د بریدونو دوام؛ اسراییلي ځواکونو له نن سهار راهیسې غزه کې «۱۷ فلسطینیان» وژلي

نوموړی وايي، په دې وروستیو کې د امریکا د پراختیایي بودیجې د لغوه کېدو له امله د یاد شمېر محصلینو بورسیې هم ختمې شوې وې او له همدې امله یې دا مرسته وکړه، څو د دغو افغانانو زده کړې روانې پاتې شي. د دې افغان پانګه‌وال په وینا، په همدې موخه یې بشکېک ته سفر کړی و او هلته یې ستونزې له نږدې حل کړې.

عزیزي زیاته کړه: «زده کړه نه یوازې د فرد، بلکې د ټولنې د راتلونکي تضمین دی او زه به د افغان ځوانانو د تعلیم او زده کړې د دوام په برخه کې تل ژمن پاتې شم».

د عزیزي د معلوماتو له مخې په ۹۵ افغان محصلینو کې چې دا مهال د مرکزي اسیا په امریکايي پوهنتون کې د لېسانس او ماسټرۍ زده کړې کوي د هلکانو تر څنګ نجونې هم شاملې دي.

طالبانو په افغانستان له بیا واک ته رسېدو سره سم د نورو محدیتونو سربیره افغان نجونې له زده کړو هم راوګرځولې چې له کبله یې دا ډله تر توندو نیوکو او بندیزونو لاندې هم راغلې.

دا لېږد د «بشرپاله دهلیزونو» په نوم د یوه پروګرام له لارې د «سنت‌اجیدیو ټولنې»، د ایټالیا د حکومت او یو شمېر مذهبي او غیردولتي بنسټونو په همکارۍ پیل شوی دی.د دغه پروګرام هدف د محدود شمېر کډوالو لپاره خوندي سفر، ویزې، کور او په ایټالیا کې د نوي ژوند پیل کولو کې مرسته کول دي.

هغه کډوال چې ایټالیا ته رسېدلي د ۲۰۲۱ کال په اګسټ کې پر افغانستان د طالبانو تر واکمنېدو وروسته پاکستان ته پناه وړې وه او نږدې څلور کاله یې د دغه هېواد په بې‌ثباته شرایطو کې تېر کړي وو.د سنت‌اجیدیو ټولنې ویلي چې د دغو کډوالو د منل کېدو او د ایټالیا ټولنې سره د ادغام په بهیر کې به له دوی ملاتړ کوي.

د بشري دهلیزونو د پروګرام له پیل راهیسې، تر ۸۵۰۰ډېر افغان کډوال له بېلابېلو هېوادونو نه اروپایي هیوادونو ته لېږدول شوي دي. دا پروګرام په بشپړه توګه د خیریه بنسټونو له‌خوا تمویل کیږي او د واتیکان نیوز په وینا، هېڅ دولتي تمویل نه‌لري.

طالبانو په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستان نه د امریکایي ځواکونو تر وتلو وروسته بیرته واک ترلاسه کړ. له هماغه وخت راهیسې دغې ډلې، د ښځو پر حقونو د سختو محدودیتونو لکه په دُرو وهل، د غړو پرې کول، بدني مجازات او اعدامونه پیل کړي دي.

هغه وړاندې وویل: «دویم دا چې هغه په نړۍ کې د سولې لپاره په ډېرو هڅو بوخت دی. هغه په افریقا کې د روانډا او کانګو تر منځ سوله رامنځته کړه. دا جګړه یوه خونړۍ شخړه وه چې ګڼ شمېر انسانان په‌کې ووژل شو. همداراز، هغه د هند او پاکستان ترمنځ هم چې دواړه اټومي ځواکونه دي، د سولې هڅې وکړې. زما په اند دا یوه خورا مهمه موضوع ده او د نوبل جایزې وړ ده».

نتانیاهو ویلي، ټرمپ لږ تر لږه په درېیو نورو برخو کې هم د سولې هڅې کوي ې یوه یې له اسراییل سره د ابراهیمي تړون د پراخولو هغه ده. هغه ټینګار کړی چې د نوبل جایزې ته د ډونالډ ټرمپ د نوماندۍ ملاتړ باید وشي.

ویل کېږي چې دغه ویډیو د یوسف اریوبي په نوم د یوه افغان ځوان له‌خوا جوړې شوې ده. هغه یو کاروباري دی او ډېری وخت د کلفرونیا او کابل ترمنځ تګ‌‌راتګ کوي او د «رضا افغانستان» په نوم د ګرځندوی شرکت اداره هم پر غاړه لري.

هغه له امریکایۍ رسنیو سره په مرکه کې ویلي، د دې ویډیو د جوړېدو موخه یې دا ده چې په طنزیه ډول د افغانستان په اړه د لوېدیځ منفي نظر وننګوي او هغه واقعیتونه انځور کړي چې سیلانیان یې افغانستان ته د سفر پرمهال ورسره مخ کېږي. نوموړی غواړي وښيي چې افغانستان یوازې خطر او جنګ نه دی، بلکې د لیدنې لپاره ځایونه، کلتوري تجربې او مېلمه‌پاله خلک هم لري.

یوسف اریوبی دا څرګندونې داسې مهال کوي چې پر افغانستان د طالبانو تر واکمنېدو وروسته لوېدیځ خپلو وګړو ته خبرداری ورکړی چې دغه هېواد ته سفر ونه کړي، خو د طالبانو په ټولنیزو رسنیو کې د دې ویډیو په خپرېدو سره داسې ښيي چې افغانستان یو امن هېواد دی.

افغانستان په تېرو وختونو کې د طالبانو او نورو وسله‌والو ډلو د جګړو له امله د سېلانیانو لپاره خوندي ځای نه و، خو د دغې ډلې تر واکمنېدو وروسته طالب چارواکي وايي چې امنیت ښه شوی او شرایط د بهرنیو مېلمنو د هرکلي لپاره ډېر مناسب دي.

په افغانستان کې د طالبانو د امنیت خوندیتوب ادعاوو سربېره، په ځینو ولایتونو کې د وسله‌والو بریدونو خطر لا هم پر خپل ځای دی. د تېر ۲۰۲۴ کال په مۍ میاشت کې په بامیان کې د یوه وسله‌وال برید په ترڅ کې درې هسپانوي سیلانیان او درې افغانان وژل شوي وو.

بل‌خوا، طالبانو د خپلې واکمنۍ له پیل راهیسې د عامه ژوند، کار او زده‌کړې په ګډون پر افغان ښځو پراخ او ځپونکي محدودیتونه لګولي، خو څه موده مخکې د دغې ډلې د اطلاعاتو او کلتور وزارت د ګرځندوی، مالي او اداري چارو مرستیال قدرت‌الله جمال له اسوشیټېډپرېس خبري اژانس سره په مرکه زیاته کړې وه چې له نارینه او ښځینه سېلانیانو هرکلی کوي.

دغې ادارې همداراز ویلي، چې د فلسطین په غزه کې د لوږې وضعیت «بې‌مخېنې» شوی او د نړۍوالو ادارو د مرستو رسول له سختو محدودیتونو سره مخ دی.

په ورته وخت کې د اسراییل له لوري د مرستو پر ترلاسه کوونکو هم بریدونه همداراز روان دي، چې یوازې د جمعې په ورځ ۴۵ تنه وژل شوي دي.

د خوړو نړۍوال پروګرام مرستیال کارل اسکاو چې تازه یې خپل څلورم سفر غزې ته پای ته رسولی، په نیویارک کې خبریالانو ته وویل: «وضعیت اوس تر هر بل وخت بدتره دی، هېڅکله مې دومره پراخې بشري اړتیاوې نه وې لیدلې، خو له بده مرغه نړۍوالو ادارو د دې اړتیاوو د پوره کولو توان له لاسه ورکړی.»

اسکاو زیاته کړه، «د ماشومانو ترمنځ د خوارځواکۍ کچه خورا لوړه شوې او شاوخوا ۹۰زره ماشومان بېړنۍ طبي مرستې ته اړتیا لري.»

هغه وویل: «په غزه کې له هرو درېیو تنو یو یې داسې ورځې تېروي چې هېڅ خواړه نه لري. دا نه یوازې د لوږې، بلکې د انساني کرامت د له منځه‌تلو نښه ده.»

د غزې خلک د روانو پوځي عملیاتو، بندیزونو، د مرستو مخنیوي او د روغتیايي مرکزونو د ړنګېدو له امله له سخت بشري ناورین سره مخ دي.

له بلې خوا، د الجزیرې د راپور له مخې، د جمعې په ورځ لږ تر لږه ۴۵ فلسطینیان د اسراییلي بریدونو له امله وژل شوي، چې پکې ۱۱تنه هغه کسان دي چې د مرستو ترلاسه کولو په لیکو کې ولاړ وو.

د ملګرو ملتونو د فلسطیني کډوالو لپاره د مرستو ادارې (UNRWA) مشر فیلیپ لازارېني اسراییل تورن کړ، چې په غزه کې «بې‌رحمانه وژونکي عملیات» ترسره کوي.

هغه وویل: «غزه اوس د ماشومانو او وږو خلکو په یوه لویه هدیره بدله شوې ده.»