د طالبانو د عامې روغتیا وزارت وایي، چې د دغه وزارت لپاره د دوی وزیر نور جلال جلالي سره په لیدنه کې د روغتیا نړۍوال سازمان پلاوي په افغانستان کې د ګوزڼ په برخه کې د بشپړې پاملرنې او همکارۍ ډاډ ورکړی دی.
د دغه وزارت لهخوا په خپرې شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې تېره ورځ د طالبانو د عامې روغتیا وزیر نور جلال جلالي د روغتیا نړۍوال سازمان د ګوزڼ ناروغۍ سره د مبارزې حوزوي مشر ډاکټر حامد رضا جعفري په مشرۍ یو پلاوي سره لیدلي دي.
د خبرپاڼې له مخې؛ په یاده لېدنه کې د روغتیا نړۍوال سازمان پلاوي د ګوزڼ د اغېزمن تطبیق په برخه کې د بشپړې پاملرنې او بېلابېلو برخو کې د همکارۍ ډاډ ورکړی دی.
د روغتیا نړۍوال سازمان د شمېرو له مخې؛ سږکال تر اوسه په افغانستان کې دوه د پولیو مثبتې پېښې ثبت شوې دي. په افغانستان کې د پولیو دغه دوه مثبتې پېښې په بادغیس او هلمند ولایتونو کې ثبت شوې دي. همدارنګه د افغانستان له نهو ولایتونو څخه د پولیو ویروس چاپېریالي بېلګې موندل شوې دي.
په ملګرو ملتونو کې د افغانستان دایمي استازي نصیر احمد فایق اندېښنه څرګنده کړې، چې له ګاونډیو هېوادونو څخه یو شمېر اېستل شوي پخواني افغان پوځیان د طالبانو له لوري وژل کېږي او دا چاره یو لوی «بشري جنایت» دی.
هغه ویلي، د دغه ډول اسیرانو وژنه د انساني او اسلامي قوانینو سره ټکر کې عمل دی. هغه د دوشنبې په ورځ د (وري ۱۷مه) پر اېکس پاڼه زیاته کړې: «دغه بشریت ضد کړنې دي او عاملین یې باید ځواب ورکړي.»
نوموړی دغه څرګندونې داسې مهال کوي، چې تر دې وړاندې هم له ګاونډیو هېوادونو د اېستل شویو پخوانیو افغان پوځیانو د وژنې راپورونه ورکړل شوي دي.
تر دې وړاندې ځايي سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، چې د افغان پولیسو د ځانګړو ځواکونو د پخواني افسر عبدالولي نعیمي مړی د هغه له ورکېدو دوه اونۍ وروسته په کابل کې موندل شوی دی. ښاغلی نعیمي چې د پنجشېر ولایت اوسېدونکی و، (د زمري په ۲۴مه نېټه) له ایرانه کابل ته ستون شوی و.
په کابل کې سرچینو ویلي، چې نوموړی (د زمري په ۲۴مه نېټه) کابل ته ستون شو او دوه ورځې وروسته لادرکه شو. د نعیمي کورنۍ د هغه له ورکېدو نږدې دوه اونۍ وروسته د نوموړي مړی د کابل عدلي طب له ریاسته موندلی و.
د ملګرو ملتونو د ښځو اداره وایي، چې د طالبانو تر واکمنېدو وروسته په افغانستان کې د ماشومانو او د کم عمره نجونو د ودونو کچه په بېساري ډول لوړه شوې ده. دغه اداره وايي، دغه لړۍ د وړو نجونو د مېندوارۍ کچه لوړوي چې په پایله کې د مېندو د مړینې لامل کېږي.
په راپور کې راغلي، چې په ۲۰۲۳ کال کې نږدې ۳۰ سلنه افغان نجونې تر اتلس کلنۍ مخکې واده شوې او شاوخوا لس سلنه یې تر پنځلسو کالو لږ عمر لاره.
د دغې ادارې په وینا؛ ډېرې کورنۍ د فقر، زدهکړې یا د کار نشتوالي له امله واده د ژوند د بقا لاره بولي. ملګرو ملتونو ویلي، چې دې کار د ښځو او ماشومانو پر روغتیا خورا ناوړه اغېزه کړې.
د یادې ادارې د اټکل له مخې؛ تر ۲۰۲۶ کاله پورې به په افغانستان کې د کم عمره مېندو مېندواري ۴۵ سلنه ډېره شي او د مېندو د مړینې ګواښ به تر ۵۰ سلنې هم لوړ شي.
دغه اداره وړاندې وایي، هغه نجونې چې له زدهکړو پاتې کېږي، ډېری یې د اجباري ودونو او تر واده وروسته په همدې کوچنیوالي کې د مېندوارۍ له ګواښ سره مخ کېږي.
د ملګرو ملتونو د ښځو اداره وايي، چې د نجونو د منځنیو ښوونځیو او پوهنتونونو تړل، له کار څخه بې برخې کېدل او روغتیايي خدمتونو کمښت داسې شرایط برابر کړي، چې د مور او ماشوم د مړینې ګواښ ډېر شي.
په راپور کې ویل شوي، چې د ۲۰۲۴ کال په ډسمبر کې د نجونو د طب او قابلګۍ په څانګو کې پر زدهکړې بندیز د ښځینه روغتیایي مسلکي کارکوونکو روزنې د وروستۍ هیلې لاره هم وتړله.
دې پرېکړې روغتیايي خدمتونو ته د ښځو لاسرسی نور هم محدود کړی او د وړو نجونو ودونو له ډېرېدو سره یو ځای یې د ښځو او ماشومانو لپاره یو پېچلې او خطرناک روغتیایي ناورین پېښ کړی دی.
د ملګرو ملتونو د ښځو اداره وایي، د دغې لړۍ په پایله کې به په افغانستان کې داسې ښځينه نسل پاتې شي، چې زدهکړې به نهلري، په کوچنیوالي کې به واده شوې وي او د مرګ له جدي ګواښ سره به مخ وي.
د دغې ادارې په باور؛ نړۍواله ټولنه باید ژر تر ژره د افغان ښځو او نجونو د ملاتړ لپاره اقدام وکړي؛ که نه، د انساني او پرمختیايي پایلو بڼه به نوره هم بدله شي.
نوموړې ادارې تر دې وړاندې هم له نړۍوالې ټولنې غوښتي و، چې خپلې مرستې او پروګرامونه په افغانستان کې له سره داسې طرحه کړي چې ټول پام یې ښځو ته اړولی وي.
یادې ادارې ویلي، باید سرچینې اوږدمهاله او د بدلون وړ وي او په داسې ډول د ښځو د سیمهییزو ادارو په واک کې ورکړل شي، چې لږ تر لږه «۳۰ سلنه» مرستې د جنسیتي برابرۍ پروګرامونو ته ځانګړې شي.
دغه اداره زیاتوي، باید د هر هغه اقدام مخه ونیول شي چې د ښځو پر وړاندې د تبعیض د عادي کولو لامل کېږي.
د دغې ادارې په وینا؛ که په افغانستان کې د ښځو حقونه، زدهکړه او روغتیا لومړیتوب ونه لري، افغانستان به د ځوان نسل د ضایع کېدو او د پرمختګ له مخې له ګواښ سره مخ شي.
طالبانو تر ۲۰۲۱ کال وروسته د پرلهپسې فرمانونو په صادرولو سره د افغانستان ښځې له زدهکړو، کار او په ټولنه کې له عام حضور څخه بې برخې کړې دي.
د طالبانو د امربالمعروف او شکایتونو اورېدو وزیر خالد حنفي وایي، «د الله په قانون کې د انسانانو ژبه، قوم او رنګ هېڅ ډول ارزښت نهلري او یوازې بهترین هغه څوک دی، چې د ښه تقوا لرونکی وي.» نوموړي دغه څرګندونې کابل کې د سیرت النبي په یوې غونډه کې کړې دي.
هغه زیاته کړې: «اسلامي نظام کې یو وزیر او یو عادي انسان له چا کم نهدی. د الله قانون کې هغه څوک نږدې دي، چې پرهېزګار او تقوا لرونکي وي». د نوموړي په وینا؛ بریالیتوب په ښکلا، قوم او ژبه کې نهدی او باید له هر ډول تبعیض څخه ډډه وشي.
نوموړی داسې مهال دغه څرګندونې کوي، چې همدا طالبان خپل غړي پر نورو افغانانو غوره ګڼي او ان د حکومتي څوکیو تر څنګ د افغانستان په بېلابېلو مسایلو کې د نظر حق نه ورکوي. یادې ډلې د سیاسي او د دوی د خپلې مذهبي مفکورې پر بنسټ نور افغانان له سیاسي فعالیتونو، انساني ازادیو او ټولنیزو اسانتیاوو څخه منعه کړي دي.
طالبان تورن دي، چې د سیاسي او مذهبي مفکورې پر بنسټ یوازې خپلې ډلې ته ژمن دي او په هېواد کې نور هېڅ لوری له ځانه بهتر نه ګڼي. د طالبانو دغه چاره د تبعیض، سختدریځۍ او نورو افغانانو ته د سپکاوي څرګندې بېلګې بلل کېږي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د بنو په برید کې د پنځو ځانمرګو بریدګرو څخه درې هغه یې افغانان دي. دغه بریدګرو په بنو کې د پاکستان د امنیتي ځواکونو پر یوې اډې برید کړی و.
سرچینو د دغه افغان بریدګرو نومونه عبدالعزیز مشهور په قاصد مهاجر، شبیراحمد مشهور په بلال مهاجر او نجیب مشهور په حذیقه ښودلي دي.
د امنیتي چارو باوري سرچینو د یکشنبې په ورځ (د وږي ۱۶مه) افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې په دغه بریدګرو کې شبیر احمد چې په مولوي بلال مهاجر مشهور دی؛ د میدان وردګ ولایت د سیداباد ولسوالۍ اوسېدونکی و.
د سرچینو په وینا؛ نجیبالله چې په حذیقه مشهور دی، د خوست ولایت اوسېدونکی او عبدالعزیز چې په قاصد مهاجر مشهور دی، د پکتیکا ولایت د متاخان ولسوالۍ اوسېدونکی و.
تر دې مهاله د پاکستان پوځ او رسمي سرچینو د دغه بریدګرو هویت نهدی څرګند کړی.
په یوه ویډیو کې چې د افغانستان انټرنشنل لاس ته ورغلې، د بریدګرو له ډلې یو یې تر برید مخکې وایي، چمتو دی چې په پاکستان کې د الله په لاره کې ځانمرګی برید وکړي. هغه د پاکستاني طالبانو له تحریک څخه غواړي، چې د ځانمرګي برید زمینه ورته برابره کړي. نوموړی وایي، چې د هلمند ولایت په بهرامچې ولسوالۍ کې اوسېږي.
د سېشنبې په ورځ پاکستاني پولیسو ویلي، چې په بنو کې د امنیتي ځواکونو پر اډه د وسلهوالو په برید کې شپږ امنیتي سرتېري او شپږ بریدګر وژل شوي دي.
بریدګرو له چاودېدونکو توکو ډک یو موټر د پوځي اډې له دېوال سره جنګولی او وروسته نورو جنګیالیو په اډه کې دننه جګړه پیل کړه، چې دې جګړې ۱۲ ساعته دوام وکړ. په دغه پېښه کې ۱۶ امنیتي ځواکونه او درې ملکي کسان ټپیان شوي دي.
بریدګرو د برید پر مهال له هغو جنګي تاکتیکونو کار اخیستی، چې افغان طالبانو په تېرو دوو لسیزو کې د افغانستان پر مخکېني حکومت او امریکایي ځواکونو د ځانمرګو بریدونو او موټر بمونو پر مټ کار اخیست.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د جمعې په ورځ ویلي، چې د طالبانو د دفاع وزیر ملا یعقوب مجاهد دا ادعا په افغانستان کې د وسلهوالو د خوندي پټنځایونو موضوع نه شي پټولای، چې وايي پاکستاني ځواکونه د وسلهوالو پر وړاندې کمزوري دي.
دغه وزارت ویلي، چې د ملا یعقوب وروستۍ څرګندونې یوازې یو پېغور او کنایه ده او دا خبرې په افغانستان کې د پاکستاني طالبانو د غړو حضور نه شي پټولای.
پاکستاني چارواکو پرلهپسې توګه افغان طالبان تورن کړي، چې د دغه هېواد د مخالفو جنګیالیو کوربه دی؛ خو افغان طالبانو تل په افغانستان کې د پاکستاني طالبانو د تحریک او نورو بهرنیو جنګي ډلو حضور رد کړی دی.
د نړۍوالو سازمانونو د راپور له مخې؛ په افغانستان کې دا مهال د پاکستاني طالبانو د تحریک شاوخوا ۶زره جنګیالي مېشت دي. دغه راپورونو څرګنده کړې، چې د دغه ډلې وسلهوال د افغانستان په پوځي اډو کې روزل کېږي.
د «ههنګاو» په نوم د بشري حقونو سازمان د موندنو له مخې، د ۲۰۲۵ کال له پیله د سپټمبر تر ۶مې د ۵۹ افغانانو په ګډون ۹۰۶ کسان چې د ایران په زندانونو کې بندیان و، اعدام شوي دي. طالبانو تر دې مخکې د ایران دغه ډول اقدام ته غبرګون نه دی ښودلی او اوس یې هم چوپتیا غوره کړې ده.
یاد سازمان وايي، په ایران کې په تېرو اتو میاشتو کې په هره اوونۍ کې ۲۵ بندیان اعدام شوي او په وینا یې په اعدام شویو کسانو کې ۲۶ ښځې، یو ماشوم، ۳۲ سیاسي او عقیدتي بندیان هم شامل و.
د «ههنګاو» بشري حقونو ایراني سازمان د یکشنبې په ورځ (د وږي ۱۶مه) پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي: «د اعدام شویو په ډله کې۱۳۰کُردان، ۱۱۷لُر قوم اړوند، ۹۹بلوڅان، ۹۵تُرکان او ۵۹ افغانان شامل دي.»
که څه هم د دغو اعدام شویو افغانانو د جرمونو په تړاو وضاحت نه دی ورکړل شوی، خو ایراني چارواکو تر دې مخکې د دغه ډول کسانو جرمونه امنیت ضد کړنې، وژنې او د نشه يي توکو په کاروبار کې لاس لرل په ګوته کړي دي.
د چارو ځینې شنونکي وايي، مستبد حکومتونه د خپلې بقا لپاره دغه ډول چارو ته مخه کوي او په وینا یې په ایران کې په دغه ډول پېښو کې هېڅ ډول روڼتیا نشته او بندیان په ځانګړې توګه پر اعدام محکوم کسان د وکیل نیولو حق هم نه لري.
سره له دې چې په دې وروستیو کې له ایرانه د بندي افغانانو د لېږدونې بهیر پیل شوی، خو لا هم یو شمېر افغانان چې کره شمېر یې روښانه نه دی د ایران په زندانونو کې شپې او ورځې تېروي او ځینې یې پر اعدام هم محکوم شوي دي.
د چارو د شنونکو په وینا، طالبان باید په ایران کې د بندي افغانانو پوښتنه وکړي او د حقوقي قضایاو بهیر یې له نږدې وڅاري او همداراز د رالېږدونې بهیر یې چټک کړي، خو دا لا هم روښانه نه ده چې ایران به پر اعدام محکوم افغانان طالبانو ته وسپاري او که نه؟
د یادونې وړ ده، چې د ایران د بشري حقونو سازمان تر دې مخکې ویلي و، چې یوازې په ۲۰۲۴کال کې په ایران کې ۸۰ افغان بندیان اعدام شوي او دغې چارې بیا د نړۍوالو بشري حقونو د سازمانونو تُند غبرګونونه راپارولي و.