له ایرانه د کډوالو اېستل؛ تېره ورځ څه باندې ۲زره افغانې کورنۍ ستنې شوې دي

د یکشنبې په ور ځ د (چنګاښ ۲۹مه) د یادې ادارې طالب چارواکو له لوري خبریالانو ته په یوې غونډه کې خپل کلنی کاري راپور اورول شوی دی.

د طالبانو د دغه ښاروالۍ فرهنګي سلاکار نعمت الله بارکزي زیاته کړې، چې دغه راټول شوي عواید په پرمختیايي او رغنیزو پروژو لګول شوي دي.

هم‌مهاله کابل ښاریان د ښاروالۍ له لوري په بېلابېلو پلمو له اخیستل کېدونکو پېسو څخه تنګ شوي دي.

د پلازمېنې اوسېدونکي، هټۍوال او د مارکېټونو څښتنان نیوکې کوي، چې طالبان ترې څو څو ځله عواید اخلي؛ خو په بدل کې یې د وړاندې کېدونکو خدمتونو هېڅ څرک نه لیدل کېږي.

همدا راز د یادې ډلې تر ادارې لاندې د کابل ښاروالۍ چارواکو ادعا کړې، چې ګني په تېرو نږدې څلورو کلونو کې یې د سړکونو د تېرېدو په بدل کې هغو کسانو ته چې کورونه یې نړېدلي ۳مېلیارده افغانۍ تاوان ورکړی دی.

پر کابل واکمنې ډلې په کابل کې بېلابېلې رغنیزې پروژ پرانیستې وې؛ خو په عمل کې بیا د دغه ښار د پراختیا لپاره هېڅ ډول اقدام نه دی شوی او لا هم ورځ تر بلې ښاري نظم مخ په خرابېدو دی. د طالبانو له لوري د کابل ښار په یو شمېر سیمو کې د سړکونو تېرېدو له امله زرګونه کورونه نړول شوي او نیوکې شوې دي، چې د سرپناه برابرولو پر ځای دغه ډلې خلک بې سرپناه کړي دي.

نه یوازې په کابل؛ بلکې په بېلابېلو ولایتونو کې خلک نیوکې کوي، چې طالبان د خپلو عوایدو ډېرېدو لپاره پر روزګاریانو او عامو وګړو سخت فشارونه راوړي؛ څو په بېلابېلو نومونو دغه ډلې ته مالیه ورکړي. نیوکې شوې، چې طالبان د خلکو اقتصادي ستونزې په پام کې نه نېسي او د خپلو عوایدو ډېرېدو لپاره له هر ډول فشارونو څخه کار اخلي.

د دغه وزارت ویاند شرافت زمان په یوه خپور شوي ویډیويي پیغام کې له خلکو غوښتي، چې د واکسین د ښه تطبیق لپاره دې ورسره همکاري وکړي.

که څه هم د طالبانو د عامې روغتیا وزارت دا نه دي ویلي، چې واکسین به په کومو ولایتونو کې تطبیق شي؛ خو ډېری وخت ډیورنډ کرښې ته څېرمه ولایتونو کې دا کمپاین ترسره کېږی او لامل یې هم هلته د مثبتو پېښو ډېروالی ښودل شوی دی.

په ورته وخت کې یوشمېر هغه کورنۍ چې واړه ماشومان لري د پولیو واکسین د پیل کمپاین ته خوشحاله دي او سپارښتنه کوي، چې کورنۍ باید خپلو ماشومانو ته د پولیو څاڅکي ورکړي.

د ننګرهار ولایت اوسېدونکی فضل واحد شینواری وايي، هرو مرو به خپلو دوو ماشومانو ته چې عمرونه یې تر پنځو کلونو کم دي؛ د پولیو واکسین تطبیق کړي.

هغه وایي:« دا څو دورې چې واکسین کېږي زه مې خپل ماشومان په منظم ډول واکسینوم؛ ځکه په کور کلي کې خلک ګورم، چې د بې پروايۍ له کبله یې د اولادونه ژوند تباه شوی دی.»

په ورته وخت کې د بلخ ولایت اوسېدونکې زرمینه « مستعار نوم» چې نهه کلنه لور یې ګوزن وهلې وايي، هېڅوک باید د خپلو ماشومانو د روغتیا په اړه بې‌غوري ونه‌کړي.

هغه وایي:« لور مې ډېره کمزورې ده، یوه پښه یې بیخي فلج ده کار نه کوي، په ډېرو ډاکټرانو مې وګرځوله؛ خو ښه شوې نه ده، ډېره ورته ځورېږم، هغه وخت مې واکسینونه دومره جدي نه ګڼل؛ خو اوس ډېره پښېمانه یم.»

دا یوازې زرمینه نه ده، چې لور یې د ګوزڼ له ځورونکې ناروغۍ رنځ وړي؛ بلکې په افغانستان کې ښايي ګڼ شمېر کورنۍ له ورته ستونزې سره مخ وي؛ خو روغتیا پالان سپارښتنه کوي، چې د پولیو په ګډون ټول واکسینونه باید په منظم ډول او په ځانګړې توګه د ماشومتوب په دوره کې چې پر انتاني «ساري» ناروغیو د اخته کېدو شونتیا یې زیاته وي؛ تطبیق شي.

د روغتیا نړۍوال سازمان د معلوماتو له مخې، ډېری هېوادونه د پولیو څخه پاک اعلان شوي؛ خو په افغانستان او پاکستان کې لا هم دغه وایرس شته او وخت ناوخت یې په اړه د مثبتو پېښو راپورونه ورکړل شوي دي.

په افغانستان کې د پولیو واکسین کمپاین په داسې حال کې پیلیږي، چې امریکايي رسنۍ اېن‌پي‌ار خبرداری ورکړی چې پولیو په افغانستان او پاکستان کې د پراخېدو په حال کې ده.

یادې رسنۍ په خپل راپور کې په بېلابېلو ولایتونو کې کلتوري محدودیتونه او د پولیو واکسین په اړه ناسم پوهاوی د دغه وایرس د پراخېدو له مهمو لاملونو څخه بللي دي.

د یاد کمېسیون ویاند احمد الله متقي په یوه غږیز پېغام کې زیاته کړې: «کوم اعلان چې چارواکو کړی او خاص ضرب الاجل یې ټاکلی، اول خو دا موده باید زیاته شي؛ څو بشري ناورین رامنځته شي».

د هغه په وینا، د ملا هبت الله په لارښوونه د دغه ډلې د هرات والي ایران ته تللی او هلته به د کډوالو د روان بهیر په تړاو له ایراني چارواکو سره خبرې اترې وکړي.

د متقي په خبره؛ له ایرانه په زوره د ستنېدونکو کډوالو د اېستلو لړۍ لا هم روانه ده او ځینې جنازې هم له ایران څخه ستنې شوې دي.

هغه وویل: «په تېرو ۲۸ورځو کې ټول ۶۸۴زره مهاجرین افغانستان ته راستانه شوي دي».

د ایران او اسراییل ترمنځ تر اوربند وروسته تهران د افغانانو پر اېستلو لاس پورې کړ او ان افغانان یې د زندانونو تر څنګ له سختو شکنجو سره هم مخ کړل. یو شمېر افغانان بیا د ایراني ځواکونو له لوري د سختو وهلو ډبولو له امله مړه شوي هم دي.

د تهران دغه اقدام نه یوازې د طالبانو؛ بلکې د مخکیني جمهوري نظام د ولسمشر محمد اشرف غني په ګدون یې د پخوانیو لوړپوړو چارواکو سخت غبرګونونه راوپارول.

محمد اشرف غني خبرداری ورکړی، چې ایران او پاکستان نور له کډوالو څخه ګتې لاسته نه‌شي راوړی او له همدې امله نور نه غواړي افغانان خپل هېواد کې وساتي.

هغه اټکل کړی و، چې ښايي تر ۶مېلیونو پورې افغانان په دغه څپه کې افغانستان ته ستانه کړای شي.

هم‌مهاله د طالبانو تر واک لاندې افغانستان له سخت اقتصادي کړکېچ، انساني ناورین، لوږې او د بې روزګارۍ له څپو سره مخ دی. بشري سازمانونه اندېښنه لري، چې د دغو کډوالو په ستنېدو سره به په افغانستان کې روان ناورین لا پسې پراخ شي.

د سرپناوو نشتوالی، بې روزګاري، خپلو حقونو ته د نجونو او ښځو نه لاسرسی او د طالبانو ګڼ نور بندیزونه د نورو افغانانو په څېر د دغو تازه ستنېدونکو پر وړاندې هم لویې ننګوونې بلل شوې دي.

ښاغلي صالح که څه هم په دې اړه ډېر څه نه دي ویلي؛ خو په وینا یې، افغانستان یوه ډېره مهمه او ښه موکه له لاسه ورکړه او باید د اساسي قانون په راتلونکې جرګه کې دغه مسله په پام کې ونیول شي.

هغه کاږلي:« زه د ۲۰۰۴کال د اساسي قانون د جرګې غړی نه وم؛ خو هیچا دغه موضوع یاده نه کړه، افغانستان هغه وخت د ټولې نړۍ د پام وړ و او کېدای شوای، چې دغه مسله پکې یو طرفه شوې وای.»

هغه همدا راز ویلي:« داسې نشوای کېدای، چې په اساسي قانون کې ولیکل شي چې د افغانستان جغرافیه بشپړه نه ده او باید د ډیورنډ کرښې په اړه لانجه حل شي.»

د افغانستان او پاکستان ترمنځ د ډیورنډ فرضي کرښه د کابل او اسلام اباد ترمنځ له لانجمنو مسلو څخه یوه مهمه مسله ده؛ افغان مشرانو په وار، وار دا خبره کړې، چې په دې تړاو پرېکړه حکومتونه نه؛ بلکې د کرښې دواړه خواوو ته پراته ولسونه او قومونه کولای شي.

د برېټانیا د پخوانیو پوځیانو وزیر ال کارنز د تېرې شنبې په ورځ له یو شمېر هغو افغان سرتېرو سره کتلي، چې شخصي معلومات یې رسوا شوي دي. دا ناسته په برمهنګم کې د ټرېپلز په نوم د یوې ډلې له لوري جوړه شوې وه. ټرېپلز د مخکنیو ځانګړو افغان ځواکونو یوه عملیاتي قطعه وه.

د حقوقي سرچینو په وینا؛ د برېټانیا د دفاع وزارت مشران غواړي چې له دې ډلې سره د محکمې له اجراتو دباندې یوه پرېکړه وکړي؛ څو د قانوني ادارو یا شرکتونو له ښکېلتیا پرته افغان ځواکونو ته تاوان ورکړل شي.

راپورونه ښيي، چې ښايي د برېټانیا دولت له هر افغان سرتېري سره چې اسناد یې افشا شوي؛ شاوخوا شل زره پونډه مستقیمه مرسته وکړي.

کارنز چې پخوا یې د برېټانیا د شاهي سمندري ځواکونو د افسر په توګه له ځینو یادو افغان سرتېرو سره په افغانستان کې په ګډه دنده ترسره کړې، وویل: «د خپلو افغان ملګرو سره ناستې او خبرو خوند وکړ».

نوموړي زیاته کړه: «موږ د دوی د اوسني ژوند، رواني روغتیا او تر ټولو مهمه دا چې د دوی د لېوالتیا له مخې پر بېلابېلو بڼو د راتلونکي خدمت په تړاو خبرې وکړې».

د برېټانیا دولتي چارواکو ویلي، هڅه کوي د دغه افشا شوي وضعیت لګښتونه د سختو تګلارو له لارې راکم کړي.

تر دې وړاندې، د برېتانیا حکومت د افغانانو د ملاتړ د پروګرامونو لپاره شاوخوا اووه میلیارده پونډه بودجه منظور کړې وه.

له بل پلوه، په منچسټر کې مېشت د حقوقي خدماتو یوه اداره «بارینگز لا» باور لري، چې دوی کولای شي خپلو موکلینو ته تر شلو زرو پونډو ډېر تاوان هم ترلاسه کړي.

د دې حقوقي شرکت د یو وکیل عدنان مالک په وینا؛ حکومت ادعا کوي، چې د تاوان ورکولو نیت نه لري؛ خو د پردې تر شا یوه پټه هوکړه غواړي.

د برېټانیا د دفاع وزارت په یوې خبرپاڼه کې وایي: «د کډوالۍ پروګرام په چوکاټ کې موږ لا هم له هغو زړورو افغانانو سره ژمنتیا لرو، چې د برېټانیا له ماموریت سره یې مرسته کړې. سره له دې چې نه شو کولای یو دقیق مهالوېش وړاندې کړو؛ خو د ټرېپلز ډلې د غړو وضعیت لا هم زموږ د لومړیتوبونو له جملې دی».