امرالله صالح: زلمی خلیلزاد اوس پوه شوی چې «ای اېس ای» خطرناک پلانونه لري

له هرات څخه سیمه ییزو سرچینو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې دغه بس له اسلام‌کلا څخه کابل ته د کډوالو د لېږد پر مهال له دې پېښې سره مخ شوی دی.

د سرچینو په خبره، تر ټکر وروسته د مسافرو موټر اور اخیستی او په پېښه کې تر ۷۰ زيات مسافر وژل شوي او سوځېدلي دي.

د راپورونو له مخې، په پېښه کې ښځې او ماشومان هم شامل دي او جسدونه یې د پېژندلو نه دي.

ویل کېږي، چې د مړه شویو ماشومانو شمېر ۱۷ تنو ته رسېږي.

د بس درې تنه سپرلۍ په دې پېښه کې ټپیان شوي، خو د طالبانو یوه سیمه‌ییز چارواکي افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې د دوی حالت نازک دی.

د سرچینو په خبره، د دې پېښې ډېری قربانیان هغه کورنۍ دي چې له ایران څخه اېستل شوي او غوښتل یې خپلو سیمو ته ولاړ شي.

ویل کېږي، ډېری قربانیان د هېواد د شمالي ولایتونو اوسېدونکي دي.

دا پېښه هغه مهال رامنځته شوه، چې یو ۴۰۴ مسافر وړونکی بس موټر له یو موټرسایکل او یوه مازدا سره ټکر وکړ.

د دې ترافیکي پېښې لامل د بس موټر د چلوونکي بې‌احتیاطي او ګړندی تګ بلل شوی دی.

د ازبکستان ولسمشر شوکت میرضیایوف د پاکستان د لوی درستیز د ګډې کمېټې د مشر جنرال ساحر شمشاد مرزا سره د سې شنبه په ورځ (د زمري ۲۸مه) لیدلي دي.

دواړو هېوادونو د اړیکو د پراختیا، د څو اړخیزو همکاریو او ستراتيزيکې ملګرتیا په اړه بحث کړی دی او همداراز په دې ناسته کې د هغو ژمنو او هوکړو پر عملي کولو ټينګار شوی، چې د فبرورۍ په میاشت کې شهباز شریف دغه هېواد ته د سفر پر مهال کړې وې.

ازبکستان او پاکستان د متقابلو اړیکو او لیدنو پر ډېرېدو خوښي ښودلې.

د راپورونو له مخې، د روان کال له پيل راهيسي د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګریزه راکړه ورکړه ۲۳ سلنه زياته شوې او د کارګو ټرانسپورټ کچه ۵۰ سلنې ته لوړه شوې ده.

په کراچۍ او لاهور کې سوداګریز مرکزونه پرانیستل شوي او د مستقیمو الوتنو شمېر هم زیات شوی دی.

د ازبکستان او پاکستان ترمنځ د نظامي او پوځي‌ تخنیکي همکاریو او همدارنګه د عصري امنیتي ګواښونو او ننګونو پر وړاندې د ګډې مبارزې په برخه کې پر عملي همکاریو ټینګار شوی دی.

دا په داسې حال کې ده، چې د ازبکستان ولسمشر شوکت میرضیایف څو ورځې وړاندې په ترکمنستان کې هم د سیمې د یو شمېر هېوادونو د مشرانو په غونډه کې د افغان-ټرانس رېل لارې پروژې د چټکې پلیتابه غوښتنه کړې ده. هغه دغه پروژه د سیمه‌ییزې اقتصادي پراختیا لپاره حیاتي بللې ده.

د افغان-ټرانس رېل لارې د امکان سنجونې تړون تېره میاشت د طالبانو د ټولګټو چارو وزارت، د ازبکستان د ټرانسپورت وزارت او د پاکستان د رېل لارې وزارت ترمنځ په کابل کې لاسلیک شو.

د دغه تړون مراسم د درېیواړو هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو په حضور کې ترسره شول.

پاکستاني وزیر اسحاق ډار ویلي، چې دغه رېل لاره به د مرکزي اسیا او سوېلي اسیا ترمنځ د مالونو د ټرانزیټ لپاره نوې لاره برابره کړي او د سیمه‌ییزې سوداګرۍ او اقتصادي ودې په پراختیا کې به مهم رول ولري.

دا خبرداری په داسی‌ حال کې ورکړل شوی، چې افغانستان ته د بهرنیو ګرځندویانو په ځانګړې توګه د مجازي نړۍ نفوذ لرونکو اینفلونسرانو تګ زیات شوی دی.

طالبانو له دې وړاندې څو تنه امریکايي وګړي نیولي او بیا یې د هغوی په بدل کې خپل ځیني غړي د امریکا له بندخونو ازاد کړل.

د امریکا حکومت له طالبانو غوښتي، د محمود شاه حبیبي چې یو افغان ـ امریکايي وګړی دی د برخلیک په اړه معلومات ورکړي؛ خو طالبانو ویلي چې د هغه د شتون په اړه هېڅ معلومات نه لري.

ځینې باوري سرچینې وایي، چې طالبانو حبیبي د القاعدې د پخواني مشر د وژل کېدو او له استخباراتي ادارې سي ای اې سره د همکارۍ په تړاو نیولی دی.

د امریکا د سفارت په اعلامیه کې نه یوازې افغانستان، بلکې میانمار، اریتریا، ایران، نیکاراګوا، شمالي کوریا، روسیه او وینزویلا ته د سفر نه کولو سپارښتنې هم شوې دي.

نصیر احمد فایق زیاتوي، د خپلواکۍ اصلي نمانځنه هغه وخت معنا لري چې یو ملي نظام د قانون، عدالت، بشري حقونو، اسلامي ارزښتونو او د خلکو د واکمنۍ پر بنسټ جوړ شي.

فایق په خپله اېکس پاڼه لیکلي، «د استقلال اصلي نمانځنه هغه وخت مانا لري چې افغانستان د طالبانو له فکري او سياسي اشغال او له بهرنۍ مرستې د تړاو څخه خلاص شي، خلک له فقر، بې‌کارۍ او مهاجرت څخه وژغورل شي او يو ملي نظام د قانون، عدالت، بشري حقونو، اسلامي ارزښتونو او د خلکو د واکمنۍ پر بنسټ جوړ شي.»

د نوموړي په وینا، تر هغې چې د افغانستان ډېری خلک او په ځانګړې توګه ښځې او نجونې له خپلو بنسټيزو ازادیو او حقونو بې برخې وي، د خپلواکۍ یادونه به له تش شعار پرته بل څه نه وي.

د یادونې وړ ده، چې د ۱۲۹۸لمریز کال (د زمري په ۲۸مه) د افغانستان پاچا امان الله خان له انګرېزانو د افغانستان خپلواکي ترلاسه کړه او په دې ډول هغه ته د ملت له‌خوا د «غازي» لقب ورکړل شو. له هماغې ورځې راهیسې هرکال په افغانستان کې (د زمري ۲۸مه) د خپلواکۍ د ورځې توګه نمانځل کېږي.

د افغان ایواک په وینا، دغه قانون به د افغانانو د بیا مېشتېدنې د همغږي کوونکي دفتر (CARE) بېرته فعال کړي، د دوسیو روڼ ډیټابیس به جوړ کړي، د کورنیو د یوځای کېدو بهیر به چټک کړي او د اړوندو ادارو ترمنځ به همغږي لا غښتلې کړي.

د افغان ایواک مشر «شاون وان ډیور» ویلي، چې دا قانون یوازې قانون‌ منل نه ده، بلکې د امریکا د ویاړ او تعهد بیا ځلي تایید دی.

د هغه په خبره، د کی‌یر دفتر بېرته فعاله کېدل تضمین کوي، چې افغان سرتېري، داوطلبان او کورنۍ یې هېر نه شي.

وان ډیور زیاته کړې، چې افغان ایواک د کابل د سقوط له ګډوډۍ وروسته جوړ شو، هغه مهال چې زرګونه پخواني سرتېري او د افغانستان ملاتړي د امریکایي ځواکونو ترڅنګ ودریدل.

نوموړي خبرداری ورکړی، چې د «تلپاتې هرکلي» د پروګرام ځنډېدو زرګونه کسان له ګواښ سره مخ کړي او د امریکا باور یې زیانمن کړی دی.

راپورونه زیاتوي، چې دغه قانون د امنیتي څېړنو په بهیر کې بدلون نه راولي، خو ډاډ ورکوي چې واشنګټن به خپلو هغو ژمنو ته عملي بڼه ورکړي چې له افغان متحدینو سره یې کړي دي.

د یادولو وړ ده، چې د بهرنیو چارو وزارت په ۲۰۲۴کال کې د «CARE» دفتر منحل کړی و او تر اوسه نوی همغږي کوونکی نه دی ټاکل شوی. خو د نوې مسودې له مخې به دا دفتر بېرته خپل کار ته دوام ورکړي او د امریکا تعهد به د افغان قراردادیانو د بیا مېشتېدنې په برخه کې یو ځل بیا روښانه شي.

افغان ایواک له کانګرس غوښتی، چې ژر تر ژره دغه لایحه تصویب کړي، څو امریکا خپلو ژمنو ته وفاداره پاتې شي او په نړیواله کچه د اعتبار او تعهد روښانه پیغام واستوي.