د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت سرپرست هدایت الله بدري چې د سې شنبې په ورځ (د وږي ۴مه) په یوه رسمي سفر د تاتارستان جمهوریت ته تللی، د دغه هېواد په نفت، ګاز او کیمیايي نړۍوال فورم کې روسي پانګوالو ته بلنه ورکړه چې د افغانستان د نفتو او ګازو په سکټورونو کې پانګونې وکړي.
هدایت الله بدري په یاد فورم کې زیاته کړه: «افغانستان خپلې دروازې د تاسو پر مخ پرانیزي. موږ تاسو او په ځانګړي ډول د تاتارستان پانګوالو ته بلنه درکوو چې زموږ د انرژۍ په سکټور په تېره بیا د نفتو او ګازو په برخو کې پانګونې وکړئ.»
هدایت الله بدري په دغه فورم کې ویلي، د امو، کټواز او هلمند حوزې د هېواد لویې طبیعي زېرمې لري چې نه یوازې د افغانستان اړتیاوې پوره کوي، بلکې د صادراتو وړتیا هم لري.
بدري زیاته کړه: «دغه سرچینې د افغانستان د اړتیاوو له پوره کولو سربېره ګاونډیو هېوادونو ته هم صادرېدای شي او ورسره د انرژۍ امنیت او سیمه ییز پرمختګ تضمینږي.»
هغه همداراز وویل، افغانستان غواړي د سیاسي بلاکونو پر ځای اقتصادي اړیکې پراخې کړي او د سیمې د ټرانزیټي مرکز په توګه راڅرګند شي.
نوموړي زیاته: «موږ نه غواړو د کوم سیاسي بلاک برخه شو، بلکې موږ غواړو له سیمې سره ګام په ګام متقابلې اړیکې رامنځته کړو او په اقتصادي لحاظ ګډې ګټې پراخې کړو. افغانستان هڅې کوي چې د منځنۍ او سوېلي اسیا، همدارنګه د منځني ختیځ او لرې ختیځ تر منځ د ټرانزیټ یو مهم مرکز شي.»
سویسي ورځپاڼې «نویه زوریخه سایتونګ» د سې شنبې په ورځ لیکلي، سویس د طالبانو تر واکمنۍ لاندې افغانستان سره خپلې مرستې په مارچ میاشت کې له سره پیل کړې.
له ۲۰۲۱کال وروسته کله چې په افغانستان کې طالبان یو ځل بیا واک ته ورسېدل، دغه هېواد خپل دفتر بند کړ او کارکوونکي یې واېستل. اوس سویس لومړنی لوېدیځ هېواد ګڼل کېږي، چې د یوه بشرپاله دفتر په چوکاټ کې په افغانستان کې حضور لري.
د راپورونو له مخې، دغه دفتر د سویسي ډیپلومات اریک مارکلي په مشرۍ فعالیت کوي. نوموړی وايي، چې د دفتر پرانیستل مثبتې پایلې لرلي او تر ټولو ښه لاره د افغان ولس سره د مرستې لپاره دا ده، چې په خپله په دغه هېواد کې حضور ولري.
مارکلي د پنځو سویسي او لسو افغان کارکوونکو یو ټیم رهبري کوي. په دغه ډله کې درې افغان مېرمنې هم شاملې دي، چې د طالبانو له لوري یې د فعالیت اجازه ورکړل شوې ده.
راپور زیاتوي، چې د سویس یو مهم لومړیتوب د ښځو او نجونو ملاتړ دی. دا هېواد اوسمهال د افغانستان د شاوخوا ۱۴۰هغو بنسټونو ملاتړ کوي، چې د ښځو د حقونو، د تاوتریخوالي د قربانیانو ملاتړ او د ښځو د لاسي صنايعو د پلور په برخه کې فعالیت کوي.
مارکلي وایي، که څه هم طالبانو پر ښځو پراخ محدودیتونه لګولي، خو په ځینو مواردو کې یې د ښځو ملاتړ کوونکو پروژو ته اجازه ورکړې ده. هغه ټینګار کوي، چې د بشردوستانه کار او سیاست ترمنځ باید کرښه روښانه پاتې شي.
بلخوا، د تېرې اوونۍ په ترڅ کې څلور تنه د طالبانو استازي د سویس د حکومت په بلنه جنیوا ته ولاړل، څو د ۱۳ افغان پناه غوښتونکو د هویت په اړه خبرې وکړي.
له دې ډلې ۱۱ کسان په بېلابېلو جرمونو محکوم شوي او ټاکل شوې چې له اروپا واېستل شي. دا اقدام د پناه غوښتونکو د ملاتړ کوونکو ادارو له توند غبرګون سره مخ شوی، ځکه دوی دا د طالبانو پر وړاندې د مشروعیت ورکولو یوه بڼه بولي.
خو د سویس یو شمېر محافظهکاره سیاستوال هیله لري، چې دغه همکاري به د مجرمو پناه غوښتونکو په اېستلو کې مرسته وکړي.
مارکلي خبرداری ورکړی، چې د پاکستان او ایران له لوري د زرګونو افغان کډوالو اجباري ستنېدل کولای شي، د افغانستان په داخل کې د بشري ناورین کچه نوره هم لوړه کړي.
نوموړی وایي، د اوبو لګولو په څېر پروژې چې د اغا خان بنسټ یې پلي کوي، کولای شي ځوانانو ته د پاتې کېدو هیله ورکړي.
سویس په داسې حال کې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان ته بېرته ګرځي، چې ځینو نورو اروپایي هېوادونو لکه جرمني، ناروې او پولنډ هم له طالبانو سره تماسونه نیولي دي، خو د دې تماسونو اساسي محور زیاتره د پناه غوښتونکو د اېستلو موضوع ده.
مارکلي ټینګار کړی، چې همکاري باید یوازې تر پناه غوښتونکو محدوده نه وي، بلکې د افغان ولس د اساسي اړتیاوو پوره کولو ته هم پام وشي.
طالبان چې په دوامداره توګه د نړۍوال مشروعیت او لوېدیځو هېوادونو د اړیکو په لټه کې دي، له افغان پناه غوښتونکو د یوه سیاسي فشار د وسیلې په توګه کار اخلي. دوی د کډوالو د بېرته ستنولو په بدل کې د نړۍوالو امتیازاتو په تمه دي. مخکې هم طالبانو له جرمني سره د پناه غوښتونکو د اخراج په تړاو معامله کړې وه، چې په پایله کې یې د طالبانو ډیپلوماتان په برلین کې ومنل شول.
دغه برید چې د افغانستان د جمهوري نظام د پرځېدو او د امریکایي ځواکونو د وتلو پر مهال شوی و، د پراخ انساني زیان له امله د امریکا په تاریخ کې د یادونې وړ ګڼل کېږي.
د امریکا د دفاع وزیر پیټ هېګسټ د سې شنبې په ورځ په سپینه ماڼۍ کې وویل، د دغه ځانګړي پلاوي موخه دا ده، چې ټول جزیات او هغه پرېکړې وڅېړي چې د امریکايي ځواکونو د بېړني وتلو پر مهال وشوې.
نوموړي ټینګار وکړ، چې د څېړنو پایلې به د ۲۰۲۶کال تر نیمایي وړاندې شي.
هېګسټ زیاته کړه: «دا څېړنه د امریکا د خلکو په استازیتوب ترسره کېږي، ترڅو شفافیت او حساب ورکونه یقیني شي. هېڅ اړخ او هېڅ اقدام به له پامه ونه غورځول شي. زموږ لومړیتوب د قربانیانو د کورنیو لپاره عدالت تامینول دي.»
دغه پلاوي د ۲۰۲۳کال له سپټمبر راهیسې یوه تکمیلي ارزونه پیل کړې وه، چې څو میاشتې یې دوام وکړ.
د لومړنیو موندنو پر اساس، برید د جګړې په صحنه کې په «تاکتیکي کچه» د مخنیوي وړ نه و. خو اوسني څېړونکي ژمنه کوي، چې د هغه وخت د پوځي رهبرۍ ټول تصمیمونه، د استخباراتي معلوماتو کارونه او د ځواکونو د ځای پر ځای کولو څرنګوالی به له نږدې وارزوي.
یاد برید د داعش خراسان ډلې له لوري ترسره شوی وو، چې په کې یوه ځانمرګي بریدګر په ځان پورې تړلو چاودېدونکو توکو ته چاودنه ورکړه، چې۱۳ امریکايي سرتېري او شاوخوا ۱۷۰ افغان ملکي وګړي یې ووژل. دغه پېښه په هغه مهال رامنځته شوه چې زرګونه افغانان د کابل هوايي ډګر ته ورټول شوي وو، څو د بهرنیو ځواکونو په الوتکو کې له هېواده ووځي.
له پېښې وروسته د امریکا دننه او بهر پراخ غبرګونونه راپورته شول. د قربانیانو کورنیو له حکومته غوښتنه کړې، چې د حقایقو بشپړ وضاحت ورکړي او مسوولین یې حساب ورکوونکي وګرځول شي.
شنونکي وایي، دا څېړنه د امریکا لپاره یوازې د یوې خونړۍ پېښې د حقایقو موندل نه دي، بلکې د دې بهیر د باور بیا رغولو لپاره یوه ازموینه ده.
د امریکا د سیاسي صحنې په دننه کې هم د ۲۰۲۱کال له افغانستان څخه د امریکا د ګډوډ او بېړني وتلو پر سر سختې نیوکې شوې وې او د بایډن د حکومت د کړنلارې د ناکامۍ په توګه یادېږي.
د دفاع وزارت ویلي، چې د څېړنو وروستی راپور به د ۲۰۲۶کال تر نیمایي وړاندې او عام شي. همداراز تمه ده، چې د دې پر اساس د امریکا پوځ د راتلونکو عملیاتو لپاره د تګلارو په اصلاح کې ګامونه واخلي.
دا په داسې حال کې ده، چې د امریکا د بهرنیو چارو وزیر د بایډن پر حکومت نیوکه کړې، چې د کابل هوايي ډګر پېښې د قربانیانو لپاره د عدالت په تامین کې یې اقدام نه دی کړی. روبیو وايي، د ټرمپ ادارې چټک اقدام وکړ، چې د چاودنې مسوول ونیسي. د امریکا دفاع وزیر هم ویلي، چې د وژل شویو سرتېرو قرباني به هېره نه شي.
د یادونې ده، چې څلور کاله وروسته لا هم د دې پېښې په اړه ډېرې مهمې پوښتنې بې ځوابه پاتې دي.
د ازبکستان د بهرنیو چارو وزارت د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې د ځانګړو استازو په وینا، دا ډله کولای شي د یوه خپلواک سیمه ییز چوکاټ په توګه د منځنۍ اسیا هېوادونو او افغانستان تر منځ د منظمې همغږۍ او خبرو اترو زمینه برابره کړي.
خبرپاڼه زیاتوي، ګډونوالو د افغانستان په اړه د خپلواک او سیمه ییز لیدلوري پر لرلو ټینګار وکړ او زیاته یې کړه، چې د افغانستان جغرافیایي موقعیت او تاریخي ـ کلتوري اړیکې د دواړو لوریو تر منځ ګډ کار او همکاریو ته اړتیا لري.
هغوی وویل، د ثبات، امنیت او پایدارې ودې لپاره له افغانستان سره ګډه سیمه ییزه همکاري اړینه ده.
په غونډه کې د سوداګریزو او اقتصادي اړیکو د پراختیا، د ټرانزیټي او ټرانسپورټي همکاریو د پیاوړتیا او د کلتوري اړیکو د پراخېدو پر موضوعاتو هم خبرې شوې دي.
یادو استازو د طالبانو له چارواکو سره د تعامل د څرنګوالي په اړه هم نظرونه تبادله کړل او پر سیمه ییز امنیت کې د لا زیاتې همغږۍ غوښتنه وشوه. هغوی د ترهګرۍ، توندلارۍ، منظمو جرمونو او د نشه يي توکو د قاچاق پر وړاندې پر ګډو هڅو ټینګار وکړ.
استازو د افغانستان رول د سیمې د پایدارې ودې په موخو کې مهم وباله او پرېکړه یې وکړه، چې ورته غونډې په منظم ډول ترسره کړي.
د هغوی په وینا، د تماس د ډلې راتلونکي فعالیتونه به د منځنۍ اسیا د هېوادونو دریځ پیاوړی کړي او د سیمې په پرمختګ کې به مرسته وکړي.
د یادولو وړ ده، چې په دغه غونډه کې د ازبکستان، قزاقستان، قرغیزستان او تاجکستان استازو ګډون کړی و.