د افغانستان د جګړې پخواني امریکايي سرتېري د شل کلنې جګړې په اړه د پرېکړو د بیاکتنې کمېسیون ته خپلې تجربې او د هغې جګړې حالات بیانوي. دغه سرتېري وايي: «د افغانستان جګړه نه یوازې دوزخ وه، بلکي مغشوشوونکې، روحیه ماتونکې او کله ناکله سپکوونکې هم وه.»
د افغانستان د جګړې دوه اړخیز کمېسیون هڅه کوي، چې د دغو پخوانیو سرتېرو تجربې په هغه راپور کې ځای پر ځای کړي، چې راتلونکی کال یې کانګرس ته وړاندې کوي.
دغه راپور د ۲۰۰۱ کال د جون له میاشتې د ۲۰۲۱ کال د اګسټ تر ګډوډ وتلو پورې مهمې ستراتېژیکې، ډیپلوماتیکې، پوځي او عملیاتي پرېکړې څېړلې دي.
دغه ډلې د سې شنبې په ورځ خپل دویم لنډمهاله راپور خپور کړی، چې تر اوسه یې کومه پايله نه ده وړاندې کړې.
دوی د کابینې له غړو، پوځي قوماندانانو، ډيپلوماټانو، د افغانستان او پاکستان له مشرانو او نورو کسانو سره شاوخوا ۱۶۰ مرکې کړي او زرګونه دولتي اسناد یې تر لاسه کړي.
د افغانستان په جګړه کې پخوانیو امریکايي سرتېرو د اګسټ په ۱۲مه د یوې پوښتنې په ځواب کې چې «موږ د افغانستان له جګړې څه زده کولی شو» د دوو پرله پسې ساعتونو لپاره خپلې شخصي کیسې او تجربې شریکې کړې.
په دې کیسو کې یوه هم مثبته نه وه او ډېری یې له ژورې مایوسۍ او خپګان څخه ډکې وې.
یوې پخوانۍ سمندري سرتېرې بریټي ډایمونډ چې په ۲۰۱۲ کې يې په افغانستان کې دنده تر سره کړې، وايي: «زما په اند د دې تجربې تر ټولو غوره توصیف دا دی، چې دا هر څه وحشتناکه و.»
د سمندري ځواکونو پخوانۍ سرتېري فلورنس ویلس وویل، چې د ۲۰۲۱ کال وتل شرمونکې وه او په افغانستان کې په خدمت کولو شرمېږي.
هغې وویل: «دا هر څه د ویتنام په څېر و، داسې ویتنام چې هېچا یې هم تمه نه لرله او موږ هم پکې هڅه نه وه کړې.»
د امریکا د کانګرس غړو چې ځینو یې په دې جګړه کې برخه هم اخیستې، د ۲۰۲۱ کاله د وتلو څو میاشتې وروسته یې یو خپلواک کمېسیون جوړ کړ.
دا اقدام له هغه وروسته وشو، چې جو بايډن ډېموکراټ حکومت په ارزونه کې ټرمپ د اداري کړنې مسوول وګڼلی او زیاته یې کړه، چې هغه د امریکا لپاره انتخابونه محدود کړي و.
بلخوا، د جمهوريپالانو ارزونې بیا خپله بایډن ملامت وګاڼه.
د کمېسیون مرستیال مشر ډاکټر کالین جکسن وايي، دوی هڅه کوي چې د دې اوږدې جګړې لوی انځور درک او وړاندې کړي.
هغه وویل: «دا راپور باید د هر سرتېري، بحري، هوايي او سمندري ځواکونو د تجربې استازیتوب وکړي.»
د پوځ یوه بل پخواني سرتېري سټیف اورف چې ۸ کاله یې په افغانستان کې دنده اجرا کړې، وویل: «دې تجربې مې روحیه ماته کړه، زه هلته د یوه بد سړي د وهلو لپاره نه وم تللی.»
د راپور له مخې، د بایډن ادارې په پيل کې کمېسیون ته اجازه نه ورکوله، چې د سپينې ماڼۍ هغه اسناد چې د ۲۰۲۰کال د فبرورۍ د سولې تړون د عملي کېدو او د ځواکونو د اېستلو د څرنګوالي په اړه و، تر لاسه کړي.
دغه جګړه د امریکا د څلورو ولسمشرانو د واک پر مهال روانه وه او له ۲۴۰۰ زیات امریکان پکې ووژل شول.
دغه راپور په داسې حال کې خپرېږي، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ په ځلونو د خبرو پرمهال له افغانستانه د امریکايي ځواکونو وتل د متحدهایالاتونو د تاریخ شرموونکې شېبه بللې ده.
ډونالډ ټرمپ ټینګار کړی، چې که هغه ولسمشر وای، له افغانستانه به په عزت، ځواک او اقتدار سره وتلی وای.
نوموړي د ځواکونو د وتلو پر څرنګوالي توندې نیوکې کوي او وایي: «زما په اند دا زموږ د هېواد په تاریخ کې تر ټولو شرموونکې شېبه وه.»
د امریکا پخواني ولسمشر جو بایډن د ۲۰۲۱ کال په اګسټ کې له افغانستانه د امریکایي ځواکونو وتنه رهبري کړه؛ خو دا پلان په جزوي ډول د ټرمپ د لومړۍ ادارې له خوا جوړ شوی و.
د ټرمپ ترڅنګ جمهوري غوښتونکي د بایډن د وتلو د مدیریت په اړه نیوکې کوي، چې له کبله یې ۱۳ امریکايي سرتېري ووژل شول.
دوی وايي، چې دغه وتل باید په سمو شرایطو کې تر سره شوی وای.
د یادولو ده، چې د امریکا متحده ایالاتو په افغانستان کې شاوخوا اوه میلیارده ډالره پوځي تجهیزات پرېښودل. دا هغه مهال و، چې امریکا په بېړه له افغانستانه ووتله او طالبان د کابل په ګډون پر ټول افغانستان واکمن شول.
په دغو وسایلو کې پوځي وسایط، الوتکې، چورلکې او پرمختللې پوځي وسلې شاملې دي.
ټرمپ په وار-وار خبرداری ورکړی، له طالبانو به د میلیاردونو ډالرو په ارزښت دغه پوځي وسایل او وسلې بېرته واخلي.
له هرات څخه سیمه ییزو سرچینو افغانستان انټرنشنل - پښتو ته ویلي، چې دغه بس له اسلامکلا څخه کابل ته د کډوالو د لېږد پر مهال له دې پېښې سره مخ شوی دی.
د سرچینو په خبره، تر ټکر وروسته د مسافرو موټر اور اخیستی او په پېښه کې تر ۷۰ زيات مسافر وژل شوي او سوځېدلي دي.
د راپورونو له مخې، په پېښه کې ښځې او ماشومان هم شامل دي او جسدونه یې د پېژندلو نه دي.
ویل کېږي، چې د مړه شویو ماشومانو شمېر ۱۷ تنو ته رسېږي.
د بس درې تنه سپرلۍ په دې پېښه کې ټپیان شوي، خو د طالبانو یوه سیمهییز چارواکي افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې د دوی حالت نازک دی.
د سرچینو په خبره، د دې پېښې ډېری قربانیان هغه کورنۍ دي چې له ایران څخه اېستل شوي او غوښتل یې خپلو سیمو ته ولاړ شي.
ویل کېږي، ډېری قربانیان د هېواد د شمالي ولایتونو اوسېدونکي دي.
دا پېښه هغه مهال رامنځته شوه، چې یو ۴۰۴ مسافر وړونکی بس موټر له یو موټرسایکل او یوه مازدا سره ټکر وکړ.
د دې ترافیکي پېښې لامل د بس موټر د چلوونکي بېاحتیاطي او ګړندی تګ بلل شوی دی.