په افغانستان کې د نوري فایبر د انټرنېټ له پرې کېدو وروسته له نن مازدیګر (دوشنبه د تلې ۷مه) راهیسې د یو شمېر مخابراتي شبکو انټرنېټ هم پرې شوی دی. په دې سره له افغانستان څخه او افغانستان ته کېدونکې د اریانا افغان هوايي شرکت ټولې الوتنې ځنډول شوې دي.
دوو سرچینو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، د اریانا افغان هوايي شرکت سهارنۍ ټولې الوتنې ځنډول شوي، خو لا تراوسه روښانه نه ده چې دغې ستونزې ته څه حل لاره په پام کې نیول شوې ده؟
په افغانستان کې د انټرنېټ په پرې کېدو سره د میلیونونو افغانانو تر منځ د اړیکو له پرې کېدو سربېره په هېواد کې د رسنیو خپرونې هم له خنډ او ځنډ سره مخ کړې دي.
همدا څو ورځې مخکې طالبانو په افغانستان کې د نوري فایبر انټرنېټ بند کړ، خو له نن مازدیګر راهیسې په ټول هېواد کې د مخابراتي شبکو انټرنېټ هم قطع شوی او طالبانو لا تر اوسه په دې اړه هېڅ وضاحت نه دی ورکړی.
د افغانستان انټرنشنل موندنې ښیي، چې د ټول افغانستان د عامو وګړو لپاره انټرنېټ او ټلیفوني شبکې د طالبانو د مشر ملا هبتالله په فرمان پرې شوې، خو د طالبانو یو شمېر لوړپوړي چارواکي د سټارلېنک سپوږمکیزې انټرنېټي شبکې له لارې انټرنېټ ته لاسرسی لري.
اوسمهال دا څرګنده نه ده، چې د طالبانو چارواکو دغه پرمختللي دستګاوې څه وخت او څنګه افغانستان ته راوړې دي. ځینې سرچینې وایي، کېدای شي دوی د سټارلېنک سیسټم د انټرنېټ د بشپړ پرې کېدو د احتمالي سناریو په پام کې نیولو سره له وړاندې رانیولې وي.
د انټرنېټ له پرې کېدو وروسته د طالبانو د ډېرو وزارتونو وېبپاڼې له کاره لوېدلې دي، خو د بهرنیو چارو وزارت وېبپاڼه لا هم فعاله ده.
د شنونکو په باور، دا ښيي چې د دې وزارت تخنیکي ټیم د سټارلېنک له لارې په انلاین بڼه فعال پاتې شوی دی.
د اتریش لپاره د افغانستان سفیر دغه اقدام د طالبانو له لوري «په تیارو کې د خلکو ډوبول» بللي دي.
نوموړي ویلي، د انټرنېټ پرې کول نه یوازې د افغانانو د بیان د ازادۍ پر ضد کړنه ده، بلکې د نړۍوالو اړیکو، زدهکړو او د زرګونو خلکو د مسلکي کارونو پر وړاندې لوی خنډ جوړوي.
سټارلېنک د امریکایي سوداګر او پانګهوال اېلان ماسک د شرکت اړوند شبکه ده، چې له لارې یې کاروونکي د کوچنیو دېشونو په وسیله نېغ په نېغه سپوږمکیو ته وصلېږي.
دا سیسټم د فایبر نوري او ځمکنيو مخابراتي شبکو اړتیا نه لري او کولی شي په لرې پرتو یا د بحران لاندې سیمو کې هم د لوړ سرعت انټرنېټ برابر کړي.
کارپوهان وایي، طالبان په داسې حال کې چې پر خلکو انټرنېټ بندوي، خپله د سټارلېنک څخه کار اخلي، نو دا د هغوی د سیاست دوه مخېتوب ښيي او د نړۍوالو د نیوکو لامل به شي.
د افغانستان د رسنیو ملاتړ سازمان د ښځینه خبریالانو د عدالت غوښتنې کمېټې (امسو) د طالبانو لهخوا د انټرنېټ قصدي پرې کېدل د جدي اندېښنې وړ بللی او دا یې د ښځو د زده کړو او مسلکي راتلونکي لپاره ستر ګواښ په ګوته کړی دی.
یاد سازمان د دوشنبې په ورځ (د تلې ۷مه) د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، چې د انټرنېټ پرې کېدل په سلګونو ښځینه خبریالانو ته چې د اوسنیو شرایطو له امله یوازې د انلاین زدهکړو له لارې خپل مسلک او زدهکړې پر مخ وړي، ستر زیان اړولی دی.
د اعلامیې له مخې، د انټرنېټ د بندېدو په اړه د طالبانو پرېکړه نه یوازې د ښځینه خبریالانو د زدهکړې بهیر له ستونزو سره مخ کوي، بلکې د مسلکي ودې او له نړۍوالو فرصتونو څخه بې برخې کوي.
اعلامیه زیاتوي: «زدهکړو او معلوماتو ته د ښځو او نجونو د لاسرسي بندول د نړۍوالو اصولو او بشري حقونو له معیارونو سره په ټکر کې دي او د افغانستان د ازادو او مسلکي رسنیو راتلونکي ته یو سترګواښ پېښوي.»
د ښځینه خبریالانو د عدالت غوښتنې کمېټې له نړۍوالې ټولنې، د بشري حقونو بنسټونو او د بیان د ازادۍ له ملاتړو سازمانونو څخه غوښتنه کړې، چې له ډیپلوماټیکو او حقوقي لارو څخه د ښځو د زدهکړې د ملاتړ او انټرنېټ ته د لاسرسي د خوندي کولو لپاره بېړني او عملي ګامونه پورته کړي.
د طالبانو تر واک لاندې د مخابراتي خدمتونو تنظیم ادارې (اترا) مسوولانو نن دوشنبه د نوري فایبر انټرنېټ شبکو له مسوولینو سره په ناسته کې وویل، چې د طالبانو د مشر په امر د کابل په ګډون په ټولو ولایتونو کې باید نوري فایبر پرې شي.
له دې ناستې وروسته د حکم پلي کېدو سملاسي د خلکو ورځنی ژوند، سوداګري، انلاین کاروبارونه او د نړۍوالو مرستندویه ادارو برنامې ټول له ستونزو سره مخ کړل.
یوه طالب چارواکي له افغانستان انترنشنل سره په خبرو کې تایید کړې، چې دغه ګام د اترا ریاست او د مخابراتو وزارت د حکم پر اساس اخیستل شوی.
ورته حکم روشن، اتصالات، افغان بېسیم او افغان ټلېکام شبکو ته هم ورکړل شوی چې خپل ټول خدمات ودروي.
افغانستان انټرنشنل ته سرچینو ویلي، چې نن ورځ د اترا ادارې او د انټرنېټي شرکتونو ترمنځ ناسته له سختو شخړو سره مل وه.
د سرچینې په وینا، د طالبانو د مخابراتو وزارت د هبتالله اخوندزاده د پرېکړې له امله سخت ناخوښ دی، خو امر یې کړی چې بشپړ بندیز باید پلی شي.
دغه سرچینه زیاتوي، چې د وزارت ځینې مسوولان هیله لري چې د خلکو او نړۍوالو فشار به د طالبانو مشر د پرېکړې بدلولو ته اړ باسي.
ملګرو ملتونو د یکشنبې په ورځ په یوه راپور کې وویل، چې د افغانستان په ختیځ کې د نوري فایبر شرکت انټرنېټ بندېدو له امله له زلزله ځپلو سره د مرستو بهیر ګډوډ شوی دی. د مرستندویه بنسټونو او د ژغورنې ډلو ترمنځ اړیکې ستونزمنې شوې او د مرستو رسولو بهیر سوکه شوی دی.
د انټرنېټي خدمتونو محدودیت د سوداګرۍ، بانکونو او ښوونیزو بنسټونو چارې هم ګډوډې کړې دي؛ خو طالبانو پام نهدی ورته کړی. یادې ډلې ویلي، چې بدیله لاره ورته لټوي؛ خو په دې اړه یې نور وضاحت نهدی ورکړی.
طالبانو تازه په هرات ولایت کې مخابراتي او انټرنېټي شرکتونو ته امر کړی، چې د شپې لهخوا انټرنېټ بند کړي.
د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر «اوچا» په دغه راپور کې ویلي، چې د کونړ د زلزله ځپلو ۹۴ سلنه خلک پر سپېره ډاګ يا لنډمهاله سرپناه کې ژوند کوي. دغه اداره وايي، چې د ژمي په رانږدې کېدو سره بېړنیو مرستو ته اړتیا ده.
د راپور له مخې؛ مرستندویه بنسټونو تر اوسه ۱۰۵ زره زلزله ځپلو ته مرستې رسولې دي؛ خو (د وږي له ۲۴مې) نېټې راهیسې د نوري فایبر انټرنېټ بندېدو له امله د ځايي دفترونو او مرکز تر منځ اړیکې ګډوډې شوې او د مرستو بهیر ټکنی شوی دی.
ملګرو ملتونو ویلي، چې تر اوسه د زلزله ځپلو لپاره تر ۲۳ مېلیونه ډالرو ډېرې پيسې ځانګړې شوې؛ خو دغه پيسې کافي نهدي او ۱۱۵ مېلیونه ډالرو ته اړتیا ده، چې د زیانمن شویو خلکو اړتیاوې په بشپړه توګه پوره شي.
دغه مرګونې زلزله (د وږي میاشتې په ۹مه نېټه) په کونړ، ننګرهار او لغمان ولایتونو کې وشوه، چې خلکو ته یې پراخ ځاني او مالي تلفات واړول. اوچا څرګنده کړې، په دغه زلزله کې لږ تر لږه ۸ زره او ۴۷۱ کورنۍ چې شاوخوا ۵۶ زره کسان کېږي زیانمن شوي دي.
د دغه زلزلې له امله نږدې ۲ زره کسان مړه او تر ۳زره او ۶۰۰ ډېر نور ټپیان شوي دي. دغه ډول تر ۷زره ډېر څاروي تلف شوي او ګڼې کورنۍ له خپلو اصلي خوراکي سرچینو بېبرخې شوې دي.
د هرات ولایت یوشمېر اوسېدونکو د سېشنبې په شپه افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې دوی بېګاه شپه وایفای انټرنېټ ته لاسرسی نه لاره. دوی وايي، چې د شپې له لسو بجو وروسته طالبانو د انټرنېټ خدمتونه بند کړي دي.
په ورته وخت کې په هرات کې د انټرنېټي خدمتونو یوه وړاندې کوونکي شرکت کې یوې سرچینې ویلي، چې طالبانو له کوم دلیل پرته په لنډمهالي ډول د انټرنېټ د بندېدو امر کړی دی. طالبانو په هرات کې د انټرنېټ وړاندې کوونکو شرکتونو ته د دغه امر د نه پلي کېدو په اړه خبرداری ورکړی دی.
افغانستان انټرنشنل ته د هرات یوه اوسېدونکي په رالېږلي پیغام کې ویلي، چې په هرات کې یوازې د سلام مخابراتي شرکت د انټرنېټ خدمتونه کار کوي. خو طالبانو بیا تراوسه په دې اړه څه نهدي ویلي.
طالبانو وړمه شپه هم په هرات کې د ۱۲ ساعتونو لپاره د انټرنېټ ټول خدمتونه بند کړي و.
په وروستیو کې طالبانو په افغانستان کې د نوري فایبر د انټرنېټي خدمتونو د بندېدو امر کړی، چې د دغه امر پلي کېدو لړۍ لومړی له بلخ ولایت څخه پیل او بیا ۱۳ ولایتونو ته وغځېده.
د راپورونو پربنسټ؛ د نوري فایبر انټرنېټي خدمتونه پنځه ورځې وړاندې په هرات کې بند شوي دي. طالبانو ویلي، چې د «منکراتو» د مخنیوي لپاره د نوري فایبر د انټرنېټي خدمتونو د بندولو پرېکړه کړې ده؛ خو دغه اقدام پراخ غبرګونونه راپارولي دي.
که څه هم سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د نوري فایبر د انټرنېټي خدمتونو د بندولو په اړه به د طالبانو د مشر امر په ټولو ولایتونو کې پلی شي؛ خو ځینو هېوادوالو بیا له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې ویلي، چې د طالبانو دغه اقدام دوی له بېلابېلو ننګونو سره مخ کړي دي.
په هرات کې د طالبانو د انټرنېټي محدودیتونو د لا پراخېدو په لړ کې د هرات یو شمېر اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د «بېسم» له لارې انټرنېټ ته لاسرسی نه لري. د هغوی په وینا، د شپې له لسو بجو وروسته د ثابت انټرنېټ خدمتونه هم پرې شوې دي.
په هرات کې د یوه انټرنېټي شرکت یوې باوري سرچینې ویلي، چې طالبانو له وضاحت پرته د بيسيم انټرنېټ د لنډ مهال پرې کولو امر کړی دی. طالبانو د انټرنېټي خدمتونو شرکتونو ته خبرداری ورکړی، چې که د دې حکم سرغړونه وکړي، له جدي تعقیب سره به مخ شي.
له دې سره، د هرات یوه بل اوسېدونکي بیا په یوه پیغام کې ویلي چې یوازې د دولتي «سلام» شبکې وایفای فعال پاتې شوی. طالبانو د دغې پرېکړې په اړه تر اوسه هېڅ وضاحت نه دی وړاندې کړی.
بلخوا، د دوشنبې په شپه هم د هرات انټرنېټ د شاوخوا ۱۲ساعتونو لپاره پرې شوی و او سهار بېرته فعال شوی دی. لا تر اوسه روښانه نه ده، چې طالبانو په دې ولایت کې د شپې له خوا د انټرنېټ د پرې کولو حکم ولې صادر کړی دی.
دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو مشر ملا هبت الله اخوندزاده څو ورځې وړاندې د فایبر نوري انټرنېټ د پرې کېدو امر کړی و.
دغه محدودیت لومړی په بلخ ولایت کې پلي شو او وروسته بیا له ۱۳زیاتو ولایتونو ته ورسېد. خو د هرات وضعیت له هغو ولایتونو سره توپیر لري چېرې چې فایبر نوري تړل شوی، ځکه دلته د وایفای پر خدماتو بشپړ بندیز لګول شوی دی.
د هرات د انټرنېټي خدمتونو شرکتونه وایي، که څه هم د فایبر نوري خدمتونه پرې شوي، خو خلک لا هم د ټیټې کچې (ډي اېس اېل) انټرنېټ ته لاسرسی لري.
په دغه ولایت کې د وږي په ۲۷مه د نوري فایبر انټرنېټ خدمتونه پرې شوي دي.
د انټرنېټ پرې کېدو په هرات کې پراخ غبرګونونه راپارولي دي، ځکه چې د خلکو ورځنی ژوند یې له جدي ستونزو سره مخ کړی او ګڼو کورنیو، زدهکوونکو او کاروباریانو ته یې ستونزې پیدا کړي دي.