د افغانستان په اړه د اسلامي همکاریو سازمان د بهرنیو چارو وزیرانو د تماس ډلې لومړۍ غونډه په نیویارک کې ترسره کړه. دغه سازمان ویلي، تماس ډله د افغانستان په اړه د پریکړو د پلي کولو او د دغه هیواد بشري، سیاسي او اقتصادي ننګونو لرې کولو لپاره د همکارۍ د پیاوړتیا په موخه جوړه شوې ده.
د اسلامي همکاریو سازمان وویل، چې دا غونډه د ملګرو ملتونو د عمومي اسمبلې د ۸۰مې دورې په څنډه کې ترسره شوې ده.
په دې غونډه کې د غړو هېوادونو استازو ټینګار وکړ، چې افغانستان لا هم له جدي بشري او اقتصادي کړکېچ سره مخ دی او پرته له یو منظم سیمهییز چوکاټ څخه، له دې حالته وتل ډېر ستونزمن دي.
د اسلامي همکاریو سازمان سرمنشي په خپل پیغام کې د طالبانو له چارواکو سره د اساسي موضوعاتو په اړه د خبرو د دوام پر اهمیت ټینګار وکړ.
د دې سازمان د خبرپاڼې له مخې، سرمنشي له هغو هېوادونو څخه مننه وکړه، چې د افغانانو سره یې د «د افغانستان د بشري مرستو صندوق» او د دې سازمان د کابل دفتر په خاص ډول د سعوديعربستان د ملک سلمان د مرستو مرکز له لارې مرستې کړي دي.
ویناوالو وویل، چې د تماس ډلې جوړېدل کولی شي له افغانستان سره د اسلامي هېوادونو د بشري او سیاسي مرستو د همغږۍ بهیر ګړندی کړي.
اسراییلي چارواکو په تېرو میاشتو کې څو ځله د علي خامنهيي د وژلو ګواښونه کړي؛ خو د ایران مشر علي خامنهيي د ایران او عراق د جګړې د پیل اونۍ په مناسبت له نامعلوم ځای څخه په یوه پيغام کې تر مرګه پر مبارزې ټینګار کړی او «وژل کېدل» یې د جهاد ډالۍ بللې.
د خامنهيي دا پیغام د پنجشنبه په ورځ (د تلې ۳مه) ایراني رسنیو کې خپور کړ.
په دې پیغام کې لیکلي شوي، چې د ایران او عراق د اته کلنې، له اسراییلو سره د ۱۲ ورځنۍ او په لبنان، غزې او فلسطین په جګړو کې «وژل کېدل» د «جهاد» ډالۍ ده.
هغه زیاتوي: «ملتونه د دې جهاد له لارې وده کوي او د دې شهادتونو له برکته ښکلا او درناوی پیدا کوي.»
خامنهيي همداراز وایي: «مهمه دا ده چې د الله ج په وعده باندې باور ولرو، چې حق به غالب شي او باطل به له منځه لاړ شي او موږ باید د دین د ملاتړ په برخه کې خپل مسؤولیت ادا کړو.»
د خامنهيي دا څرګندونې، چې د «شهادت طلبۍ فرهنګ» یادونه پکې شوې، دوه ورځې وروسته له هغه خپور شو، چې هغه له امریکا سره خبرې اترې رد کړې او د ایران د اټومي پروګرام د دوام ټینګار یې وکړ.
د بشري حقونو څار بنسټ وایي چې نن د اسټرالیا، کاناډا، جرمني او هالنډ د هغې پرېکړې یو کال پوره کېږي چې له مخې یې په افغانستان کې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د ښځو او نجونو د حقونو د نقض موضوع د «ښځو پر وړاندې د هر ډول تبعیض د له منځه وړلو کنوانسیون»له لارې څارل کېږي.
دغه نوښت ښایي په نړۍوال عدلي محمکه کې د یوې بې سارې دعوې لامل شي، څو طالبان د نړیوالو ژمنو د ماتولو او د ښځو د حقونو د ځپلو له امله ځواب ویونکي وګرځوي.
د دې نوښت د اعلان له تعقیب وروسته، جرمني د افغان ښځو د حقونو له مدافعانو سره څو غونډې ترسره کړې. یوه مجازي ناسته د ۲۰۲۴کال په سپټمبر کې او بله حضوري ناسته د ۲۰۲۵کال په مارچ کې په برلین کې جوړه شوه.
د افغان مدني ټولنې پیغام په دواړو کې روښانه و، چې د افغان ښځو په ګډون د بېلابېلو ټولنو د خوندې او معنا لرونکې ونډې ډاډ، د شفافیت او عامه پوهاوي زیاتول، او د نوښت لپاره د پراخ نړیوال ملاتړ رامنځته کول، په ځانګړي ډول د اسلامي هېوادونو او د جنوب نړیوال بلاک ملاتړ.
په تېره یوه کال کې د ښځو د حقونو د سرغړونو په اړه څو مهم پرمختګونه شوي دي.
د ۲۰۲۴کال د اکتوبر په ۴مه د اروپایي اتحادیې د عدالت محکمې پرېکړه وکړه چې د طالبانو تبعیضي تدابیر د افغان ښځو پر وړاندې د «ځورونې» په مانا دي، او د دوی د کډوالۍ غوښتنې یوازې د جنسیت او تابعیت پر بنسټ توجیه کوي.
د ۲۰۲۵کال په جون کې د ملګرو ملتونو د « مېرمنو پر وړاندې د تبعیض د له منځه وړلو کمېټې لومړنی بیاکتنیز راپور خپور شو، چې طالبانو ته یې د ښځو د حقونو د قانوني ساتنې د بېرته راوستلو، د تبعیض ضد قوانینو د پلي کولو، او له نړیوالو قضایي ارګانونو لکه«ای سي سي او ای سي جی» سره د بشپړې همکارۍ غوښتنه وکړه. همدارنګه د ۲۰۲۵کال د جولای په ۸مه، د جرمونو نړۍوالې محکمې د طالبانو مشر هبتالله اخندزاده او د دوی د سترې محکمې مشر عبدالـحکیم حقاني د «جنسیتي ځورونې اوانسانیت ضد جرم» له امله د نیولو غوښتنې خپرې کړې.
د دغه نوښت د یو کال پوره کېدوپه مناسبت، د « یي ډبلیو جي» کارپوهانو کاري ډلې او همداشان افغان او نړیوالو مدني ټولنو له څلورو یادو هېوادونو وغوښتل چې پر دې نوښت خپل ژمنیتوب نور هم ټینګ کړي، د بهیر په اړه روڼتیا ډېره کړي او افغان ښځو، قربانیانو او مدني ټولنو سره ماناداره اړیکه وساتي، او د طالبانو د عادي کېدو پر وړاندې جدي دریځ ولري او د ښځو د حقونو د بېرته راګرځولو لپاره عملي او همغږي ګامونه واخلي.
اعلامیه ټینګار کوي چې د نورو هېوادونو، په ځانګړي ډول د اسلامي همکاریو سازمان غړو او د جنوب نړیوال بلاک هېوادونو، ګډون به د دې قضیې ځواک ډېر کړي او افغان ښځو او نجونو ته به د هیلې پیغام ورکړي.
دغه ډله چې د افغان مدني ټولنې په مشرۍ جوړه شوې، د حقوقي کارپوهانو، د ژوندي پاتې شویو استازو او مدني ټولنو د استازو یو ګډ فورم دی. د دوی موخه د عدالت د دعوو د پیاوړتیا، د نړیوالو شریکانو د هڅونې، د عامه پیغامونو د همغږۍ او د افغان ښځو، نجونو او نورو محرومو ډلو د غږ لوړولو لپاره ګډ کار دی.
په کندهار کې د پاکستان پخوانی جنرال کونسل عمر خان شېرزی وایي دغه هېواد دوه ځلې طالبان واک ته ورسول، خو اوس واکمن طالبان د پاکستان سره نمک حرامې کوي. نوموړی زياتوي، اوسني طالبان د هند، روسیې او اسراییل څخه په پاکستان کې د ناامنۍ جوړولو لپاره پیسې اخلي.
په کندهار د پاکستان پخوانی کونسل عمر خان شېرزي، افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په مرکه کې ویلي، چې پاکستان د افغانانو د ازادۍ او امن لپاره طالبان واک ته ورسول.
د نوموړي په خبره، چې د طالبانو د لومړۍ دورې مشر ملا محمد عمر په سیمه کې «د شریعت پلي کولو» هڅه کوله او اوسني واکمنان د واک او پيسو تر لاسه کولو لپاره کار کوي.
هغه زياته کړې: «پاکستان طالبان واک ته ورسول او داسې فکر یې کوبو، چې دا به اصل خلک وي اوس نمک حرامي کوي، د هند، روسیې او اسراییل څخه پیسې اخلي او په پاکستان کې دهشتګري کوي.»
د نوموړي په خبره، چې واکمن افغان طالبان د پاکستان طالبانو تحریک ملاتړ کوي او په پاکستان کې په بریدونو کې خپل جنګيالي هم ورسره یو ځای کوي.
نوموړي د ټرمپ سره د پاکستان د لوموړي وزیر شهباز شریف لیدنه ستایلې او ټينګار یې کړی، چې د نورو موضوعاتو ترڅنګ به په افغانستان کې د ترهګرو د ملاتړ یادونه هم ورته وکړي.
هغه ویلي، چې پاکستان غواړي امریکا ته وښوي، چې افغان خاوره د پاکستان پر وړاندې استعماليږي او په ځوابي برید کې باید نړۍ پاکستان ته د ملامتیا ګوته ونه نيسي.
هغه زياته کړې: «پاکستان کمزوری نه دی، یوازې غواړي د نړۍ ورپام کړي، چې کله هم پاکستان پر افغانستان برید کوي چې دغه هېواد ملامت نشي.»
نوموړي دا هم ويلي، چې پاکستان د لسیزو راهيسې د افغان کډوالو ښه کوربتوب کړی دی.
د هغه په پاکستان کې د لومړي وزیر شهباز شریف او د پوځ د مشر عاصم منیر اوسنۍ واکمني هم په تاریخ کې بې سارې ګڼلې او ویلي یې دي، چې حکومت یې په وار وار د طالبانو سره د «ټي ټي پي» د مخنيوي په اړه خبرې کړی، چې پایله یې نه ده ورکړې.
بلخوا افغان طالبانو په وار وار د پاکستان دا ډول ادعاوي رد کړي او ویلي یې دي، چې د افغانستان خاوره به هيڅ وخت د ګاونډیانو او سیمې هېوادونو پر ضد ونه کارول شي.
د واشنګټن پوسټ د راپور له مخې، د امریکا د جګړې وزیر پیت هګسټ سلګونه لوړپوړي جنرالان او د سمندري ځواکافسران د راتلونکې اوونۍ لپاره یوې «ځانګړې او محرمې» ناستې ته بللي دي. دغه ناسته به د ویرجینیا ایالت په «کوانتیکو»سمندري اډه کې ترسره شي.
په راپور کې ویل شوي چې د ناستې د اجنډا جزیات لا تر اوسه نه دي خپاره شوي او د دې غونډې اصلي موخه هم روښانه نه ده.
د واشنګټن پوسټ د معلوماتو له مخې، دغه پرېکړه ټول هغه لوړپوړي پوځي قوماندانان رانغاړي چې د قوماندې په مهمو څوکيو کې کار کوي، او ورسره د دوی مشاورین هم شامل دي. نږدې ۸۰۰لوړپوړي پوځي چارواکي د دې ورغوښتنې برخه جوړېږي.
د پنتاګون ویاند شان پارنل په یوه خبرپاڼه کې ویلي: « د دفاع وزیر به د راتلونکې اوونۍ په لومړیو کې له خپلو لوړپوړو پوځي مشرانو سره خبرې وکړي».
شان پارنل د غونډې د اجنډا په اړه نور معلومات ندي ورکړي.
راپور زیاتوي چې د جګړې وزیر دا ناڅاپي ورغوښتنه د پوځ د یو شمېر غړو د اندېښنې او حیرانتیا سبب شوې ده. ځینې سرچینو واشنګټن پوسټ ته ویلي چې د سلګونو جنرالانو په یو ځای کې راټولول کېدای شي د امریکا د ملي امنیت لپاره ګواښونه هم ولري.
یو بل پوځي چارواکي ویلي: «هیڅوک نه پوهېږي چې د دې غونډې شاته څه پټ دي. خلک ډېر اندېښمن دي».
ځینې قوماندانان چې په بهرنیو پوځي اډو کې ځای پر ځای دي، هم د دې پرېکړې له امله ناخوښي ښودلې او دغه کار یې «غیرمعمولي» بللی دی.
راپور ته نږدې سرچینې زیاتوي چې پیټ هګسټ څو میاشتې وړاندې د دفاعي سیستم د پراخې بیاکتنې خبر ورکړی و. هغه ژمنه کړې وه چې د لوړپوړو افسرانو شمېر به راکم کړي او د رهبرۍ په جوړښت کې به اصلاحات راولي. د دغه پلان له مخې، شاوخوا ۱۰۰جنرالان او د سمندري ځواک افسران له دندو ګوښه کېږي، د څلور ستوري لرونکو افسرانو شمېر لږ تر لږه ۲۰سلنه او د جنرالانو او سمندري افسرانو شمېر ۱۰سلنه کموالی مومي.
د بریټانیا کورنیو چارو وزارت اعلان کړی چې د یوه افغان کډوال په اړه یې بېړنۍ څېړنې پیل کړي دي. دغه کس، چې په بریټانیا کې یې پناه غوښتنه منل شوې وه، بېرته افغانستان ته تللی او هلته یې د رخصتیو انځورونه او ویډیوګانې په ټولنیزو شبکو کې خپرې کړې دي.
د بریتانوي رسنیو د راپورونو له مخې، دغه موضوع سیاسي جنجالونه هم راپارولي دي. د «ایونینګ سټنډرډ» ورځپاڼې لیکلي چې نوموړی «ډیجي اسامه» نومېږي او د ۲۰۲۲م کال د اپریل په میاشت کې د مانیښ کانال له لارې په یوه وړه کښتۍ کې بریټانیا ته رسېدلی و. هغه د پناه غوښتنې پر مهال چارواکو ته ویلي و چې د طالبانو له ګواښونو راتښتېدلی دی.
ورځپاڼه زیاتوي، چې د پناه غوښتنې له تاید وروسته، نوموړي په ۲۰۲۴م کال کې افغانستان ته یو اته اوونیزه سیاحتي سفر کړی او له بند امیر، د هندوکش غرونو، شمال لوېدیځو لارو او نورو تفریحي سیمو یې انځورونه خپاره کړي دي.
اسامه وروسته له افغانستان څخه د دبۍ هوايي ډګر ته د خپل سفر ویډیو خپره کړې او تر هغې لږ وروسته یې په لندن کې د خپل اوسېدو انځور هم شریک کړ.
دا په داسې حال کې ده چې د اسامه د پناه غوښتنې تایید د افغانستان د سفر څخه مخکې شوی و. د بریتانیا د قوانینو له مخې، پناه غوښتونکي نورو هېوادونو ته سفر کولی شي، خو د اصلي هېواد یا هغه ځای ته ستنېدل چې ترې د پناه غوښتنه شوې وي، منع دي.
په ټولنیزو شبکو کې خپرې شوې پخوانۍ ویډیوګانې ښيي چې هغه په ۲۰۲۲م کال کې د مانیښ کانال له لارې د انساني قاچاقبرانو په واسطه خپلې موخې ته رسېدلی او بیا یې په لندن کې له بېلابېلو مشهورو ځایونو څخه انځورونه خپاره کړي دي.
د بریټانیا بهرنیو چارو وزارت څو ځله د افغانستان د سفر امنیتي وضعیت په اړه خبرداری ورکړی، خو بیا هم نوموړی پناه غوښتونکي ازاد ډول افغانستان ته تللی او بېرته راستون شوی دی.
دغه موضوع اوس سیاسي بڼه هم اخیستې ده. د اپوزیسیون د عدلیې وزیر رابرټ جنریک د حکومت پر ضد نیوکه کړې او ویلي یې دي: «غیرقانوني کډوال لکه دغه کس د حکومت پر سادګۍ خاندي. هغه باید هېڅکله د افغانستان له رخصتیو وروسته بېرته بریتانیا ته نه وای پرېښودل شوی. که جرمني افغان کډوال بېرته ستنوي، ولې موږ دا کار نه کوو؟»
تر اوسه څرګنده نه ده چې د کورنیو چارو وزارت څېړنې به څه پایله ولري، خو دغه قضیه د بریتانیا د پناه غوښتنې د نظام د احتمالي ناوړه استفادې په اړه جدي پوښتنې راپورته کړې دي.