د افغانستان د پخواني ولسمشر لومړي مرستیال امرالله صالح پر اېکس پاڼه ویلي، چې ولې د ۲۰۰۴کال د اساسي قانون په لویه جرګه کې د ډیورنډ کرښې موضوع نهده مطرح شوې. هغه وايي، دغې جرګې هم کورنی او هم بهرنی مشروعیت لاره او که د ډیورنډ کرښې په اړه بحث شوی وای؛ نو دغه مسله به حل شوې وه.
ښاغلي صالح که څه هم په دې اړه ډېر څه نه دي ویلي؛ خو په وینا یې، افغانستان یوه ډېره مهمه او ښه موکه له لاسه ورکړه او باید د اساسي قانون په راتلونکې جرګه کې دغه مسله په پام کې ونیول شي.
هغه کاږلي:« زه د ۲۰۰۴کال د اساسي قانون د جرګې غړی نه وم؛ خو هیچا دغه موضوع یاده نه کړه، افغانستان هغه وخت د ټولې نړۍ د پام وړ و او کېدای شوای، چې دغه مسله پکې یو طرفه شوې وای.»
هغه همدا راز ویلي:« داسې نشوای کېدای، چې په اساسي قانون کې ولیکل شي چې د افغانستان جغرافیه بشپړه نه ده او باید د ډیورنډ کرښې په اړه لانجه حل شي.»
د افغانستان او پاکستان ترمنځ د ډیورنډ فرضي کرښه د کابل او اسلام اباد ترمنځ له لانجمنو مسلو څخه یوه مهمه مسله ده؛ افغان مشرانو په وار، وار دا خبره کړې، چې په دې تړاو پرېکړه حکومتونه نه؛ بلکې د کرښې دواړه خواوو ته پراته ولسونه او قومونه کولای شي.
ډیلي مېل ورځپاڼې د خپلو باوري سرچینو له قوله لیکلي، برېټانیا ښايي هغو افغان سرتېرو ته ۲۰زره پونډه تاوان ورکړي چې د دغه هېواد د دفاع وزارت له لوري یې اسناد افشا شوي دي.
د برېټانیا د پخوانیو پوځیانو وزیر ال کارنز د تېرې شنبې په ورځ له یو شمېر هغو افغان سرتېرو سره کتلي، چې شخصي معلومات یې رسوا شوي دي. دا ناسته په برمهنګم کې د ټرېپلز په نوم د یوې ډلې له لوري جوړه شوې وه. ټرېپلز د مخکنیو ځانګړو افغان ځواکونو یوه عملیاتي قطعه وه.
د حقوقي سرچینو په وینا؛ د برېټانیا د دفاع وزارت مشران غواړي چې له دې ډلې سره د محکمې له اجراتو دباندې یوه پرېکړه وکړي؛ څو د قانوني ادارو یا شرکتونو له ښکېلتیا پرته افغان ځواکونو ته تاوان ورکړل شي.
راپورونه ښيي، چې ښايي د برېټانیا دولت له هر افغان سرتېري سره چې اسناد یې افشا شوي؛ شاوخوا شل زره پونډه مستقیمه مرسته وکړي.
کارنز چې پخوا یې د برېټانیا د شاهي سمندري ځواکونو د افسر په توګه له ځینو یادو افغان سرتېرو سره په افغانستان کې په ګډه دنده ترسره کړې، وویل: «د خپلو افغان ملګرو سره ناستې او خبرو خوند وکړ».
نوموړي زیاته کړه: «موږ د دوی د اوسني ژوند، رواني روغتیا او تر ټولو مهمه دا چې د دوی د لېوالتیا له مخې پر بېلابېلو بڼو د راتلونکي خدمت په تړاو خبرې وکړې».
د برېټانیا دولتي چارواکو ویلي، هڅه کوي د دغه افشا شوي وضعیت لګښتونه د سختو تګلارو له لارې راکم کړي.
تر دې وړاندې، د برېتانیا حکومت د افغانانو د ملاتړ د پروګرامونو لپاره شاوخوا اووه میلیارده پونډه بودجه منظور کړې وه.
له بل پلوه، په منچسټر کې مېشت د حقوقي خدماتو یوه اداره «بارینگز لا» باور لري، چې دوی کولای شي خپلو موکلینو ته تر شلو زرو پونډو ډېر تاوان هم ترلاسه کړي.
د دې حقوقي شرکت د یو وکیل عدنان مالک په وینا؛ حکومت ادعا کوي، چې د تاوان ورکولو نیت نه لري؛ خو د پردې تر شا یوه پټه هوکړه غواړي.
د برېټانیا د دفاع وزارت په یوې خبرپاڼه کې وایي: «د کډوالۍ پروګرام په چوکاټ کې موږ لا هم له هغو زړورو افغانانو سره ژمنتیا لرو، چې د برېټانیا له ماموریت سره یې مرسته کړې. سره له دې چې نه شو کولای یو دقیق مهالوېش وړاندې کړو؛ خو د ټرېپلز ډلې د غړو وضعیت لا هم زموږ د لومړیتوبونو له جملې دی».
د طالبانو د کډوالو او بېرته راستنېدونکو چارو وزارت خبر ورکړی، چې د دغه وزارت او د کډوالو لپاره د ناروې هیات موسسې ترمنځ د ۹۶۹ زره او ۴۵۳ ډالرو په ارزښت د کډوالو لپاره د سرپناه جوړولو په برخه کې یو هوکړهلیک لاسلیک شوی دی.
دغه وزارت ویلي، چې د دغه هوکړې له مخې به د کډوالو لپاره د « ناروې هیات» موسسه په بادغیس ولایت کې له کډوالو سره نغدي مرستې وکړي.
د یاد وزارت له لوري په خپرې شوې خبرپانه کې راغلي، چې یادې مرستې به په نغدي ډول کډوالو ته ورکړل شي چې دوی پرې د ځان لپاره سرپناه جوړه کړي او ویجاړې شوې سرپناوې پرې ورغوي.
د کډوالو وزارت د معلوماتو له مخې؛ څه باندې ۴۰۰ کورنۍ به له دغه پروګرامه په مستقیمه توګه ګټه واخلي.
دا په داسې حال کې ده، چې افغانستان وار له مخه د راستنېدونکو کډوالو لپاره د سرپناه له جدي ستونزو سره مخامخ دی.
که څه هم طالبان وايي، چې په دې برخه کې هلې ځلې کوي؛ خو پخوا او اوس ځینې راستنې شوې کورنۍ بیا د افغانستان انټرنشل سربېره له یو شمېر رسنیو سره په خبرو کې په دې تړاو د طالبانو د نه پاملرنې له امله نیوکې کړې دي.
ډیلي مېل ورځپاڼه وايي، طالبانو په تېرو څو ورځو کې لږ تر لږه ۱۰ هغه افغانان وژلي چې له برېتانیا یا لوېدیځو متحدینو سره یې همکاري کړې وه. دا وژنې له هغه وروسته شوي، چې د برېتانیا د حکومت له خوا د زرګونو افغان همکارانو اړوند محرمانه معلومات افشا شول.
د ډیلي مېل په راپور کې راغلي، چې دا وژنې له هغه وروسته چټکې شوې چې د برېتانیا حکومت تایید کړه چې د هغو زرګونه افغانانو شخصي معلومات افشا شوي، چې له برېتانوي ځواکونو سره یې کار کړی و.
راپور زیاتوي چې د همدې اوونۍ په پای کې څلور کسان په یوه ډلهيیز اعدام کې وژل شوي او جسدونه یې په یوه کښتځای کې غورځول شوي، په داسې حال کې چې څلور نور کسان بیا له ایران څخه تر شړل کېدو وروسته وژل شوي دي.
تر اوسه دا روښانه نه ده، چې ایا وژل شوي کسان د هغو کسانو له ډلې دي چې د معلوماتو له افشا کېدو وروسته له جدي مرګوني خطر سره مخ شوي، خو دا وژنې د طالبانو له لوري د انتقامي اقدامونو د شدت څرګندونه کوي.
سرچینې وایي، څېړونکي هڅه کوي معلومه کړي چې ایا په بدخشان ولایت کې وژل شوي څلور کسان د پخوانیو افغان ځانګړو ځواکونو غړي وو او که نه؟ دغه ځواکونه د شل کلنې جګړې پر مهال له برېتانیا او متحدینو سره یې اوږه په اوږه جنګېدلي وو.
که دا معلومات تایید شي، نو ښایي چې وژل شویو کسانو د افغانانو د کډوالۍ او مرستې (ARAP) پروګرام ته د انتقال غوښتنلیکونه سپارلي وي او شونې ده چې د دوی معلومات هم له همدې لارې افشا شوي وي.
په ورته وخت کې، هغه برېتانیايي وکیلان چې د ایران دننه د پټو افغانانو قانوني چارې تعقیبوي، هڅه کوي معلومه کړي چې ایا د دوی موکلین د هغو کسانو په ډله کې شامل دي چې بېرته افغانستان ته شړل شوي او وژل شوي دي او که نه.
د راپور پر بنسټ، د یکشنبې په ورځ یوه زړهبوږنونکې پېښه هغه مهال وشوه چې یو کس په کندهار کې د خلکو پر ګڼه ګوڼه کوڅه کې وویشتل شو. دا کس د ټپي حالت سره سره ټلیفون وکړ او خپل وژونکی یې د طالبانو غړی وباله؛ خو لږ وروسته یې ساه ورکړه.
همداراز، څو ساعته وروسته یو پخوانی نظامي قوماندان چې له امریکايي ځواکونو سره یې همکاري کړې وه، هم ووژل شو، چې په دې سره د وروستیو ورځو د وژل شویو شمېر ۱۰ ته رسېدلی.
د شنبې په ورځ، ډیلي مېل راپور ورکړ چې ځینې محلي جنګسالاران هم د انتقامي وژنو لړۍ پیل کړې ده. د وژل شویو له ډلې یو هم د یوه پخواني افغان سرتېري ورور و، چې خپله برېتانیا ته تښتېدلی او ویل کېږي چې نوم یې د افشا شویو کسانو په نوملړ کې و. د هغه د کورنۍ غړو دا وژنه له برېتانیا سره د هغه د ورور همکارۍ سره تړلې بللې ده.
که څه هم تراوسه دا نه ده تایید شوې، چې طالبان په اصل کې دې معلوماتو ته لاسرسی لري، خو راپورونه وايي چې دا ډېټابېس د برېتانوي استخباراتو، ځانګړو ځواکونو او همکارو افغانانو بشپړ جزییات لري.
طالبانو ته منسوب ځینو سرچینو هم ادعا کړې ده، چې دوی دا معلومات تر لاسه کړي دي.
فیض چې یو ۳۹ کلن پخوانی ژباړن دی او پنځه کاله یې د برېتانوي ځواکونو ترڅنګ کار کړی، ویلي: «ټول خلک وېرېدلي دي. نیونې او وژنې زیاتې شوي. داسې ښکاري لکه طالبان چې موږ ته پیغام راکوي. دا ښکاره ده چې د وژنو زیاتوالی په برېتانیا کې د افشا شویو معلوماتو سره تړاو لري.»
فیض چې دا مهال له خپلې کورنۍ سره پټ ژوند کوي، وایي چې په سختۍ سره د نیونې له یوې پېښې تېر شو، کله چې څلور وسلهوال طالبان د هغه کور ته ورغلل چې دی پکې پټ شوی و. نوموړي تایید کړې، چې نوم او مشخصات یې د افشا شوي لیست برخه دي.
د هغه په خبره: «زه یو نښه شوی کس یم. که پیدا شم، حتما به ووژل شم.»
هغه زیاتوي: «په ۲۰۱۷ کې زه د برېتانوي ځواکونو لپاره ژباړن وم، کله چې هغوی یو طالب قوماندان پوښتنو ته راوغوښت. اوس دا کس ازاد ګرځي او زما معلومات یې په فېسبوک خپاره کړي او غوښتنه یې کړې ده چې زه دې سزا ته وسپارل شم.»
یو بل پخوانی ژباړن چې اوس د پاتې شویو افغانانو لپاره کمپاین کوي، ویلي: «وژنې له هغه راهیسې زیاتې شوې چې برېتانیا ومنله چې معلومات یې له کنټروله وتلي. که څه هم موږ دقیق نه پوهېږو چې طالبان دا معلومات لري، خو پوهېږو چې ځینې له افشا شویو کسانو وژل شوي دي.»
د حال وش په نامه د بشري حقونو سازمان خبر ورکړی، چې د ایران په سراوان کې د سپاه پاسداران پر یوه عملیاتي ډلې وسلهوال برید شوی، چې له امله یې لږ تر لږه ۱۰ تنه وژل شوي او ۲ نور ټپیان دي. دغه ډله چې افغان، ایراني او پاکستاني غړي یې لرل، د بلوڅانو پر ضد په عملیاتو تورن و.
د دغه سازمان د راپور له مخې، برید د شنبې سهار (د چنګاښ ۲۸مه) د سیستان و بلوچستان ایالت د سراوان ولسوالۍ د صفري سرحد «بچهراهی» په سیمه کې د سپاه پاسداران له خوا جوړ شوي درېملیته عملیاتي ټیم پر مرکز شوی، چې له امله یې لږ تر لږه ۱۰ تنه وژل شوي او ۲ نور ټپیان دي، چې یو یې د دغه ټیم مشر بلل شوی.
د یاد سازمان په راپور کې راغلي، چې بریدګرو تر برید وروسته درې موټرونه سوځولي او د ټیم وسلې او تجهیزات یې له ځان سره وړي دي.
دغه ټیم د سپاه قدس سیمهییز قرارګاه او د سجاد عملیاتو د قرارګاه اړوند بلل شوی او د ایران، پاکستان او افغانستان تابعیت لرونکي کسان پکې شامل وو، چې د سپاه پاسداران د دوو ځایي قوماندانانو، هوشنګ صوریزهي او یاسر نوشېرواني تر مشرۍ لاندې یې فعالیت کاوه.
د «حال وش» د معلوماتو پر بنسټ، د وژل شویو کسانو له ډلې ډېری یې د افغانستان د مخکېني جمهوري نظام د پوځ غړي وو، چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته ایران یا پاکستان ته تللي دي.
راپورونه وايي، چې سپاه پاسداران له دوی څخه د بلوڅ مدني فعالانو، سیاسي مخالفانو او عامو وګړو پر ضد د وژونکو ډلو او فشاروونکو ځواکونو په توګه استفاده کوله.
سرچینې زیاتوي، چې هوشنګ صوریزهي او یاسر نوشېرواني چې د سپاه ځایي قوماندانان دي، له خپلو افرادو سره د بلوڅ سونوړونکو، افغان کډوالو او مسافرو پر ضد د سرقت، وژنو او د ښځو او ماشومانو پر وړاندې د جنسي تاوتریخوالي په پېښو تورن شوي دي.
په دغه راپور کې پنځه تنه پخواني افغان سرتېري د وژل شویو په لیست کې دي، چې نومونه یې اسد، بازګل، نعمت، احمد او عمر یاد شوي دي. همداراز، یو پخوانی افغان سرتېری پهلوان د ټپیانو په لیست کې شامل دی.
ویل شوي، چې «اسد» د افغانستان پخوانی سرتېری د دې ټیم د افغان غړو د جلب مسول و.
راپور زیاتوي، چې یاسر نوشېرواني او اسد دواړه پخپله نښته کې ټپیان شوي دي.
یاد ټیم د هوشنګ صوریزهي تر مشرۍ لاندې فعالیت کاوه، چې ورور یې اورنګ صوریزهي څو ورځې مخکې په سراوان کې د جیش العدل له خوا وژل شوی و.
بریدګرو د ټیم وسلې او مهمات له ځان سره وړي او د هغوی د مېشت ځای یې سوځولی دی.
تر اوسه هېڅ ډلې د برید مسوولیت نهدی منلی، خو ځايي سرچینې دا برید د اورنګ صوریزهي د وژل کېدو غچ ګڼي.
په قطر کې د طالبانو سفارت ویلي، چې محمد سهیل شاهین په دوحه کې له مېشتو افغان سوداګرو سره لیدلي او په دې لیدنه کې د سوداګریزو اړیکو د پیاوړتیا، افغاني صادراتو ته د بازار موندنې او پانګوالو ته د اسانتیاوو د رامنځته کولو په اړه خبرې شوې دي.
په دوحه کې د طالبانو سفارت په خپله رسمي اعلامیه کې ویلي: «په دې ناسته کې د افغانستان او قطر ترمنځ د سوداګرۍ د پراختیا لارو چارو، د افغاني زراعتي محصولاتو لکه وچو او لمدو مېوو د صادراتو لپاره د بازار موندنې او سوداګرو ته د لازم ملاتړ د برابرولو پر موضوعاتو بحث وشو.»
د اعلامیې له مخې، په دې ناسته کې د افغان او قطري سوداګرو ترمنځ د ګډې پانګونې پر فرصتونو هم خبرې اترې شوې دي.
طالبانو ویلي، د افغاني محصولاتو د معرفي کولو لپاره د نندارتونونو پر جوړولو هم نظرونه تبادله شول.
طالب چارواکو دا نهده څرګنده کړې، چې یادې پرېکړې به کله او څنګه عملي شي، خو وایي چې د خصوصي سکټور ملاتړ ته ژمن دي.
پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د دې هېواد اقتصادي وضعیت له سختو ننګونو سره مخ شو. نړۍوال بندیزونه، د بانکي نظام ستونزې او د نړۍوالو پانګوالو بېباوري د خصوصي سکټور پراختیا له خنډ سره مخ کړې ده. طالبانو هڅه کړې چې له سیمهییزو هېوادونو په ځانګړې توګه له قطر سره اقتصادي اړیکې پیاوړې کړي، څو د صادراتو دروازې پرانیزي او کورني تولیدات نړۍوالو بازارونو ته ورسوي. له همدې امله له افغان سوداګرو سره د طالبانو ناستې د اقتصادي همکارۍ د پراخولو یوه هڅه بلل کېږي.