د طالبانو مرستیال ویاند حمدالله فطرت وايي، چې اوسمهال په افغانستان کې نظامي جګړه ختمه شوې او د تبلیغاتي جګړې څپه پیل شوې ده. نوموړي له ویاندویانو غوښتي: «تاسو کولی شئ د دې جګړې په لومړۍ کرښه کې د دوښمن د تبلیغاتي څپې مخه ونيسئ.»
نوموړي دغه څرګندونې تر هغه وروسته وکړې، چې د طالبانو فرهنګي مسوولانو د چهارشنبې په ورځ (د وږي ۲۷مه) له دولتي ویاندویانو سره کتلي.
د طالبانو تر واک لاندې د باختر خبري اژانس مسوول ضياءالحق حقمل ادعا کړې، چې یو شمېر رسنۍ د ژورنالیزم اخلاقي کوډونه نه مراعتوي.
نوموړي هم له ویاندویانو څخه غوښتي: «د دوښمن د دغه شان ناوړه کړنو او دسیسو د شنډولو لپاره باید ډېرې هڅې وکړي او له رسنیو سره پر وخت اطلاعات او د اسلامي نظام لاسته راوړنې شریکې کړي.»
طالبانو پر داسي مهال په ښکاره ډول خپلو ویاندیانو ته د معلوماتو پر ورکړه ټينګار کوي، چې دغه ډلې پر رسنیو سخت بندیزونه لګولي او د ټولنیزو رسنیو یو شمېر کاروونکې یې د انتقادونو په تور په زندانونو کې اچولي دي.
د خبریالانو د ملاتړ بنسټونو په وار وار له طالبانو غوښتي، چې د بیان د ازادۍ پر وړاندې خنډونه لرې او د ژورنالیزم اصولو ته غاړه کېږدي، خو دغه ډله یوازې د زور له لارې خپل اصول مراعتوي.
نوموړې ټینګار وکړ، چې د طالبانو د تبعیضي تګلارو عادي کېدل د منلو وړ نه دي او نړۍواله ټولنه باید په دې برخه کې بېپروا پاتې نه شي.
د ډنمارک استازې د افغانستان د ختیځې برخې د وروستۍ زلزلې له قربانیانو سره خواخوږي وښوده او زیاته یې کړه، چې د ښځو پر وړاندې د طالبانو تبعیضي چلند د بشري مرستو او د انسانانو د ژغورنې بهیر هم اغېزمن کړی دی.
هغې وویل: «ښځې د طب له زدهکړو محرومې شوې دي، په داسې حال کې چې نارینه ډاکتران هم د ښځو د معاینې اجازه نه لري.»
مارکوس لاسن د افغانستان د بشري حقونو وضعیت «کړکېچن، نازک او د پرځېدو پر لور روان» وباله.
د هغې په وینا، طالبانو په تېرو څلورو کلونو کې نه یوازې کوم بندیز نه دی لرې کړی، بلکې پر ښځو او نجونو یې د سیسټماتیک حذف لپاره نوي قوانين او پالیسۍ جوړې کړې دي. نوموړې د امر بالمعروف او نهی عن المنکر د قانون تطبیق یادونه وکړه او دا یې د ښځو د حقونو پر وړاندې د سخت محدودیت یو څرګند مثال وباله.
د ډنمارک استازې غوښتنه وکړه، چې طالبان باید ژر تر ژره د لوړو زدهکړو او کار اجازه ښځو ته ورکړي او ټول تبعیضي قوانین لغوه کړي.
نوموړې زیاته کړې، چې د طالبانو مشران باید د بشري حقونو د سرغړونو په تړاو حساب ورکړي او د جرمونو نړۍوالې محکمې له خوا د هغوی پر ضد د نیولو حکمونه عملي شي.
لاسن د دوحې د بهیر ملاتړ اعلان کړ، خو ټینګار یې وکړ چې دغه بهیر باید ټولګډونه وي او د ښځو، مدني ټولنو، قومي او مذهبي لږکیو ګډون پکې تضمین شي.
هغې په پای کې وویل: «د افغانستان خلک داسې راتلونکي ته اړتیا لري چې د کرامت، فرصت او هیلو پر بنسټ ولاړ وي، نه د حذف پر اساس. ډنمارک د افغانانو د حقونو او ارمانونو په ملاتړ کې ولاړ دی.»
کله چې د ۲۰۲۱کال په وروستیو کې دغه پرېکړه عملي شوه، ډېرې زدهکوونکې د افراطي بریدونو له ګواښونو سره هم مخ وې.
فاطمه امیري چې هغه مهال ۱۷کلنه وه، د کابل په یوه ښوونځي کې د ځانمرګي برید ښکار شوه. په دې برید کې له ۵۰زیاتې زدهکوونکې ووژل شوې او فاطمه د تل لپاره معلوله شوه.
هغه اوس له هېواده بهر ژوند کوي او د افغان نجونو د زده کړو لپاره غږ پورته کوي.
فاطمې نن په جینوا کې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا ته په خپله وینا کې وویل: «زما همزولې ژاړي، ماته پیغامونه را استوي او وايي چې موږ د زدهکړې حق غواړو. د دوی یوازینۍ هیله زدهکړه وه، خو له هغوی څخه دا حق اخیستل شوی دی.»
د ملګرو ملتونو د مېرمنو ادارې د یوې سروې له مخې، د افغانستان له لسو وګړو څخه نهه یې د نجونو دزدهکړو ملاتړ کوي. سره له دې چې طالبان لا هم پر دې بندیز ټینګار کوي او ان د ښځینه مرستندویانو کار یې هم محدود کړی دی.
د ملګرو ملتونو او د هغوی همکارو ادارو بیا په پرلهپسې ډول د دې پرېکړې غندنه کړې او له نړۍوالې ټولنې یې غوښتي، چې د افغان نجونو د زدهکړو ملاتړ وکړي.
د تازه ارقامو له مخې، شاوخوا ۲،۲میلیونه افغان نجونې له منځنۍ زدهکړې بېبرخې دي او په ټوله کې تر اوو میلیونو ډېر ماشومان د ښوونځي له درسي چوکاټه بهر پاتې دي.
فاطمه چې خپله یوه سترګه او یو غوږ یې له لاسه ورکړي، وایي چې له زدهکړو د نجونو محرومیت د روښانه راتلونکې له لاسه ورکولو په معنا دی.
هغه زیاتوي: «کله چې ته زدهکړه ونه کړې، د راتلونکي لپاره لید نه لرې. ته شپه او ورځ په کور کې ناست یې، بېښوونځي، بېتعلیمه؛ دا خپله ړندوالی دی.»
هغې وویل، چې له ډېرو نجونو سره په اړیکه کې ده او هغوی په پټه زدهکړو ته دوام ورکوي: «نجونې په کورونو کې له زړو کتابونو سره یا له انټرنېټي کورسونو سره چې ډېر لږ ورته لاسرسی لري، بیا هم هڅه کوي چې نوي څه زده کړي. هغوی له دې کار څخه لاس نه اخلي.»
فاطمې د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا ته وویل، چې نړۍوال باید یوازې په خبرو بسنه ونه کړي، بلکې عملي ګامونه پورته کړي. هغې وړاندیز وکړ چې هغو نجونو ته دې بورسونه برابر شي چې ښوونځیو ته لاسرسی نه لري، د انلاین زدهکړې فرصتونه دې رامنځته شي او نړۍواله ټولنه دې د افغان نجونو د اساسي حقونو په دفاع کې واحد دریځ خپل کړي.
نن څلور کاله کېږي چې د افغانستان زرګونه نجونې د زدهکړې له حقه بېبرخې دي. هغوی چې د راتلونکي د جوړولو هیلې یې درلودې، اوس د تیارو او نامعلوم برخلیک سره مخامخې دي.
د یادولو وړ ده، چې اوس تازه د طالبانو مشر ملا هبتالله د فایبر نوري انټرنېټ د بندولو امر کړی دی او په ځینو ولایتونو کې دا شبکه رښتیا هم تړل شوې ده. د څارونکو په باور، دا پرېکړه به د هغو نجونو پر انلاین زدهکړو هم دروند اغېز وکړي، چې د ښوونځي له دروازو د تړل کېدو وروسته یې هڅه کوله له انټرنېټي کورسونو او پروګرامونو ګټه واخلي.