په جنیوا کې د افغانستان استازولۍ ویلي، د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا د شپېتمې غونډې په لومړۍ ورځ به د عالي کمېشنرۍ له لوري د افغانستان په تړاو یو راپور وړاندې شي. دغه غونډه به د وږي په ۱۷مه پیل او د تلې تر ۱۶مې دوام ومومي.
دغه غونډه به په داسې حال کې جوړه شي، چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا یوه اوونۍ مخکې په افغانستان کې د بشري او په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو د حقونو وضعیت ترینګلی بللی و.
دغې شورا په کابل کې د یو شمېر ښځو نیونو ته په اشارې سره ویلي، د یوناما په وروستي راپور کې چې د اګسټ پر لسمه خپور شوی، پکې د طالبانو له لوري د بشري حقونو د نقض ښکاره بېلګې لیدل کېږي.
د افغانستان د بشري حقونو په چارو کې د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېت هم تر دې مخکې ویلي و، طالبان د افغانستان له قضايي او حقوقي بنسټونو د ښځو، نجونو او نورو لږکیو د ځپلو لپاره استفاده کوي.
هغه همدا تېره اوونۍ په جنیوا کې په یوې غونډه کې طالبان او فقر د افغانستان تر ټولو لویې ستونزې وبللې او یو ځل بیا یې په دغه هېواد کې د ښځو او همداراز د قومي او مذهبي لږکیو د حقونو پر خوندینې ټینګار وکړ.
د افغانستان لپاره د امریکا سفارت د ټرمپ د هغه فرمان «د چڼې وهلو د وسیلې په توګه له امریکاییانو د استفادې» په تړاو د یوې اعلامیې په خپرولو سره خبرداری ورکړی او ویلي یې دي، چې دغه ډول نیونې به «ډېرې سختې پایلې ولري.»
طالبانو له څو کلونو راهیسې یو شمېر امریکاییان نیولي او بیا یې له امریکا د امتیازونو د اخیستلو په بدل کې خوشې کړي دي. د ټرمپ په مشرۍ د امریکا حکومت یو ځل بیا د یوه افغاني الاصله امریکايي محمود شاه حبیبي د خوشې کېدو غوښتنه کړې، خو طالبان بیا د هغه پر نیولو منکر دي.
په قطر کې د افغانستان لپاره د امریکا سفارت شارژدافیر ډاوڼ برواڼ په یوه یادښت کې د امریکاییانو د ناقانونه نیونې په تړاو د ټرمپ وروستی نوی فرمان له امریکاییانو د خوندینې لپاره یو بې مخینې اقدام بللی دی.
ډاوڼ براوڼ د یکشنبې په ورځ (د وږي ۱۶مه) په خپله اېکس پاڼه لیکلي، د ولسمشر ټرمپ فرمان هغو هېوادونو ته چې په ناقانونه توګه یې امریکاییان نیولي، روښانه پیغام ورکړی دی.
هغه د طالبانو د نوم له اخیستو پرته لیکلي: «که هڅه وکړئ چې له یوه امریکايي د چڼې وهلو او یا هم د امتیاز اخیستلو په توګه استفاده وکړئ، نو له سختو پایلو سره به مخ شئ.»
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ پرون د یوه فرمان په لاسلیکولو سره اعلان وکړ، هغه هېوادونه چې امریکاییان په ناقانونه توګه بندیانوي، نو مجازات به شي. د دغه فرمان له مخې، د امریکا د بهرنیو چارو وزارت اجازه لري، چې دغه ډول هېوادودنه «د ناقانونه نیونو د هېوادونو» په توګه مشخص او بیا پرې بندیزونه ولګوي او مجازات کول یې هم ترلاس لاندې ونیسي.
په دغو مجازاتو کې اقتصادي بندیزونه، وګړو ته یې د ویزې نه ورکړه او د بهرنیو مرستو پرې کول شامل دي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو دغه فرمان له امریکا بهر له امریکاییانو د ساتنې لپاره قانون بللی او زیاته کړې یې ده: «هر څوک چې له یوه امریکايي د چڼې وهلو د وسیلې په توګه استفاده وکړي، نو بیه به یې پرې کړي.»
سپینې ماڼۍ بیا ویلي، دغه فرمان د طالبانو پر څېر ډلو هم د تطبیق وړ ده. دا په داسې حال کې ده، چې امریکا طالبانو ته د یوه دولت په سترګه نه ګوري.
د امریکا حکومت له دغه هېواده بهر د خپلو نیول شویو وګړو شمېر نه په ډاګه کوي، خو د «فولي» په نوم یوه بنسټ ویلي، په ۲۰۲۴ کال کې په ۱۷ هېوادونو کې لږ تر لږه ۵۴ امریکاییان نیول شوي دي.
طالبانو د روان زیږیز کال په لومړیو کې واک ته د ډونالډ ټرمپ له رسېدو وروسته دوه امریکاییان له خپلو بندخونو ازاد کړل، خو د محمود شاه حبیبي له خوشې کېدو یې ډډه وکړه. طالبان د محمود شاه حبیبي نیول کېدل نه مني، خو امریکا بیا وايي، چې هغه د طالبانو له لوري نیول شوی دی.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت «د عدالت لپاره ډالۍ» په نوم یوه پروګرام کې د روان کال په چنګاښ میاشت کې وویل، چې د ۱۴۰۱ کال د زمري په ۱۰مه محمود شاه حبیبي له خپلو څو همکارانو سره په کابل کې د طالبانو د استخباراتو له لوري ونیول شو. د دغه پروګرام په وینا، له حبیبي او یوه بل کس پرته نور ټول نیول شوي کسان ازاد شوي دی.
په واشنګټن کې د افبيای دفتر هم تر دې مخکې د افغاني الاصله امریکايي او د افغانستان د ملکي هوايي چلند ادارې د پخواني رييس محمود شاه حبیبي د ورکېدو پوستر هم خپور کړی دی. دغه سازمان ویلي، هر هغو اطلاعاتو ته چې له مخې یې د حبیبي د موندنې او کور ته د بېرته ستنېدنې لامل شي، تر ۵ میلیونه ډالره جایزه ورکوي.
رویټرز خبري اژانس بیا د خپلو سرچینو په حواله راپور ورکړی و، چې طالبانو محمود شاه حبیبي په کابل کې د القاعده د مشر اېمن الظواهري د وژل کېدو او په هغه شرکت کې یې چې کار کاوه د سي، ای، اې د احتمالي نفوذ په تړاو نیولی دی.
سپنې ماڼۍ همداراز ویلي، د ټرمپ د حکومت ډېر تمرکز د هغو امریکاییانو پر ازادۍ دی چې په نورو هېوادونو کې بندیان دي او په څه کم اوو میاشتو کې لږ تر لږه ۷۲ امریکاییان د نورو هېوادنو له بندخونو ازاد شوي دي.
په دغو مرستو کې تر ټولو ډېرې مرستې ایټالیا او ملګرو ملتونو اعلان کړې دي، خو امریکا چې په تېرو څه باندې دوو لسیزو کې د افغانستان تر ټولو ستره مرستندویه وه، تر اوسه یې د افغانستان له زلزلهځپلو سره هېڅ ډول مرسته نه ده کړې.
سره له دې چې د افغانستان له وروستۍ زلزلهځپلو سره د مرستو بهیر روان دی، تر اوسه ایټالیا، ملګرو ملتونو، اروپايي ټولنې او یو شمېر نورو هېوادونو له یادو زلزلهځپلو سره د څه باندې ۳۸ اعشاریه ۳ میلیون ډالرو په ارزښت مرستې اعلان کړې دي.
په دغو شویو مرستو کې نغدي او غېر نغدي مرستې شاملې دي.
ایټالیا ۱۳ میلیونه یورو، ملګرو ملتونو د بېړني صندوق له لارې ۱۰ میلیونه ډالره، چین ۷ اعشاریه ۲ میلیونه ډالره، جرمني ۲ اعشاریه ۵ میلیون ډالره، برېتانیې ۱ اعشاریه ۳ میلیونه ډالره، اروپايي ټولنې ۱ اعشاریه ۱ میلیون ډالره، اسټرالیا ۱ میلیون ډالره، سوېلي کوریا هم ۱ میلیون ډالره، اېرلنډ ۵۸۰ زره ډالره او ترکیې او یوه څېړنیز بنسټ یې بیا ۶۰۰ زره ډالره مرسته اعلان کړې ده.
له دې سره سم، د افغانستان له وروستي زلزلهځپلو سره روسیې، قطر، متحده عربي اماراتو، پاکستان، ایران، جاپان، قزاقستان، ترکمنستان، بنګلهدېش، ازبکستان، سعودي عربستان، هند او یو شمېر نورو هېوادونو د ځمکې، اورګاډي او هوا له لارو د خوراکي توکو، روغتیايي وسایلو او خېمو مرستې کړي او یوه برخه کې تر زلزلهځپلو رسول شوې دي.
ګڼو هېوادونو ویلي، چې یادې مرستې به د طالبانو له مداخلي پرته د مرستندویه ادارو له لارې تر اړمنو کسانو ورسوي.
له افغانستان سره د دغه ناورین په کابو کولو کې متحده عربي امارات لومړنی هېواد دی، چې د ابوظبي د ملکي دفاع ادارې، ملي ګارډ او د ګډو عملیاتو د قوماندانۍ اړوند د ژغورنې او لټون ځانګړې ډله یې د افغانستان زلزلهځپلو سیمو ته واستوله.
د قطر دولت بیا ویلي، چې د افغانستان د زلزلهځپلو خلکو لپاره یې د بشري مرستو استولو هوايي دهلېز پرانیستی دی. د قطر د بهرنیو چارو وزارت په وینا، دا هوايي دهلېز د دغه هېواد د امیر تمیم بن حمد ال ثاني په لارښوونه پرانیستل شوی دی.
د کونړ د زلزلهځپلو لپاره د مرستو رسولو په برخه کې افغان سوداګرو، لوبغاړو او عامو کسانو هم برخه اخیستې ده.
د عزیزي ګروپ مشر میرویس عزیزي د زلزلهځپلو لپاره د ۵۰۰ مېلیون افغانیو مرسته اعلان کړې، د کرېکټ د ستورو راشد خان او محمد نبي له لوري څه باندې۱۲۰ زره ډالره مرستې راټولې شوي او د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې د صرافانو ټولنو، صنعتکارانو او نورو سوداګرو هم د مرستو راټولولو کمپاینونه پیل کړي او ځینې کسان عملا په زلزلهځپلو سیمو کې د مرستو پر وېش بوخت دي.
له هېواده بهر هم په بېلابېلو هېوادونو کې افغان ټولنو د نغدي مرستو راټولولو هڅې پیل کړي، خو تر اوسه د یادو راټولو شویو مرستو کره شمېر نه دی په ډاګه شوی.
یو شمېر زلزلهځپلي اندېښنه لري، چې مرستې به اړو کسانو ته و نه رسېږي.
طالبانو بیا د زلزلې د ټپیانو انتقال،خوراکي توکو، جامو او نورو بېړنیو اړتیاوو لپاره یوازې سل مېلیونه افغانۍ ځانګړې کړې دي.
خو امریکا چې یو وخت د افغانستان تر ټولو لوی مرستندویه هېواد ګڼل کېده او د مرستو په سر کې ولاړه وه، د ټرمپ له بیا ځلي واک ته رسېدو وروسته له افغانستان سره یې خپلې ټولې بشري مرستې بندې کړې دي. امریکايي چارواکو ویلي، چې ښايي کېدونکې مرستې طالبانو ته ورسېږي.
رویټرز راپور ورکړی، چې په افغانستان کې له مرګونې زلزلې ۷ ورځې وروسته هم واشنګټن هېڅ مرسته نه ده کړې او دا ښيي، چې ډونالډ ټرمپ د بهرنیو مرستو په کمولو او د مرستندویو بنسټونو په تړلو سره د بېړنیو مرستو په برخه کې خپل مخکښ رول له لاسه ورکړی دی.
د ملګرو ملتونو وروستی راپور ښيي، چې د هېواد په ختیځو ولایتونو کې د زلزلې له امله ۸۴ زره کسان اغېزمن شوي او ۶۷۰۰ کورونه ویجاړ شوي دي.
د افغانستان په ختیځ کې د تېرې یکشنبې په شپه د شوې زلزلې او ورپسې ټکانونو له امله تر اوسه ۲۲۰۵ تنه مړه شوي او ۳۶۴۰ نور ټپیان دي.
د راپورونو له مخې، د زلزلې د قربانیانو په شمېر کې هره شېبه زیاتوالی راځي او ښايي د طالبانو له خوا له اعلان شویو شمېرو لوړ وي.
په ورته مهال مرستندویه ادارو له نړۍوالې ټولنې غوښتي، چې د افغانستان لپاره بېړنۍ مرستې زیاتې کړي.
سربېره پر دې، په کونړ کې د ښځینه ډاکترانو کموالي له ښځینه زیانمنو سره د مرستې او د ټپي شویو ښځو د درملنې په برخه کې جدي ستونزې رامنځته کړي دي.
په کندهار کې ځايي سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د طالبانو امر بالمعروف ریاست په دغه ولایت کې یو ځايي دیني عالم فاتح اغا نیولی دی. د سرچینو په وینا، نوموړی طالبانو نظامي محکمې ته معرفي کړی دی. د طالبانو اړوند رسنۍ وايي، چې نوموړی «د تفرقي خپرولو» په تور نیول شوی دی.
په کندهار کې ځايي سرچینو نن شنبه د «وږي ۱۶مه» وویل چې فاتح اغا د قادریه فرقې پیروی و او په دې برخه کې یې ځینې وخت جنجالي ویناوې کولې او په ټولنیزو رسنیو کې خپرېدې.
په ټولنیزو رسنیو کې د طالبانو ځینو ملاتړو د هغه پر نیول کېدو خوښي ښودلې او دا کار یې ستایلی دی.
د طالبانو اړوند حریت راډیو راپور خپور کړی، چې د طالبانو امر بالمعروف او نهی عن المنکر وزارت له لوري کندهار کې د فاتح اغا په نوم هغه کس نیول شوی، چې ټولنه کې یې «د یووالي د له منځه وړلو» هڅه کوله.
سرچینې ویلي، د تورن کس دوسیه له لومړنیو پلټنو وروسته د کندهار نظامي محکمې ته سپارل شوې څو په اړه یې قانوني پرېکړه ترسره کړي.
دوی ادعا کړې، چې د امر بالمعروف او نهی عن المنکر وزارت هڅه کوي ټولنه له هر ډول فساد پاکه کړي.
دا په داسې حال کې ده، چې تېره ورځ د طالبانو امربالمعروف وزارت ویاند د ابراهیم ګیلاني په لاسلیک په یوه تعهد لیک کې د هغه د نیولو خبر ورکړی و خو بیا وروسته د پارلمان پخواني غړي سید اسحاق ګیلاني له افغانستان انټرنشنل سره په مرکه کې د طالبانو د امربالمعروف وزارت له خوا د ابراهیم ګیلاني د نیولو ادعا رد کړه.
د طالبانو امربالمعروف وزارت ویاند سېف خیبر پر ابراهیم ګیلاني له تصوف نه د ناوړه استفادې تور پورې کړی و او ویلي یې و، چې دې کسانو د دین تر پوښښ لاندې داسې کړنې کولې چې د شریعت خلاف وې.
په بدخشان کې محلي سرچینې وايي، د شوروي ځواکونو پر وړاندې د مجاهدینو یو پخوانی سرتېری له ۳۸ کلونو وروسته، په نُسي ولسوالۍ کې موندل شوی. د سیمې اوسېدونکو ویلي، چې د زیربل کلي اوسېدونکي جمعهخان مړی د شنبې په ورځ د طبیعي کنګلونو له ویلې کېدو وروسته له یخ نه راوتلی.
جمعهخان شاوخوا څلویښت کاله مخکې د پخواني شوروي ځواکونو پر وړاندې په جګړه کې د کوف او نُسي ولسوالیو ترمنځ ورک شوی و.
د کوف او نُسي ولسوالیو په پوله کې د کلونو په اوږدو کې د پرلهپسې واورې له امله کنګلونه جوړ شوي وو.
په تېرو کلونو کې د اقلیمي بدلون او د هوا د تودوخې د لوړوالي له امله دغه کنګلونه ویلې شوي دي.
د دې پروسې په پایله کې د کنګل یوه برخه ماته شوې او د جمعهخان جسد له ۳۸ کلونو وروسته له یخ نه راوتلی دی.
په نُسي کې یوې محلي سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل چې جسد یې کورنۍ ته وسپارل شو. د دې سرچینې په وینا، د جمعهخان کورنۍ به د محلي چارواکو په ګډون د دوشنبې په ورځ، د سنبلې ۱۷مه، د فاتحې او دعا مراسم ترسره کړي.
طالبانو په کابل کې د پکتیکا یو اوسېدونکی ددې ډلې خلاف د « تبلیغاتو» په تور نیولی دی. طالبان وايي، چې نيول شوي کس په فېسبوک کې د «حکومت ملا هيبو هيبو» په نامه فیسبوکپاڼه چلوله.
د طالبانو اړوند هندوکش غږ په خپله اېکسپاڼه کې ادعا کړې ده، چې نیول شوي کس قمرخان «د فحشا د ترویج»، «ناسمو معلوماتو او منفي تبليغاتو» د خپرولو لپاره درې نور مستعار اکاونټونه هم چلول.
طالبان وايي، نیول شوي کس په خپلو کړنو اعتراف کړی دی.
د طالبانو اړوندو ادارو ادعا کړې، چې په دې وروستيو څو میاشتو کې یې ګڼ شمېر هغه کسان نیولي، چې په مستعارو ادرسونو یې ددوی د ادارې خلاف لیکل کول.