د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د افغانستان په اړه ناسته جوړوي

مایکل مک‌کال د شنبې په ورځ (د وږي ۸مه) په خپل اېکس پاڼه یو ځل بیا له افغانستانه د امریکايي ځواکونو د وتنې پر څرنګوالي له نیوکو سربېره ویلي، د جو بایډن په مشرۍ د امریکا دولت د تابیاوو پر ځای ظاهري سیاست ته لومړیتوب ورکاوه او د روانې سناریو په تړاو یې هېڅ تابیا نه درلوده او له امله یې په سیمه کې ترهګر ازاد شول.

مک‌کال له افغانستانه د امریکايي ځواکونو دغه ډول وتنه ناکامه وتنه بولي او په وینا یې بایډن په دې چارې سره د امریکا په تاریخ کې «خونړی» داغ پرېښود.

د نوموړي په وینا، په دې سره د امریکا کمزورتیا ټولې نړۍ ته ښکاره شوه او له امله یې د پوتین په څېر کسان زړور شول.

مک‌کال وايي، سره له دې چې جو بایډن ژمنه کړې وه چې هېڅوک به شاته نه پرېږدي، خو لږ تر لږه زر امریکاییان او زرګونه افغان همکاران یې طالبانو ته پرېښودل، هغې ډلې ته چې دمګړی د امریکا د شاوخوا ۷ میلیارده ډالرو په ارزښت نظامي تجهیزات په واک کې لري.

د یادونې وړ ده، چې د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په وروستي ماښام د امریکا وروستۍ نظامي الوتکه د کابل له هوايي ډګره ووته او ورسره طالبانو بیا ځلي په بشپړ ډول پر افغانستان واکمن شول.

د امریکا د کانګرس د بهرنیو اړیکو د کمېټې مشر مایکل مک‌کال تر دې وړاندې هم ویلي و، هغه افغانان چې امریکا ته یې سفرونه ځنډول شوي، ترهګر نه دي، بلکې هغه کسان دي چې له ترهګرو سره جنګېدلي او د ترهګرو پر وړاندې مبارزه کې یې د دغه هېواد له ځواکونو سره همکاري کړې ده.

د یادولو ده، چې د امریکا متحده ایالاتو په افغانستان کې شاوخوا اوه میلیارده ډالره پوځي تجهیزات پرېښودل. دا هغه مهال و، چې امریکا په بېړه له افغانستانه ووتله او طالبان د کابل په ګډون پر ټول افغانستان واکمن شول.

په دغو وسایلو کې پوځي وسایط، الوتکې، چورلکې او پرمختللې پوځي وسلې شاملې دي.

ټرمپ په وار-وار خبرداری ورکړی، چې له طالبانو به د میلیاردونو ډالرو په ارزښت دغه پوځي وسایل او وسلې بېرته واخلي.

د طالبانو د سرې میاشتې ادارې د شنبې په ورځ (د وږي ۸مه) په یوې خبرپاڼه کې ویلي، چې شهاب الدین دلاور د ملي ټولنو نړۍوال فډراسیون له نوي مسوول جي سینګال سره کډوالو ته د بشري مرستو د برابرولو په موخه لیدلي دي.

دلاور د کډوالو لپاره پر بېړنۍ مرستې ټينګار کړی او زیاته کړې یې ده، چې دا مهال روغتيايي خدمتونه، د څښاک پاکې اوبه او لنډمهاله سرپناه برابرول د دوی لومړیتوبونه دي.

طالبانو ویلي، چې جی سینګال د ستونزو د حل ژمنې کړې دي.

د طالبانو تر کنټرول لاندې رسنۍ وايي، چې یوازې پرون (جمعه د وږي ۷مه) له ایران او پاکستان نه دوه زره او ۱۰۳ افغانې کورنۍ خپل هېواد ته راستنې شوې دي.

دا په داسې حال کې ده، چې پاکستان د سپټمبر له لومړۍ نېټې څخه د کډوالۍ کارټ لرونکو په ګډون د ټولو افغان کډوالو د اېستلو پلان جوړ کړی.

د راپورونو له مخې، د نړۍوالو بشرپاله مرستو کمښت د افغان ولس لپاره ویجاړوونکې پایلې لرلې دي. د خوړو د نړۍوال پروګرام په وینا، د افغانستان نږدې یو پر درېیمه برخه ماشومان د خوړو د نشتوالي له امله له خوارځواکۍ سره مخ دي. همدارنګه د اقتصادي فشارونو له کبله ګڼې کورنۍ خپلې لوڼې د پیسو په بدل کې یا په زوره واده کوي.

ګاونډیو هېوادونو هم د جبري شړلو په سیاستونو وضعیت لا خراب کړی دی. ایران په وروستیو میاشتو کې له ۱.۵ مېلیونو زیات افغانان بېرته ستانه کړي او پاکستان له ۳۰۰ زرو زیات افغان کډوال شړلي دي. دغه کسان له ستنېدو وروسته د نیول کېدو، شکنجې او ان د مرګ له ګواښ سره مخ دي.

د طالبانو ویاند ذبیح‌الله مجاهد د شنبې په ورځ (د وږي ۸مه) د دغه ډلې د ملاتړې «حریت راډیو» سره اوږده مرکه کړې، چې پکې یې د خپلو لاسته راوړنو او جوړ شوي پنځه کلن پراختیايي پلان په اړه خبرې کړې دي.

نوموړي په دې مرکه کې د هېواد د امنیتي وضعیت په اړه ویلي: «موږ افغانستان د سیمې او نړۍ په اقتصادي څلورلارې بدلوو، امنیت به یې خپله تأمین وي، ځکه ټولې خواوې به ګټه وړي او هېڅوک به د افغانستان پر وړاندې خنډ نه وي.»

مجاهد ویلي، چې لا هم د افغانستان ځینې سرحدي سیمې د کنټرول او دایمي څار اړتیا لري او دوی هڅه کوي، چې د نوې ټکنالوژۍ او زیات ځواک په وسیله له هېوادونو سره ګډې پولې خوندي کړي.

د طالبانو ویاند ذبیح‌الله مجاهد ویلي، چې له نړۍ سره د دوو اصلونو له مخې اړیکې غواړي: «یو له نړۍ سره د اسلامي ارزښتونو د ساتنې او دویم د هېواد د خپلواکۍ د خوندیتوب پر بنسټ ښې اړیکې غواړو او پالو یې.»

د هغه په خبره، له ډېرو هېوادونو سره د رسمیت موضوع تر یوې کچې بشپړه شوې ده، خو نوموړی زیاتوي، چې دغه هېوادونه د نورو هېوادونو د نزاکتونو او حساسو اړیکو له امله نه غواړي دا موضوع په ښکاره اعلان کړي. مجاهد وایي، طالبان هڅه کوي له ټولو هېوادونو سره متوازن او متقابل درناوی لرونکې اړیکې ولري، څو د رسمیت موضوع هم په تدریجي ډول پر مخ ولاړه شي او د افغانستان د خلکو په ګټه عملي نتیجه ورکړي.

نوموړي یو ځل بیا نړۍ ته ګوتڅنډنه وکړه او زیاته یې کړه، چې هېوادونه دې د افغانستان له تجربې، د امریکا له ماتې او د دوی له بریا څخه درس واخلي.

هغه زیاته کړه: «د دوحې تړون، د کابل سقوط او د وږي نهمه د وروستي امریکايي‌ د وتلو نېټې ټولو تجاوز کوونکو ته پيغام ورکوي، چې د افغانستان د اشغال فکر ونه کړي کنه یوه ورځ به له همداسي ماتې سره مخ شي.»

مجاهد ویلي، چې دا نېټې نړۍ ته کفایت کوي.

نوموړي له نړۍالو وغوښتل، چې له دوی سره دې د دوښمنۍ پر ځای د دوستۍ او ښه تفاهم لاره خپله کړي.

دا په داسې حال کې ده، چې ذبیح الله مجاهد د جاپان کیودو نیوز سره په یوه تازه مرکه کې هم ویلي، چې د طالبانو په مشرۍ حکومت په ټوله نړۍ کې ۴۱ ډېپلوماتیک ماموریتونه پرمخ وړي او دوی له نورو هېوادونو سره «د اړیکو ښه کولو لپاره ټول اقدامات کړي دي.»

له پاکستانه افغانستان ته ستنېدونکي افغان کډوال د باران او سختو اورښتونو له امله پر لارو بند پاتې دي او د خوړو، څښاک او استراحت هېڅ اسانتیا نه لري. د معلوماتو له مخې، د بګیاړي پوستې په سیمه کې د افغان کډوالو لسګونه موټرونه د باران له امله ساعتونه بند پاتې دي او ښځې او ماشومان د مرستو په تمه د انتظار شېبې تېروي.

د عمرخان په نوم یو افغان کډوال د افغانستان انټرنشنل - پښتو خبریال جواد شینواري سره په مرکه کې ویلي: «موږ له څو ساعتونو راهیسې یوازې د دې هیله لرو چې ژر تر ژره خپل وطن ته ولاړ شو، خو باران او د خرابو لارو حالت نور هم وضعیت خراب کړی دی. زموږ موټر هم په اوږده کتار کې بند پاتې دی. ښځې او ماشومان تر ټولو ډېر ځورېږي، ماشومان د لوږې او ستړیا له امله ژاړي او زاړه کسان هم په سخت عذاب کې دي. دلته د کېناستو لپاره هېڅ مناسب ځای نشته او نه هم د څښاک او خوړو بندوبست شته.»

کډوالو د پاکستان له حکومته د مرستې غوښتنه کړې.

د باران له امله نه يوازې لارې خرابې شوې، بلکې د ټرافیکي ګڼه ګوڼې له امله د موټرو اوږده کتارونه جوړ شوي دي.

ډېر کډوال له خپلو وړو ماشومانو سره له تېرې شپې راهیسې د مرستې او لارښوونې په تمه ولاړ دي.

افغان کډوال ګل احمد چې شاوخوا ۲۵ کاله په پاکستان کې تېر کړی او هلته یې زده کړې کړي، د افغانستان انټرنشنل - پښتو خبریال جواد شینواري سره په خبرو کې وویل: «زه د ۲۸مې نېټې په ورځ له پنجاب څخه د خپل کورنۍ سره یو ځای روان شوی وم. د ماښام څلورو بجو شاوخوا بګیاړي پوستې ته ورسېدم، خو پولیسو همدلته ودرولو. ټوله شپه مو په موټر کې تېره کړه او بیا د سهار له سخت باران او توپاني هوا سره مخ شوو، چې موږ یې له سختو ستونزو سره مخامخ کړو. زموږ سره ښځې او ماشومان هم دي چې د باران او یخنۍ له امله ډېر ځورېږي.»

د ملګرو ملتونو او د هغوی د کارپوهانو په خبره، په پاکستان کې هغه افغانان چې د شړلو له ګواښ سره مخ دي، ډېری یې هېڅ کور نه لري او په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر وړاندې د طالبانو محدودیتونه به د دوی راتلونکی لا تریخ کړي.

د ملګرو ملتونو کارپوهانو د جمعې په ورځ (د وږي ۷مه) په یوه خبرپاڼه کې له پاکستانه غوښتي، چې د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ دې ودروي.

پاکستان د سپټمبر له لومړۍ نېټې څخه د کډوالۍ کارټ لرونکو په ګډون د ټولو افغان کډوالو د اېستلو پلان جوړ کړی.

د راپورونو له مخې، د نړۍوالو بشرپاله مرستو کمښت د افغان ولس لپاره ویجاړوونکې پایلې لرلې دي. د خوړو د نړۍوال پروګرام په وینا، د افغانستان نږدې یو پر درېیمه برخه ماشومان د خوړو د نشتوالي له امله له خوارځواکۍ سره مخ دي. همدارنګه د اقتصادي فشارونو له کبله ګڼې کورنۍ خپلې لوڼې د پیسو په بدل کې یا په زوره واده کوي.

ګاونډیو هېوادونو هم د جبري شړلو په سیاستونو وضعیت لا خراب کړی دی. ایران په وروستیو میاشتو کې له ۱.۵ مېلیونو زیات افغانان بېرته ستانه کړي او پاکستان له ۳۰۰ زرو زیات افغان کډوال شړلي دي. دغه کسان له ستنېدو وروسته د نیول کېدو، شکنجې او ان د مرګ له ګواښ سره مخ دي.

د طالبانو حکومت نوې مذهبي فتوا خپره کړې ده، چې له مخې یې د ښځو په پېژندپاڼو کې د انځور لګول اجباري نه ګڼل کېږي. دغه پرېکړه، چې له شنبې ورځې (د وږي ۸مه) نافذه ده، د ښځو پر عامه حضور د لا نورو محدودیتونو د لګولو په معنا ګڼل کېږي او له دې وړاندې یې د حقونو مدافعان اندېښمن کړي دي.
یاده فتوا د طالبانو د مرکزي دارالافتاء له خوا له څو اوونیو داخلي بحثونو وروسته صادره شوې ده.

د احصایې او معلوماتو ملي ادارې غوښتل، چې د پېژندپاڼو پر مخ د انځور لګول حتمي وګرځوي. دغې ادارې ویلي، چې د هویت د تثبیت، د جعل او فساد د مخنیوي، د سفر د اسانتیا او د نړۍوالو معیارونو د پوره کولو لپاره انځور اړین دی. په یوه تفصیلي یادښت کې یې ۱۱ دلایل وړاندې کړي، چې د شخړو مخنیوی، د ملکیت د اسنادو اعتبار، د ویزو ترلاسه کول او د افغان ښځو لپاره د زده کړو او درملنې د اسانتیاوو یادونه پکې شوې ده.

خو د طالبانو د دارالافتاء عالمانو له دغو ۱۱ دلایلو څخه ۱۰ غېر شرعي وبلل او یوازې یوه استثنا یې ومنله.
د دې استثنا له مخې، هغه افغان ښځې چې بهر مېشتې دي او یا د درملنې لپاره ګاونډیو هېوادونو ته سفر کوي او په تذکره کې یې انځور حتمي ګڼل کیږي، کولی شي په خپلو پېژندپاڼو کې انځور ولري، خو د افغانستان دننه د ښځو لپاره، دارالافتاء ویلي، چې د انځور نصبول د شریعت خلاف دي او باید ونه لګېږي.

افغانستان انټرنشنل - پښتو ته د رسېدلو سندونو پر بنسټ، د احصایې او معلوماتو ملي ادارې په خپلو دلایلو کې د عکس نصبول د پېژندپاڼې له مهمو شرایطو ګڼلي او روښانه کړې یې ده، چې د ښځو اړوند د تذکرو وېشنې ټولې چارې د ښځينه کارکوونکو له خوا په ستر او پرده کې ترسره کېږي.
د طالبانو دارالافتاء دغه راز ویلي، چې د حقوقي دعوو لپاره د پلرونو او نیکونو نومونه ذکر کېږي او د جعل د مخنیوي لپاره هغه لارې شته چې فقهاوو یادې کړې دي، خو په دې اړه یې وضاحت نه دی ور کړی.
یادې دارالافتاء زیاته کړې، چې نړۍوال سفرونه په پاسپورټ او ویزه کېږي او تذکرې ته اړتیا نه پېښیږي.
فتوا روښانه کړې چې د شرعي قبالو، نکاح او وکالت خطونو لپاره نوم، د پلار نوم او ادرس کفایت کوي او د انځور اړتیا نه لیدل کېږي.
همدارنګه د یتیمانو او بېوزلو مرستو د وېش لپاره د انځور پرځای د شفاف سیستم جوړول لازم ګڼل شوي.

دارالافتاء زیاته کړې، « له سختې اړتیا پرته انځور اخیستل شرعاً روا نه دي، که د ټول بدن وي او که یوازې د مخ» د طالبانو د علماوو په باور، د کورني هویت تثبیت یوازې د نوم، د پلار او د نیکه د نوم او پتې له لارې کافي ګڼل کېږي.
د طالبانو دارلافتاء ویلي: «دغه مسایل شرعي عذر بلل کېدای شي او له دې پرته په عادي حالاتو کې د عادي مېرمنو په تذکرو کې د انځور نصبول غېر شرعي کړنه ده.»

نو په دې ترتیب سره یوازې او یوازې د هغو افغان ښځينه مهاجرینو چې کوربه هېوادونو ته یې له عکس پرته تذکره د منلو نه وي او هغو ګاونډیو هېوادونو ته چې پر تذکره د سفر کولو اجازه وي، خو هلته هم له انځور پرته د تذکرې د نه منلو ستونزه وي، ښځينه کولی شي په خپلو تذکرو کې عکس ولګوي او دارالافتا په وینا، «دغه مسایل شرعي عذر بلل کېدای شي او له دې پرته په عادي حالاتو کې د عادي مېرمنو په تذکرو کې د انځور نصبول غېر شرعي کړنه ده.»

د فتوا په پای کې راغلي:

«له سختې اړتیا پرته انځور اخیستل شرعاً روا نه دي، که د ټول بدن عکس وي او که یوازې د مخ. خو که داسې مېرمنې وي چې له هېواد څخه بهر په پردیو ممالکو کې د هجرت ژوند تېروي او هلته د تګ راتګ لپاره تذکره اړینه وي، په داسې حال کې چې هغه هېواد د انځور پرته تذکره نه مني، نو د دغسې مېرمنو لپاره په تذکره کې د انځور لګول د عذر له امله شرعاً کومه ستونزه نه لري.» همداراز هغه مېرمنې چې د علاج او تداوۍ په موخه داسې ګاونډیو ممالکو ته سفر کوي، چې پر تذکره د سفر کولو اجازه ورکول کېږي، خو هغه ملک ته له انځور پرته تذکره د منلو وړ نه وي، نو د دغسې مېرمنو لپاره هم په تذکره کې انځور لګول شرعي عذر بلل کېدلای شي.

له دې پرته په عادي حالاتو او د عادي مېرمنو په تذکرو کې د انځور نصبول غېر شرعي کړنه ده، بناً د ښځو په تذکرو کې د عکس لګول ضروري نه ګرځول کېږي، کومې ښځې چې په خپلو تذکرو کې د عکس لګول غواړي د هغو عکسونه دې لګول کېږي.»

په دغې فتوا کې همداراز یوه مهمه بله یادونه هم شوې، چې یاد شوي مسایل د نارینه او ښځو لپاره یو شان د عملي کېدو وړ دي، خو پوښتنه یوازې د ښځو د انځور اړونده وه، نو فتوا هم د پوښتنې مطابق ورکړل شوې ده.

له دې سره سم، د بشري او د ښځو د حقونو فعالانو د دغې موضوع په تړاو د شدیدې اندېښنې په څرګندولو سره د طالبانو دغه چاره یې پر ښځو یو بل محدودیت بللی دی.

یو شمېر افغانو ښځو او نجونو په خواله رسنیو کې ''زما عکس زما هویت'' په نامه هشتګ سره د طالبانو د دې پرېکړې مخالفت لپاره کمپاین پیل کړی دی.

دوی خپل عکسونه په سبمولیک ډول په برېښنايي تذکرو کې ټومبلي او له نړۍوالې ټولنې یې غوښتي، چې د طالبانو د دې «تبعیضي پرېکړې» پر وړاندې پټه خوله پاتې نه شي.