د افغانستان د رسنیو ملاتړ سازمان: د انټرنېټ پرې کېدل د ښځو زده‌کړې او مسلکي راتلونکی ګواښي

د انټرنېټي خدمتونو محدودیت د سوداګرۍ، بانکونو او ښوونیزو بنسټونو چارې هم ګډوډې کړې دي؛ خو طالبانو پام نه‌دی ورته کړی. یادې ډلې ویلي، چې بدیله لاره ورته لټوي؛ خو په دې اړه یې نور وضاحت نه‌دی ورکړی.

طالبانو تازه په هرات ولایت کې مخابراتي او انټرنېټي شرکتونو ته امر کړی، چې د شپې له‌خوا انټرنېټ بند کړي.

د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر «اوچا» په دغه راپور کې ویلي، چې د کونړ د زلزله ځپلو ۹۴ سلنه خلک پر سپېره ډاګ يا لنډمهاله سرپناه کې ژوند کوي. دغه اداره وايي، چې د ژمي په رانږدې کېدو سره بېړنیو مرستو ته اړتیا ده.

د راپور له مخې؛ مرستندویه بنسټونو تر اوسه ۱۰۵ زره زلزله ځپلو ته مرستې رسولې دي؛ خو (د وږي له ۲۴مې) نېټې راهیسې د نوري فایبر انټرنېټ بندېدو له امله د ځايي دفترونو او مرکز تر منځ اړیکې ګډوډې شوې او د مرستو بهیر ټکنی شوی دی.

ملګرو ملتونو ویلي، چې تر اوسه د زلزله ځپلو لپاره تر ۲۳ مېلیونه ډالرو ډېرې پيسې ځانګړې شوې؛ خو دغه پيسې کافي نه‌دي او ۱۱۵ مېلیونه ډالرو ته اړتیا ده، چې د زیانمن شویو خلکو اړتیاوې په بشپړه توګه پوره شي.

دغه مرګونې زلزله (د وږي میاشتې په ۹مه نېټه) په کونړ، ننګرهار او لغمان ولایتونو کې وشوه، چې خلکو ته یې پراخ ځاني او مالي تلفات واړول. اوچا څرګنده کړې، په دغه زلزله کې لږ تر لږه ۸ زره او ۴۷۱ کورنۍ چې شاوخوا ۵۶ زره کسان کېږي زیانمن شوي دي.

د دغه زلزلې له امله نږدې ۲ زره کسان مړه او تر ۳زره او ۶۰۰ ډېر نور ټپیان شوي دي. دغه ډول تر ۷زره ډېر څاروي تلف شوي او ګڼې کورنۍ له خپلو اصلي خوراکي سرچینو بې‌برخې شوې دي.

په ورته وخت کې په هرات کې د انټرنېټي خدمتونو یوه وړاندې کوونکي شرکت کې یوې سرچینې ویلي، چې طالبانو له کوم دلیل پرته په لنډمهالي ډول د انټرنېټ د بندېدو امر کړی دی. طالبانو په هرات کې د انټرنېټ وړاندې کوونکو شرکتونو ته د دغه امر د نه پلي کېدو په اړه خبرداری ورکړی دی.

افغانستان انټرنشنل ته د هرات یوه اوسېدونکي په رالېږلي پیغام کې ویلي، چې په هرات کې یوازې د سلام مخابراتي شرکت د انټرنېټ خدمتونه کار کوي. خو طالبانو بیا تراوسه په دې اړه څه نه‌دي ویلي.

طالبانو وړمه شپه هم په هرات کې د ۱۲ ساعتونو لپاره د انټرنېټ ټول خدمتونه بند کړي و.

په وروستیو کې طالبانو په افغانستان کې د نوري فایبر د انټرنېټي خدمتونو د بندېدو امر کړی، چې د دغه امر پلي کېدو لړۍ لومړی له بلخ ولایت څخه پیل او بیا ۱۳ ولایتونو ته وغځېده.

د راپورونو پربنسټ؛ د نوري فایبر انټرنېټي خدمتونه پنځه ورځې وړاندې په هرات کې بند شوي دي. طالبانو ویلي، چې د «منکراتو» د مخنیوي لپاره د نوري فایبر د انټرنېټي خدمتونو د بندولو پرېکړه کړې ده؛ خو دغه اقدام پراخ غبرګونونه راپارولي دي.

که څه هم سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د نوري فایبر د انټرنېټي خدمتونو د بندولو په اړه به د طالبانو د مشر امر په ټولو ولایتونو کې پلی شي؛ خو ځینو هېوادوالو بیا له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې ویلي، چې د طالبانو دغه اقدام دوی له بېلابېلو ننګونو سره مخ کړي دي.

په هرات کې د یوه انټرنېټي شرکت یوې باوري سرچینې ویلي، چې طالبانو له وضاحت پرته د بيسيم انټرنېټ د لنډ مهال پرې کولو امر کړی دی. طالبانو د انټرنېټي خدمتونو شرکتونو ته خبرداری ورکړی، چې که د دې حکم سرغړونه وکړي، له جدي تعقیب سره به مخ شي.

له دې سره، د هرات یوه بل اوسېدونکي بیا په یوه پیغام کې ویلي چې یوازې د دولتي «سلام» شبکې وایفای فعال پاتې شوی. طالبانو د دغې پرېکړې په اړه تر اوسه هېڅ وضاحت نه دی وړاندې کړی.

بلخوا، د دوشنبې په شپه هم د هرات انټرنېټ د شاوخوا ۱۲ساعتونو لپاره پرې شوی و او سهار بېرته فعال شوی دی. لا تر اوسه روښانه نه ده، چې طالبانو په دې ولایت کې د شپې له خوا د انټرنېټ د پرې کولو حکم ولې صادر کړی دی.

دا په داسې حال کې ده، چې د طالبانو مشر ملا هبت الله اخوندزاده څو ورځې وړاندې د فایبر نوري انټرنېټ د پرې کېدو امر کړی و.

دغه محدودیت لومړی په بلخ ولایت کې پلي شو او وروسته بیا له ۱۳زیاتو ولایتونو ته ورسېد. خو د هرات وضعیت له هغو ولایتونو سره توپیر لري چېرې چې فایبر نوري تړل شوی، ځکه دلته د وایفای پر خدماتو بشپړ بندیز لګول شوی دی.

د هرات د انټرنېټي خدمتونو شرکتونه وایي، که څه هم د فایبر نوري خدمتونه پرې شوي، خو خلک لا هم د ټیټې کچې (ډي اېس اېل) انټرنېټ ته لاسرسی لري.

په دغه ولایت کې د وږي په ۲۷مه د نوري فایبر انټرنېټ خدمتونه پرې شوي دي.

د انټرنېټ پرې کېدو په هرات کې پراخ غبرګونونه راپارولي دي، ځکه چې د خلکو ورځنی ژوند یې له جدي ستونزو سره مخ کړی او ګڼو کورنیو، زده‌کوونکو او کاروباریانو ته یې ستونزې پیدا کړي دي.

د سیمه‌ییزو چارواکو په وینا، د افغانستان په پنځو شمالي ولایتونو بلخ، کندز، بدخشان، تخار او بغلان کې د نوري فایبر خدمتونه بند شوي دي. چارواکو د بندیز دلیل "غیراخلاقي فعالیتونه" بللي. د کندهار، هرات او پروان اوسېدونکي هم د انټرنېټ د بندیدو راپورونه ورکوي، خو طالب چارواکو په رسمي توګه نه دي تایید کړي.

د نوري فایبر شبکې پرې کېدو زرګونه کورونه، کاروبارونه او ښوونځي له ستونزو سره مخ کړي او خلک یې ګران او کمزوري موبایل انټرنېټ ته اړ کړي دي.

که څه هم په ټول هېواد کې انټرنېټ نه دی بند شوی، خو دا د طالبانو له واکمنېدوراهیسې لومړی پراخ انټرنېټي بندیز دی.

رویټرز د انټرنېټ له بندیو وروسته د افغان مېرمنو په سوداګرۍ یې د اغیزو په اړه راپور خپور کړی او افغانې سوداګرې یې غږولې دي.

صبرینه حیات، چې د "حیات هنري توکو" په نوم د ښځو د لاسي صنايعو یوه ډله رهبری کوي، وایي چې د نوري فایبر په بندېدو سره د دوی لګښتونه درې برابره لوړ شوي. له هغې سره نهه ښځې کار کوي چې لاسي صنایع جوړوي.

هغې وویل: «پخوا به موږ د افغانستان دننه او له بهر نه فرمایشونه ترلاسه کول، خو اوس باید څو ځله د موبایل انټرنېټي کڅوړې فعالې کړو چې لګښت یې د فایبر په پرتله درې چنده دی.»

د بلخ د والي ویاند حاجي زاید تېره اونۍ وویل: «پر فایبر کیبل بشپړ بندیز لګول شوی. دا کار د غیراخلاقي فعالیتونو د مخنیوي لپاره شوی او د اړتیاوو د پوره کولو لپاره به په هېواد کې دننه بدیل حل رامنځته شي.»

د کندز ولایت د مطبوعاتو دفتر ورته بیان خپور کړی. په کابل کې د مخابراتو وزارت د رویټرز خبري اژانس پوښتنو ته ځواب نه دی ورکړی.

رویټرز له یوې بلې افغانې خیاطې چې یوازې یې ځان په تخلص «درانۍ» معرفي کړ لیکلي، درانۍ وايي د هغې ورکشاپ چې کونډې او اړمنې ښځې پکې کار کوي، له سقوط سره مخ شوی، ځکه د پلور او فرمایشونو بنسټیزه تکیه پر انټرنېټ ده.

هغې زیاته کړه: «که پر ما د ډوډۍ پیدا کولو دا لار هم بنده شي، مجبوره یم هېواد پرېږدم.»

انټرنېټ د زده‌کوونکو لپاره د ژوند کرښه وه، په ځانګړي ډول د نجونو لپاره چې له ثانوي ښوونځیو او پوهنتونونو منع شوې دي، خو د انټرنېټ بندیز دغه وروستۍ هیله هم د افغانستان له شمال نه پرې کړې ده.

درانۍ وویل، د هغې لوڼې نورې د انلاین انګلیسي ټولګیو ته نه شي تلای.

د ډیجیټل حقونو فعالان وایي د طالبانو دلیل د اخلاقو په اړه نه، بلکې د کنټرول په اړه دی.

کابل مېشتي استاد عبیدالله بهیر وویل چې دا بندیز د طالبانو د پخوانیو ګامونو په څېر دی چې د "غیراخلاقیت" تر نامه لاندې یې بندیزونه ولګول، لکه د ښځو پر زده‌کړو او بیا یې د اصلاح ژمنې وکړې چې هېڅکله عملي نه شوې.

هغه ویلي چې دا د طالبانو هغه انځور ښیي چې لا معاصر شوي نه دي او له دې سره دا څرګندوي چې د دوی جګړه ښایي له نومهالتوب سره جګړه وي.

ځینې ښځې بیا وایي، دا بحثونه د دوی له ژونده لرې دي.

درانۍ زیاته کړه: «زه د دې ګنډلو په کار سره توانېدلې یم چې خپل کور ته نفقه برابره کړم، خو که انټرنېټ نه وي، دا کار به ونه شو کړای.»

د ځینو سرچینو د معلوماتو له مخې، که څه هم اوس په هرات کې انټرنېټي خدمات بېرته فعال شوي؛ خو طالبانو د دغه لنډمهاله بندیز په اړه لا څه نه‌دي ویلي.

طالبانو په وروستو کې د افغانستان په یو شمېر ولایتونو کې د نوري فایبر انټرنېټي خدمات بند کړي؛ خو د هرات په ګډون ځینو ولایتونو کې چې دغه خدمات بند شوي خلک د نورو شبکو له انټرنېټې خدمتونو استفاده کوي.

په هرات کې یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې په دغه ولایت کې په لنډمهالي ډول د ټولو انټرنېټي خدمتونو بندېدل؛ د نوري فایبر انټرنیټي خدمتونو د بندېدو په اړه د طالبانو د مشر له امر سره کوم تړاو نه‌لري او ښايي د امنیتي لاملونو له کبله دغه اقدام شوی وي.

په ورته وخت کې په بلخ ولایت کې هم یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته دا منلې، چې طالبانو درې ورځې وړاندې د هرات په څېر په دغه ولایت کې هم په لنډمهالي ډول ټول انټرنېټي خدمتونه بند کړي و.

که څه هم طالبانو په دې اړه څه نه‌دي ویلي؛ خو واک ته د دغې ډلې له بیا رسېدو وړاندې طالبانو په هغو سیمو کې چې د دوی تر کنټرول لاندې وې، د امنیتي دلایلو له کبله په لنډمهالي ډول انټرنېټي خدمتونه بندول.

تر دې دمه د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې د نوري فایبر انټرنېټې خدمتونو د بندېدو په اړه د طالبانو د مشر امر منل شوی او ځینو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې دغه لړۍ به ټولو ولایتونو ته وغځېږي. طالبانو ویلي، چې د «منکراتو» د مخینوي په موخه یې دغه ګام پورته کړی؛ خو دې مسلې ګڼ غبرګونونه راپارولي دي.