د بلخ لپاره د طالبانو والي او ملا هبتالله ته نږدې کس یوسف وفا د شمال زون د طالب مسولینو سره د همغږۍ په ناسته کې ویلي، چې یوازې یو امیر او یوه قومانده لري او له هغه به اطاعت کوي.
هغه ویلي د امیر اوامر او فرامین اول باید په ځان او بیایې پر ولس عملي کړو.
له دې ځایه د نړۍ تر ټولو سترو پوځونو د افغانستان او پاکستان جګړه اداره کوله، په ګاونډیانو یې نظر ساته او متحده ایالاتو دا اډه نړۍوال تروریزم پر وړاندې د خپلو عملیاتو مرکز باله. اوس چې د امریکا پوځ له دې ځایه وتلی، پوښتنه دا ده، چې ولې بګرام دومره مهم و/دی؟
دا اډه د چین لپاره څه اهمیت لري؟ او ایا امکان شته چې امریکا دا اډه تر لاسه کړي؟
ولې بګرام د امریکا لپاره مهم دی؟
بګرام د افغانستان د جغرافیې په زړه کې واقع دی. له دې ځایه امریکا کولای شوه د څلورو مهمو هېوادونو – ایران، پاکستان، چین او روسیې – پر تحرکاتو مستقیمه څارنه وکړي. د امریکا پخواني دفاع وزیر رابرټ ګیټس په یوې مرکې کې ویلي وو:
"په داسې نړۍ کې چې لوی قدرتونه بیا سر راپورته کوي، افغانستان او په ځانګړي ډول بګرام، د امریکا لپاره د ستراتیژیک لید برج و."
یوه بېلګه یې د ایران د اټومي پروګرام څارنه وه. امریکایي څارګرو له بګرامه کار اخیسته، څو د ایران د بالستیک توغندیو ازموینې تعقیب کړي. همدارنګه د پاکستان د قبایلي سیمو د جهادي ډلو د خوځښتونو ثبت او شننه هم له همدې ځایه کېده.
دویمه مساله د تروریزم پر وړاندې جګړه وه، بګرام د امریکا د هوایي بریدونو د اصلي مرکز په توګه پیژندل کېده. بېپیلوټه الوتکې (ډرونز)، د ځانګړو ځواکونو عملیات او د القاعده د مشرتابه پر ضد حملې ټول له همدې ځای څخه همغږې کېدلې. د ۲۰۱۱ کال د می میاشتې هغه برید چې اسامه بن لادن په پاکستان کې ووژل شو، د بګرام د لوجستیکي ملاتړ او استخباراتي همغږۍ پرته ممکن نه و.
پس دا اډه د چین د ملي امنیت لپاره یو جدي ګواښ ګڼل کېده.
همدا راز چین هڅه کوي د "یو کمربند، یو لار" سترې اقتصادي پروژې (Belt and Road Initiative) له لارې منځنۍ اسیا، پاکستان او منځنی ختیځ سره ونښلوي. افغانستان د دې لارې طبیعي څلورلارې ده. که بګرام د امریکا تر لاس لاندې پاتې شوی وی؛ نو چین به وېره لرله چې امریکا یې د دې سترې اقتصادي لارې د خوندي کولو توان له منځه یوسي.
اوس چې امریکا وتلې، چین هڅه کوي له طالبانو سره خپلې اړیکې پیاوړې کړي. د چین د بهرنیو چارو وزیر وانګ يي د ۲۰۲۱ کال په سفر کې په ښکاره وویل:
"افغانستان باید د سیمې د ناامنۍ د سرچینې پر ځای د اقتصادي همکارۍ پر مرکز بدل شي."
دا څرګندونه ښيي چې چین غواړي د امریکا له وتلو وروسته بګرام او ټول افغانستان د اقتصادي نفوذ لپاره یو فرصت وګڼي، نه یو ګواښ.
ایا د امریکا له خوا د بګرام د تر لاسه کولو امکان شته؟
که له افغانستانه یو ځل بیا نړۍوال تروریزم د امریکا پر ضد ګواښ شي، امکان شته چې امریکا د طالبانو یا د سیمې د نورو لوبغاړو سره خبرې وکړي څو بګرام د محدودو عملیاتو لپاره وکاروي. د امریکا د پخواني ولسمشر جو بایډن په وینا:
"موږ د افغانستان جګړه پای ته رسولې، خو که زموږ د امنیت پر ضد کوم ګواښ راپورته شي، موږ به د اړتیا وړ ګامونه واخلو."
په اوسني وخت کې د امریکا او چین ترمنځ ستراتیژیکه سیالي شدیده شوې ده. د دې سیالۍ یوه جیوپولیټیکي نقطه هم افغانستان ګڼل کېږي. که اړتیا پېښه شي، امریکا ښايي هڅه وکړي د بګرام د بیا کارونې لپاره د یوې نوې ستراتیژۍ په لټه کې شي، که څه هم ښکاره نظامي حضور ستونزمن ښکاري.
یو باور دا هم دی چې امریکا ښايي د قراردادي ځواکونو، استخباراتي همکارانو یا د سیمهییزو تړونونو له لارې په بګرام کې خپل اغېز وساتي. ښکاره حضور یې ډېر کم احتمال لري، خو پټه همکاري بیا تل شونې ده.
بګرام یوازې یوه هوايي اډه نه ده، بلکې د نړۍوال سیاست یوه مهمه نقطه ده. د امریکا لپاره دا د تروریزم ضد جګړې زړه و، د چین لپاره د ستراتیژیکې اندېښنې سرچینه ده او د طالبانو لپاره د "بریا" سمبول دی، د دوی په باور چې امریکا یې له دې ځایه وتلو ته اړ کړه. د نړۍ جیوپولټیک بدلونونه ښيي چې بګرام لا هم د سیالیو په محاسبو کې ځای لري او کېدای شي یو ځل بیا د راتلونکي ستراتیژیکو لوبو مهم ټکی شي.
یاد پروګرام مخکې خبرداری ورکړی و چې په ۲۰۲۵ کال کې به په افغانستان کې د سختې خوارځواکۍ کچه تر ټولو لوړې اندازې ته ورسېږي او له ۴،۷ میلیونو ډېر ماشومان او ښځې به بېړنۍ درملنې ته اړتیا پیدا کړي.
د افغانستان د ښځو د حقونو د مدافعانو او بشري حقونو فعالانو ۱۱۳ مدني بنسټونو، په یوه ګډه اعلامیه کې د طالبانو له خوا د انټرنېټ د محدودولو پرېکړه «د بیان د ازادۍ ښکاره سرغړونه» بللې او له نړیوالې ټولنې یې غوښتي چې پر دې ډلېې د فشار راوړلو لپاره بېړني اقدامات ترسره وکړي.
په دې اعلامیه کې راغلي، چې طالبان په قصدي ډول هڅه کوي د افغانستان خلک له انټرنېټ او د بیان له ازادۍ بېبرخې کړي.
د بنسټونو په وینا، دا اقدام نه یوازې د خلکو د اساسي حقونو نقض دی، بلکې د بشري ضد عملونو بڼه هم لري.
اعلامیه زیاتوي: «د انټرنېټ بندول د بیان د ازادۍ، د معلوماتو د لاسرسي او د خلکو د مدني او سیاسي حقونو ښکاره نقض دی او همدا راز دا کار د بشري حقونو د نړیوالو میثاقونو سره په ټکر کې دی.»
د بنسټونو په دغه اعلامیه کې راغلي، طالبان هڅه کوي د خلکو د معلوماتو تبادله تر خپل مطلق کنټرول لاندې راولي، چې دا کار د افغانانو د انزوا لامل کېږي او د هېواد پر ټولنیز او اقتصادي وضعیت به ژور منفي اغېز ولري.
په اعلامیه کې ټینګار شوی: «د افغانستان خلک یوازې د انټرنېټ د تخنیکي محدودیتونو ښکار شوي نه دي، بلکې د خپلو اساسي حقونو څخه محرومېږي، دا عمل د بیان د ازادۍ د نړیوال اصل ښکاره نقض دی.»
دغه ۱۱۳ بنسټونه له ملګرو ملتونو، د اسلامي همکاریو له سازمان، د بشري حقونو له شورا او د نړیوالو مدني ټولنو څخه غوښتي، چې د طالبانو پر وړاندې په ګډه دریځ ونیسي او د افغانانو د انټرنېټي او مدني حقونو د خوندي کولو لپاره عملي ګامونه پورته کړي.
د یادو بنسټونو په اعلامیه کې ټینګار شوی چې د طالبانو له خوا د انټرنېټ محدودول باید د نړیوالې ټولنې له لوري د بشري ضد عمل په توګه وګڼل شي او پر طالبانو دې فشار راوړل شي څو له دې پرېکړې پر شا شي.
د نوموړي په وینا: «شاید مطلق اکثریت افغانان د طالبانو له واک څخه د خلاصون لپاره حتا مشروط او قانونمند ملاتړ ته هم تیار شي.»
فدایي د حل یوازینۍ لاره د ټولو افغان لورو ترمنځ بینالافغاني مذاکرات بللي او ټینګار یې کړی چې طالبان باید له ولس سره د مسوولانه تعامل لاره خپله کړي.
نوموړي ویلي: «افغانستان یوازې هغه وخت له اوسني کړکېچ او خطره وتلای شي، چې د ولس په خوښه او ګډون یو داسې سیاسي نظام جوړ شي، چې هم ملي مشروعیت ولري، هم نړیوال رسمیت او هم د ټولنې د حقه حقونو ساتندوې او خادم وي.»
طالبانو د ۲۰۲۱ کال د اګست په میاشت کې د کابل له نیولو وروسته بیا واک ترلاسه کړ، خو له روسیې پرته د نړۍ هېڅ هېواد د دوی حکومت په رسمیت نه دی پېژندلی.
د ښځو پر زده کړو، کار او ټولنیزو حقونو د پراخو محدودیتونو له امله طالبان د کور دننه له نیوکو او د نړیوالې ټولنې له فشارونو سره مخ دي او تازه د ملګرو ملتونو سرمنشي انټونیو ګوتریش په افغانستان کې روان وضعیت «احمقانه» بللی دی.
