالبان یوازې د جهادي مقاومت په اړه نه، بلکې د بشري حقونو په نقض کې د نړۍ د منفي څېرو په توګه څرګند شول. د هغوی له خوا د ظلم دوام په دې ورځو کې د نړۍوالو غبرګونونو ته اړتیا لري.»

نړۍوال غبرګون: د طالبانو پر ضد د اجماع جوړېدل

د ملګرو ملتونو د عمومي غونډې په جریان کې د امریکا، برېتانیا، هند او نورو غښتلو هېوادونو له خوا غبرګونونه وښودل شول.

په دغه عمومي غونډه کې د امریکا استازي وویل، چې هغه به د نن ورځې د پرېکړه لیک پر ضد رایه ورکړي او ویې ویل، چې د طالبانو پر ښه نیت باور نه لري.

هغه وویل: «د ترهګرۍ پر وړاندې په مبارزه کې زموږ هدف دا دی چې افغانستان هېڅکله د ترهګرو ډلو لپاره مرکز نه شي. طالبان باید د ډېپلوماټیک یرغمل نیونې څخه لاس واخلي او د ګډو نړۍوالو اهدافو د ترلاسه کولو مخه ونه نیسي.»

د طالبانو حکومت د نړۍوالو ستراتیژیو لاندې

د پخواني جمهوري حکومت دغه لوړپوړی چارواکی وایي، په ۲۰۲۱ کال کې کله چې طالبان په افغانستان کې بیا واک ته ورسېدل، نړۍواله ټولنه په یوه مبهم حالت کې وه.

نړۍوال قدرتونه په ځانګړې توګه امریکا او اروپا ډاډه نه و، چې څنګه له طالبانو سره د تعامل په اړه خپلې پالیسۍ جوړې کړي.

خو په تېرو څو کلونو کې د طالبانو حکومت د بشري حقونو او د ښځو د حقونو پر وړاندې د خپلو کړنو له امله دا خبره روښانه کړه، چې نړۍواله ټولنه باید د دې رژیم پروړاندې یو متحد او څرګند دریځ غوره کړي.

راتلونکې څه ته اشاره کوي؟

په داسې حال کې چې د طالبانو پر ضد د نړۍوالې اجماع فشارونه زیات شوي، دا پوښتنه راولاړېږي چې نړۍ به د افغانستان د راتلونکي لپاره څه ډول اقدامات وکړي؟

ایا نړۍواله ټولنه به د طالبانو پروړاندې د ګډو هڅو سره یو ګام واخلي که نه او ایا سیمه ییز هېوادونه به خپلواکه پالیسۍ تعقیب کړي؟

د چارو پوهان وایي، د دې ټولې مسلې په اړه په نړۍواله کچه نور بحثونه لا هم روان دي، خو دا څرګنده ده چې د طالبانو پر وړاندې نړۍواله ټولنه په یوه مهم تقاطع کې ولاړه ده. د دې رژیم د کړنو پر وړاندې ګډو اقداماتو ته اړتیا شته او دا چې د افغانستان خلک به څه ډول وضعیت تجربه کړي، لا هم روښانه نه دی.

ښاغلي یلدیز ټینګار کړی، چې د طالبانو تر ولکې لاندې افغانستان نه‌ یوازې له دننه له ژور بشري او اقتصادي ناورین سره مخ دی، بلکې د داعش ډلې د فعالیتونو پراخېدل او غېرقانوني کډوالۍ، سیمې او نړۍ ته جدي ګواښونه پېښ کړي دي.

هغه په خپله وینا کې زیاته کړې: «په افغانستان کې بشري وضعیت ورځ تر بلې خرابېږي، نړۍوالې مرستې کمې شوې دي او که دا وضعیت دوام ومومي، ښايي د سیمې ثبات ته لوی خطر پېښ شي.»

یلدیز وویل: «د مېرمنو او نجونو پروړاندې محدودیتونه، د بشري حقونو ښکاره نقض دی او نړۍواله ټولنه باید دا حالت نور ونه زغمي. ترکیه غواړي چې د افغان مېرمنو د زده‌کړې او کار حق ژر تر ژره بېرته تضمین شي.»

د ترکیې استازي د داعش ډلې دوامداره فعالیتونه یو خطرناک بدلون وباله او زیاته یې کړه: «له دې ګواښ سره یوازې هغه وخت مبارزه کېدای شي، چې د سیمې او نړۍ هېوادونه ګډ، صادقانه او دوامداره همکاري وکړي.»

احمد یلدیز همداراز ټینګار وکړ، چې د افغانستان سیاسي ثبات او د خلکو مشروع استازیتوب هغه مهال تضمینېدلی شي، چې ټول اقوام، سیاسي جریانونه او مدني بنسټونه د یوه واقعي ټولګډونه حکومت برخه وګرځي.

د یادولو وړ ده، چې په دې ناسته کې د افغانستان په تړاو یو مهم پرېکړه لیک هم تصویب شو چې د طالبانو د حساب‌ ورکړې، د ترهګریزو ګواښونو پر وړاندې د مبارزې او د بشري وضعیت د ښه والي غوښتنه یې کوله.

ترکیې دا پرېکړه‌لیک تایید کړی او له نورو هېوادونو یې غوښتي، چې د دې د تطبیق لپاره عملي اقدامات ترسره کړي.

لاریونوالې چې ډېری یې له افغانستان څخه د سیاسي ناامنۍ، د جنسیتي تبعیض او اقتصادي ستونزو له امله وتلې دي، وایي چې د کډوالۍ په اوږدو کې له سختو شرایطو، بې‌قانونۍ او بې‌برخې وضعیت سره مخ دي.

دوی له نړۍوالو بشري بنسټونو او ملګرو ملتونو غواړي، چې دوی ته حقوقي ملاتړ، سرپناه، تعلیم او روغتیا ته لاسرسی برابر کړي.

د دغه مېرمنو په وینا، له څو میاشتو راهیسې یې له «یو اېن ایچ سي ار» سره خپل غوښتنلیکونه ثبت کړي، خو د اسنادو، کډوالۍ منظوري یا له درملنې او زده‌کړې برخمنېدو لپاره هېڅ عملي ګام نه دی پورته شوی.

د دوی په وینا، دا بی‌پروایي د دوی پر رواني وضعیت هم ژوره منفي اغېزه کړې ده.

دوی له نړۍوالې ټولنې، د بشري حقونو له بنسټونو، د هند دولت او د ملګرو ملتونو له مشرتابه غواړي، چې ژر تر ژره د افغان کډوالو وضعیت وارزوي، د دوی لپاره واضیح میکانیزمونه جوړ کړي او د ښځو او ماشومانو لپاره ځانګړې مرستې او پروګرامونه پلي کړي.

هغه پر اېکس خواله رسنۍ په یوه لیکنه کې ټینګار کوي، چې د نیمې پېړۍ راهیسې شخصیت‌محوره سیاست په تکراري ډول ناکام شوی او باید د ملت پر بنسټ د سازماني سیاسي بدیل پر لور تګ وشي.

ډاکټر فضلي په خپله لیکنه کې د هغو خلکو په عامو تمو نیوکه کوي چې د «یوه بااخلاصه او موثر رهبر» د ناڅاپي ظهور په تمه دي.

هغه وایي، چې دا ډول تمې نه یوازې غېرواقعي دي، بلکې د ولسي سیاسي خوځښتونو مخه نیسي او له خلکو د سیاسي مشارکت حس اخلي.

هغه زیاتوي: «هېڅ‌چېرته په نړۍ کې یوه افسانوي رهبر په ناڅاپي ډول نه دی راټوکېدلی. تاریخ او سیاست د پروسو پایله ده، نه د معجزو.»

هغه زیاتوي، چې دا ډول تمې او مفکورې په لوی لاس استعمار تولید کړې دي، څو د ولسونو له‌خوا د ملي حرکتونو پر ځای، د یوه ژغورونکي د تمې له لارې ټولنه کنټرول کړي.

نوموړي لیکلي: « په مستعمره ټولنو کې تل دا تفکر ترویج شوی چې د بحرانونو حل د یوه خارق‌العاده رهبر په ظهور پورې تړلی دی. دا هغه دام دی چې ملتونه پکې کلونه بند پاتې شوي دي.»

ښاغلي فضلي ویلي، چې د افغانستان د تیرو څو لسیزو سیاسي جوړښتونه اکثر د بهرنیو ملاتړ پر بنسټ درېدلي وو، او هغه شخصیتونه چې د سیاسي مبارزې له طبیعي پروسې نه، بلکې له بهرني تمویل راټوکېدلي، د دوامداره مشروعیت خاوندان نشول کېدای.

ډاکټر فضلي زیاتوي: « تېرو لسیزو کې د همدغه فورمول په اساس راټوکول شوي شخصیتونه که د فردي ظرفیت له‌مخې هرڅومره وړ کسان هم وو،خو د سیاسي ملي مبارزې له تل څخه په طبیعي ډول نه وو راوتلي. د دوی سیاسي شخصیت د کوم ولسي سیاسي بهیر نتیجه نه وه، نه د کوم مشروع ولسي سیاسي بنسټ له فېلټره تېر شوي و، دوی غوڅ اکثریت په محاسبه شوې سیاسي ولسي مبارزې باور نه درلود او نه یې اوس لري.»

ډاکټر فضلي باور لري چې اوس وخت رارسېدلی چې افغانان له بهرنۍ پروژه محوره سیاسي رهبرۍ سره خپل حساب تصفیه کړي. دی وړاندیز کوي چې ټول هغه بنسټونه او ناستې چې د بهرنیو تمویل پر بنسټ د مصنوعي رهبرۍ د ترویج هڅه کوي، ورڅخه بایکاټ وشي، او تمرکز دې یوازې پر ملي، ولسي او اوږدمهاله سیاسي بنسټونو وشي.

د افغانستان د چارو ادارې پخوانی مشر د لیکنې په پای کې وایي، د افغانستان د تېره نیمه پیړۍ سیاسي ژوند خونړۍ، دردوونکې او له ناورین ډکې تجربې دا درس راکوي چې د افغانستان د دوامداره بې ثباتۍ اساسي لامل د سیاسي رهبرۍ تشه ده، خو دا تشه د فرد محوره سیاسي رهبرۍ په اساس خیالي او افسانوي افرادو نه؛ بلکې د ولس په منځ کې د بېلابېلو ایډیولوژیو پرمحوریت د دوامداره او ملي سیاسي پروسې له‌لارې د سیاسي سازمانونو د سنجیدګۍ او پخته‌ګۍ په نتیجه کې رامېنځ ته شوی سیاسي قشر ډکولی شي. نو تاریخ حکم کوي چې د شخصیت‌محوره سیاست دوره باید ختمه شي. اوس د دې وخت دی چې د یو ملي، بومي، او سازماني سیاسي تداوم لپاره عملي او بنسټیز جمعي ګام واخېستل شي.