علي میثم نظري: د طالبانو دغه بې پروايي د ځینو هېوادونو د نرم چلند پایله ده

د کام ایر هوایي شرکت یو استازی چې له هېواده بهر مېشت دی، وایي: «موږ نشو کولای له خپلو مسوولینو سره په کابل کې اړیکه ونیسو. نه پوهېږو چې الوتنې به لغوه شي او که نه. په بشپړه توګه د ګډوډۍ په حالت کې یو، ځکه هېڅ ډول مشخص هدایت نه لرو او نه پوهېږو څه باید وکړو.»

د انټرنېټ د بندېدو له امله نه یوازې د کام ایر په څېر خصوصي شرکتونه، بلکې ګڼې ادارې، رسنۍ او د عامو وګړو ورځنۍ چارې هم له سختو ستونزو سره مخ شوې دي.

بلخوا، دوو سرچینو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، چې د اریانا افغان هوايي شرکت سهارنۍ ټولې الوتنې ځنډول شوي، خو لا تراوسه روښانه نه ده چې دغې ستونزې ته څه حل لاره په پام کې نیول شوې ده؟

په افغانستان کې د انټرنېټ په پرې کېدو سره د میلیونونو افغانانو تر منځ د اړیکو له پرې کېدو سربېره په هېواد کې د رسنیو خپرونې هم له خنډ او ځنډ سره مخ کړې دي.

دوو سرچینو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، د اریانا افغان هوايي شرکت سهارنۍ ټولې الوتنې ځنډول شوي، خو لا تراوسه روښانه نه ده چې دغې ستونزې ته څه حل لاره په پام کې نیول شوې ده؟

په افغانستان کې د انټرنېټ په پرې کېدو سره د میلیونونو افغانانو تر منځ د اړیکو له پرې کېدو سربېره په هېواد کې د رسنیو خپرونې هم له خنډ او ځنډ سره مخ کړې دي.

همدا څو ورځې مخکې طالبانو په افغانستان کې د نوري فایبر انټرنېټ بند کړ، خو له نن مازدیګر راهیسې په ټول هېواد کې د مخابراتي شبکو انټرنېټ هم قطع شوی او طالبانو لا تر اوسه په دې اړه هېڅ وضاحت نه دی ورکړی.

اوسمهال دا څرګنده نه ده، چې د طالبانو چارواکو دغه پرمختللي دستګاوې څه وخت او څنګه افغانستان ته راوړې دي. ځینې سرچینې وایي، کېدای شي دوی د سټارلېنک سیسټم د انټرنېټ د بشپړ پرې کېدو د احتمالي سناریو په پام کې نیولو سره له وړاندې رانیولې وي.

د انټرنېټ له پرې کېدو وروسته د طالبانو د ډېرو وزارتونو وېبپاڼې له کاره لوېدلې دي، خو د بهرنیو چارو وزارت وېبپاڼه لا هم فعاله ده.

د شنونکو په باور، دا ښيي چې د دې وزارت تخنیکي ټیم د سټارلېنک له لارې په انلاین بڼه فعال پاتې شوی دی.

د اتریش لپاره د افغانستان سفیر دغه اقدام د طالبانو له لوري «په تیارو کې د خلکو ډوبول» بللي دي.

نوموړي ویلي، د انټرنېټ پرې کول نه یوازې د افغانانو د بیان د ازادۍ پر ضد کړنه ده، بلکې د نړۍوالو اړیکو، زده‌کړو او د زرګونو خلکو د مسلکي کارونو پر وړاندې لوی خنډ جوړوي.

سټارلېنک د امریکایي سوداګر او پانګه‌وال اېلان ماسک د شرکت اړوند شبکه ده، چې له لارې یې کاروونکي د کوچنیو دېشونو په وسیله نېغ په نېغه سپوږمکیو ته وصلېږي.

دا سیسټم د فایبر نوري او ځمکنيو مخابراتي شبکو اړتیا نه لري او کولی شي په لرې پرتو یا د بحران لاندې سیمو کې هم د لوړ سرعت انټرنېټ برابر کړي.

کارپوهان وایي، طالبان په داسې حال کې چې پر خلکو انټرنېټ بندوي، خپله د سټارلېنک څخه کار اخلي، نو دا د هغوی د سیاست دوه مخېتوب ښيي او د نړۍوالو د نیوکو لامل به شي.

یاد سازمان د دوشنبې په ورځ (د تلې ۷مه) د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، چې د انټرنېټ پرې کېدل په سلګونو ښځینه خبریالانو ته چې د اوسنیو شرایطو له امله یوازې د انلاین زده‌کړو له لارې خپل مسلک او زده‌کړې پر مخ وړي، ستر زیان اړولی دی.

د اعلامیې له مخې، د انټرنېټ د بندېدو په اړه د طالبانو پرېکړه نه یوازې د ښځینه خبریالانو د زده‌کړې بهیر له ستونزو سره مخ کوي، بلکې د مسلکي ودې او له نړۍوالو فرصتونو څخه بې برخې کوي.

اعلامیه زیاتوي: «زده‌کړو او معلوماتو ته د ښځو او نجونو د لاسرسي بندول د نړۍوالو اصولو او بشري حقونو له معیارونو سره په ټکر کې دي او د افغانستان د ازادو او مسلکي رسنیو راتلونکي ته یو سترګواښ پېښوي.»

د ښځینه خبریالانو د عدالت غوښتنې کمېټې له نړۍوالې ټولنې، د بشري حقونو بنسټونو او د بیان د ازادۍ له ملاتړو سازمانونو څخه غوښتنه کړې، چې له ډیپلوماټیکو او حقوقي لارو څخه د ښځو د زده‌کړې د ملاتړ او انټرنېټ ته د لاسرسي د خوندي کولو لپاره بېړني او عملي ګامونه پورته کړي.

د طالبانو تر واک لاندې د مخابراتي خدمتونو تنظیم ادارې (اترا) مسوولانو نن دوشنبه د نوري فایبر انټرنېټ شبکو له مسوولینو سره په ناسته کې وویل، چې د طالبانو د مشر په امر د کابل په ګډون په ټولو ولایتونو کې باید نوري فایبر پرې شي.

له دې ناستې وروسته د حکم پلي کېدو سملاسي د خلکو ورځنی ژوند، سوداګري، انلاین کاروبارونه او د نړۍوالو مرستندویه ادارو برنامې ټول له ستونزو سره مخ کړل.

یوه طالب چارواکي له افغانستان انترنشنل سره په خبرو کې تایید کړې، چې دغه ګام د اترا ریاست او د مخابراتو وزارت د حکم پر اساس اخیستل شوی.

ورته حکم روشن، اتصالات، افغان بېسیم او افغان ټلېکام شبکو ته هم ورکړل شوی چې خپل ټول خدمات ودروي.

افغانستان انټرنشنل ته سرچینو ویلي، چې نن ورځ د اترا ادارې او د انټرنېټي شرکتونو ترمنځ ناسته له سختو شخړو سره مل وه.

د سرچینې په وینا، د طالبانو د مخابراتو وزارت د هبت‌الله اخوندزاده د پرېکړې له امله سخت ناخوښ دی، خو امر یې کړی چې بشپړ بندیز باید پلی شي.

دغه سرچینه زیاتوي، چې د وزارت ځینې مسوولان هیله لري چې د خلکو او نړۍوالو فشار به د طالبانو مشر د پرېکړې بدلولو ته اړ باسي.

د انټرنېټي خدمتونو محدودیت د سوداګرۍ، بانکونو او ښوونیزو بنسټونو چارې هم ګډوډې کړې دي؛ خو طالبانو پام نه‌دی ورته کړی. یادې ډلې ویلي، چې بدیله لاره ورته لټوي؛ خو په دې اړه یې نور وضاحت نه‌دی ورکړی.

طالبانو تازه په هرات ولایت کې مخابراتي او انټرنېټي شرکتونو ته امر کړی، چې د شپې له‌خوا انټرنېټ بند کړي.

د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر «اوچا» په دغه راپور کې ویلي، چې د کونړ د زلزله ځپلو ۹۴ سلنه خلک پر سپېره ډاګ يا لنډمهاله سرپناه کې ژوند کوي. دغه اداره وايي، چې د ژمي په رانږدې کېدو سره بېړنیو مرستو ته اړتیا ده.

د راپور له مخې؛ مرستندویه بنسټونو تر اوسه ۱۰۵ زره زلزله ځپلو ته مرستې رسولې دي؛ خو (د وږي له ۲۴مې) نېټې راهیسې د نوري فایبر انټرنېټ بندېدو له امله د ځايي دفترونو او مرکز تر منځ اړیکې ګډوډې شوې او د مرستو بهیر ټکنی شوی دی.

ملګرو ملتونو ویلي، چې تر اوسه د زلزله ځپلو لپاره تر ۲۳ مېلیونه ډالرو ډېرې پيسې ځانګړې شوې؛ خو دغه پيسې کافي نه‌دي او ۱۱۵ مېلیونه ډالرو ته اړتیا ده، چې د زیانمن شویو خلکو اړتیاوې په بشپړه توګه پوره شي.

دغه مرګونې زلزله (د وږي میاشتې په ۹مه نېټه) په کونړ، ننګرهار او لغمان ولایتونو کې وشوه، چې خلکو ته یې پراخ ځاني او مالي تلفات واړول. اوچا څرګنده کړې، په دغه زلزله کې لږ تر لږه ۸ زره او ۴۷۱ کورنۍ چې شاوخوا ۵۶ زره کسان کېږي زیانمن شوي دي.

د دغه زلزلې له امله نږدې ۲ زره کسان مړه او تر ۳زره او ۶۰۰ ډېر نور ټپیان شوي دي. دغه ډول تر ۷زره ډېر څاروي تلف شوي او ګڼې کورنۍ له خپلو اصلي خوراکي سرچینو بې‌برخې شوې دي.