د بیان د ازادۍ مرکز په یوې خپره کړې اعلامیه کې ویلي، چې د طالبانو له لوري په بشپړ ډول د انټرنېټ بندېدو نه یوازې د رسنیو د فعالیتونو پر بهیر ناوړه اغېز کړی، بلکې معلوماتو ته د افغانانو د لاسرسي حق یې هم تر سخت ګواښ لاندې راوستی دی.
دغه مرکز څرګنده کړې، چې د انټرنېټي خدمتونو له پرې کېدو وروسته د افغانستان د ۲۰ ولایتونو له خبریالانو سره د دوی اړیکې پرې شوې دي او د هغو سیمو د حالاتو په اړه کره معلومات ترلاسه کول ورته ډېر ګران شوي دي.
په اعلامیه کې راغلي: «طالبان غواړي د انټرنېټ په قصدي ډول بندولو سره د مخالفتونو غږونه خاموشه کړي او میلیونونه افغانان یې له نړۍ څخه منزوي کړي دي. دا وضعیت د افغانستان د رسنیز انځور نړول او د شفافیت مخنیوی دی.»
یاد مرکز خبرداری ورکړی، چې انټرنېټي بندیز د کورنیو رسنیو انلاین خپرونې درولې دي او له هېواده بهر مېشتې افغان رسنۍ هم له خپلو سرچینو سره د اړیکو په ټینګښت کې له جدي خنډونو سره مخ شوې دي.
دغه بنسټ پر نړۍوالې ټولنې، په ځانګړي ډول د بیان او رسنیو د ازادۍ ملاتړو هېوادونو او سازمانونو غږ کړی، چې معلوماتو ته د افغانانو د لاسرسي حق خوندي کولو لپاره ژر تر ژره عملي اقدامات وکړي.
په اعلامیه کې ټینګار شوی: «دا پراخ سانسور یوازې اطلاعاتو ته د لاسرسي محدودیت نه دی، بلکې د اساسي ازادیو پر وړاندې مستقیم برید دی. د انټرنېټ بندېدل د بیان ازادي، د مطبوعاتو ازادي او د معلوماتو د لاسرسي حق له منځه وړي او د افغانستان د روان بشري کړکېچ د لا ژورېدو لامل ګرځي.»
د متحدې جبهې مشر سمیع سادات وايي، په افغانستان کې د انټرنېټ په پرې کېدو سره اوس دغه هېواد له نړۍوالې سیاسي انزوا سره سره له ډيجیتل فضا هم جلا شوی دی. سادات وايي، که لا هم څوک فکر کوي چې طالب اصلاح کېدای شي، نو د طالب په څېر د ملت دوښمنان دي.
سمیع سادات په افغانستان کې د انټرنېټ په پرې کېدو سره ټولې هغه چارې چې له انټرنېټ سره تړلې وې، اوس په ټپه درېدلي او په وینا یې تر دې وروسته به «فشار او استبداد بېحساب او بېمحاسبې دوام ومومي.»
هغه زیاتوي: «موږ باید د طالبانو رژیم د تل لپاره نسکور کړو. څوک چې لا هم احمقانه فکر کوي چې طالبان اصلاح کېدای شي، زموږ د ملت دوښمن دی لکه څرنګه چې طالبان دي.»
سمیع سادات له نورو هېوادونو هم غواړي، چې له طالبانو سره خپلې اړیکې پرې کړي او په وینا یې، «طالبان خالص شر دي.»
د بښنې نړۍوال سازمان د طالبانو له خوا په ټول افغانستان کې د انټرنېټي خدمتونو د بندېدو پرېکړه غندلې او دا یې «غېرمسوولانه اقدام» بللی، چې د هېواد روان بشري ناورین لا پسې ژوروي.
د دې سازمان د سوېلي اسیا سیمهییزې مشرې سمرېتي سینګ ویلي، چې د انټرنېټ بندېدل پر مرستو، روغتیايي خدمتونو او نورو حیاتي چارو پراخه اغېزه کوي، په داسې حال کې چې نږدې نیمایي د افغانستان وګړي د بشري ناورین له ګواښ سره مخ دي.
هغې ټینګار کړی، چې اړیکې او د معلوماتو لاسرسی د بشري حقونو د خوندیتوب لپاره حیاتي ارزښت لري، خو د طالبانو دا پرېکړه د بیان او ازاد جریان پر وړاندې د فشار کړۍ نوره هم تنګوي.
د سینګ په وینا، دا بندیز تر ټولو زیات افغان ښځو او نجونو ته زیان رسوي، ځکه ډېری یې یوازې د انلاین زدهکړو له لارې خپلې زدهکړو ته دوام ورکوي. هغې زیاته کړه: «دا اقدام د هغوی د زدهکړو پروسه ګډوډوي او هېڅ ډول توجیه نه لري.»
طالبانو د سپټمبر په ۲۹مه د «غېراخلاقي کړنو د مخنیوي» په نوم انټرنېټي خدمات بند کړل او د موبایل او فایبر نوري دواړه شبکې یې تر بل امر ثاني وځنډولې.
د انټرنېټ نړۍوالې څارونکې ادارې «نېټ بلاکس» هم تایید کړې، چې د دوشنبې په ورځ په افغانستان کې د انلاین فعالیت کچه تر ۱۴سلنه ټیټه شوې وه.
د بښنې نړۍوال سازمان ټینګار کړی، چې د افغانانو ورځنی ژوند، له سوداګرۍ او زدهکړو نیولې تر بشري مرستو او رسمي اړیکو پورې د انټرنېټ له لارې پرمخ ځي، نو طالبان باید ژر تر ژره دا خدمتونه بېرته فعاله کړي.
د ننګرهار پوهنتون پخواني استاد هجرتالله اختیار چې دا مهال په بهر کې ژوند کوي، وایي د طالبانو له لوري د انټرنېټ تر بندېدو وروسته له خپلې کورنۍ بېخبره شوی دی. هغه زیاتوي، چې په کورنۍ کې یې څلور ناروغان شته او هغوی یې پر خدای سپارلي دي.
اختیار پر خپلې اېکس خواله رسنۍ لیکلي، چې په کورنۍ کې یې څلور تنه سخت ناروغان دي؛ یو یې د ننګرهار د عامې روغتیا په روغتون کې بستر دی او په هغه شپه چې په افغانستان کې انټرنېټ په بشپړ ډول بند شو ناروغ یې د روغتون په عاجله خونه کې وو. هغه لیکلي: «اوس نه پوهېږم چې حالت به يې څنګه وي؟»
نوموړي زیاته کړه، چې خور یې د سرطان په ناروغۍ اخته ده، خو ډاکټرانو ته له رسېدو وروسته ورسره اړیکې پرې شوې او اوس یې له حاله بېخبر دی. هغه وویل، دوه نور ناروغان هم لري چې د هغوی د احوال اخیستلو اړتیا هره شېبه موجوده ده.
هغه همدارنګه ویلي: «ما د خپلې کورنۍ ټول ناروغان پر خدای سپارلي دي؛ که څوک مړ شي، کېدای شي زه پر وخت خبر نه شم — د خدای رضا به وي.»
هجرتالله اختیار څرګنده کړې، چې په هېواد کې د انټرنېټ پرې کېدل د خلکو او ادارو ترمنځ د اړیکو د پرې کېدو او د روغتیايي خدمتونو په ګډون د بېړنیو خدماتو د ځنډ لامل شوی دی.
هغه په ځانګړي ډول په دې ټینګار کړی، چې ډېرو کسانو ته د وخت په تناسب د طبي مرستو رسول اوس ستونزمن شوی دی.
هغه په خپلو څرګندونو کې د افغان کډوالو او هغو کسانو یادونه هم کړې، چې په امریکا، کاناډا او اروپا کې ژوند کوي او د طالبانو لپاره یې لابیګري کوله. هغه وایي، چې اوس به هغوی ته لږ څه لا روښانه شوې وي چې د وطن د سقوط او د حالاتو معنا څه ده.
د یادونې وړ ده، چې د انټرنېټ د پرې کېدو له امله ګڼو خلکو، دولتي او غېر دولتي ادارو ته د اړیکو، بانکدارۍ او روغتیايي خدماتو په برخه کې ستونزې رامنځته شوې دي.
یوشمېر هغه کورنۍ چې له افغانستان څخه بهر اوسېږي، افغانستان انټرنشنل ته وايي چې له پرون راهیسې د انټرنیټ له بندېدو وروسته نه دي توانېدلي چې د سیمکارتونو له لارې هم له خپلو کورنیو سره اړیکه ونیسي.
یو شمېر بهر مېشتې افغان کورنۍ وايي، له پرون راهیسې چې په افغانستان کې انټرنېټ بند شوی، له خپلو کورنیو بې خبره دي او ان د سیمکارتونو له لارې هم اړیکه نشي نیولی.
دوی وايي، دا هم لا روښانه نه ده چې په هېواد کې به دننه سیمکارتونه فعال وي چې یو له بل سره اړیکه ونیسي او که نه.
په افغانستان کې یو شمېر کورنۍ رسنۍ بیا وايي، په هېواد کې انټرنېټي او «مخابراتي» خدمتونه بند شوي، خو لا هم واضیح نه ده چې موخه د مخابراتي خدمتونو له بندېدو څه ده، ایا د سیمکارتونو په وسیله هم د اړیکو نیول بند شوي او که څنګه؟
له دې سره سم، واشنګټن پوسټ بیا وايي چې په افغانستان کې له دوشنبې ورځې راهیسې د انټرنېټ له بندېدو سره له دولتي ادارو سربېره په هوايي ډګرونو کې هم سیستم ګډوډ شوی دی.
انټرنېټ د نننۍ نړۍ د وینې د رګونو په څېر دی. کله چې دا رګ پرې شي، ټولنیز ژوند، اقتصاد، زدهکړې او ان رواني وضعیت په ټپه درېږي. افغانستان چې له وړاندې د جګړې، سیاسي ناورین او اقتصادي ستونزو سره لاس او ګرېوان دی، د نوري فایبر پرې کېدو له امله د یوې نوې بحراني څپې شاهد دی.
په لومړي نظر کې انټرنېټ یوازې د اړیکو وسیله ښکاري، خو د بندېدو اغېزې یې خورا ژورې او څو اړخیزې دي. د رسنیو له چوپتیا نیولې تر نړۍوالې انزوا پورې، د ژوند هره برخه په مستقیم ډول ټکنۍ شوې ده.
د طالبانو د مشر ملا هبت الله په امر نېږدې څلرویشت ساعته کېږي چې په ټول افغانستان کې انټرنېټ بند دی او د تېرو نېږدې شلو کلونو د اړیکو وسیلې، کاري وسایل، معلوماتي اسباب او اقتصادي اړیکې په ټپه ولاړې دي؛ خو طالبانو په دې اړه تر اوسه هېڅ ډول غبرګون نه دی ښودلی.
۱. رسنۍ – د چوپتیا ناورین
د خبریالۍ بنسټ د انټرنېټ پر سرعت ولاړ دی. کله چې دا لاره بنده شي، خبري ادارې نه شي کولای پر وخت راپور خپور کړي.
دا مهال په افغانستان کې د طالبانو تر کنټرول لاندې له ملي ټلویزون څخه نیولې تر ټولو خصوصي رسنیو پورې ډیجیټلي خپرونې ځنډول شوي او معلوماتو ته پر وخت لاسرسی نه کېږي.
یو شمېر رسنۍ چې په بهر کې د خپرونو امکانات لري، په ابتدايي بڼه یې خپلې انټرنېټي خپرونې پیل کړي دي، خو خلک معلوماتو ته لاسرسی نه لري.
۲. زدهکړې – تړلې دروازې
په افغانستان کې د نجونو پر زده کړو د طالبانو له بندیز وروسته ګڼو نجونو بهرنیو انلاین کورسونو او پوهنتونونو ته مخه کړې وه، چې د انټرنېټ له بندیز وروسته محصلین له نړۍوالو کورسونو او انلاین صنفونو بېبرخې شول. د نجونو لپاره هغه یوازینۍ لاره چې د کور څخه به یې زدهکړې کولې، په بشپړه توګه وتړل شوه.
دغې چارې زرګونه نجونې او هلکان د زده کړو له ځنډ سره مخ کړي دي.
۳. بورسونه – له راتلونکي بېبرخې کېدل
ډېری افغان محصلین د بهرنیو بورسونو غوښتنلیکونه انلاین لېږي. د انټرنېټ بندېدل د هغوی د ژوند پلانونه له منځه وړي.
دا مهال هېڅ افغان زده کوونکی نه شي کولی، چې له خپل اړوند پوهنتون سره اړیکې ونیسي، د خپل سکالرشیپ په اړه پوښتنه وکړي او یا هم د پوهنتون پیغام تر لاسه کړي.
۴. اقتصاد – د سوداګرۍ سقوط
د افغانستان د ګمرکاتو سیستم د اسکوډا پر بنسټ تنظیمېده چې د انټرنېټ له پرې کېدو وروسته په ټپه ودرېد. د افغانستان د سوداګرۍ خونې اړیکې د سیمې او نړۍ له هېوادونو سره په بشپړ ډول پرې شوې دي.
ګڼ سوداګر په انفرادي ډول له خپلې سوداګرۍ او اموالو ناخبره دي. انلاین پلورنځي چې ورو - ورو رواجېدل، فلج شول.
د مالیې وزارت ډیجیټلي اړیکې له بانکونو او اړوند ګمرکاتو او مستوفیتونو سره په بشپړ ډول پرې شوي، چې دا چاره پراخ فساد ته زمینه برابروي.
۵. بانکي خدمتونه – د پېسو د انتقال ځنډ
د انټرنېټ له بندیز سره انلاین بانکي تادیات او د موبایل بانکي خدمتونه بند شول. خلک د ساده حوالې لپاره هم حضوري بانکونو ته ځي، چې د اوږدو لیکو سبب ګرځي.
همدا راز له بهره په ویسټرن یونین او منيګرام د پېسو انتقال ستونزمن شوی دی.
۶. صرافان – له نړۍوال بازاره بېخبري
صرافان چې د اسعارو د تازه نرخونو لپاره انټرنېټ ته اړتیا لري، په تیاره کې پاتې دي. دا د اسعارو په مصنوعي لوړوالي او ټیټوالي کې رول لري.
دا مهال د کابل د شهزاده سرای صرافان په وېره کې دي، ځکه له نړۍواله بازاره بې خبره دي او د اسعارو په اړه له معلوماتو پرته تبادله ښايي پانګې ته زیان ورسوي.
۷. کورنۍ اړیکې – د کورنۍ له غړو بې خبري
افغانستان له لسګونو کلونو را په دېخوا د پراخو کډوالیو شاهد دی او میلیونونه وګړي دا مهال له افغانستان څخه بهر دي، چې له خپلو کورنیو سره اړیکه نه شي نیولی.
دا چاره له رواني او اقتصادي اړخه زیان پېښوونکې ده. د کورنیو غړي نه شي کولی چې خپلو کورنیو ته پېسې ولېږي او یا هم د پېسو د لېږد معلومات ورکړي.
۸. روغتیا – د مرستندویه ادارو او ټېلېمدیسن سقوط
د افغانستان روغتیايي سیستم د نړۍوال روغتیايي پروګرام په مرسته تنظیمېږي او ۹۹ سلنه روغتونونه د موسساتو له خوا کنټرولېږي، چې د انټرنېټ په نه موجودیت کې د اړیکو، اداري خدماتو او معلوماتو د انتقال له خنډ سره مخ دي.
همداراز په وروستیو کې په افغانستان کې ټیلي میډیسن هم مخ پر ودې و، چې یو شمېر بهرنیو ډاکترانو به په افغانستان کې دننه د ټیلي میډیسن پروګرام له لارې د ناروغانو درملنه کوله؛ خو اوس ډاکتران نور نشي کولای چې په افغانستان کې ناروغانو ته انلاین مشورې ورکړي.
۹. بېړني خدمات – سست غبرګون
د ګڼو مرستندویه موسساتو له لوري د امبولانس خدمات ډیجیټل شوي وو او دې چارې د زیان پر وخت د چټک غبرګون سرعت زیات کړی و. دا مهال امبولانسونه او د اور وژنې خدمتونه د همغږۍ لپاره انټرنېټ ته اړتیا لري. د انټرنېټ د بندېدو له امله ځنډ د خلکو د ژوند د ضایع کېدو لامل کېږي.
۱۰. بشري مرستې – بندې شوې لارې
د افغانستان نېږدې ۳۰ سلنه خلک بېړنیو مرستو ته اړتیا لري او ټول نړۍوال سازمانونه او مرستندویه ادارې خپلې چارې د انټرنېټ پر مټ سمبالوي، خو که انټرنېټ همدا ډول بند وي نو د بشري مرستو بهیر په ټپه درېږي.
دا مهال په افغانستان کې د ټولو بشري ادارو چارې په ټپه درېدلې دي، نړۍوال سازمانونه لکه د سرې میاشتې ټولنه یا یونېسف د پروژو همغږي نه شي کولی او د مرستو وېش ټکنی شوی.
۱۱. کرنه – له موسم او بازاره بې خبري
د افغانستان په کرنیزو برخو کې هم ګڼې موسسې او شرکتونه کار کوي، چې چارې یې ډیجیټل او پر انټرنېټ ولاړې دي. مسلکي اشخاص د هوا د حالاتو، بارانونو او کرنیزو بازارونو تازه خبرونه نه شي ترلاسه کولی.
۱۲. د ټولنیزو رسنیو کاروونکي – بې کاري
په افغانستان کې سلګونو ځوانانو خپل ورځنی عاید له یوټیوب او نورو ټولنیزو رسنیو څخه تر لاسه کاوه، چې د انټرنېټ له بندیز وروسته دغو ځوانانو خپلې دندې له لاسه ورکړې دي.
دې چارې نه یوازې په داخلي لیدونکو تاثیر کړی، بلکې له هېواده بهر افغانان هم نه شي کولی چې د افغان یوټیوبرانو نوي پروګرامونه پر یوټیوب یا نورو ټولینزو رسنیو وڅاري.
۱۳. معلومات – د علمي تبادلې بندېدل
د انټرنېټ له بندیز سره دا مهال په افغانستان دننه هېڅوک نه شي کولی چې نویو څېړنو، علمي بحثونو او په نړۍ کې له تازه علمي بدلونونو څخه خبر شي.
همداراز څېړنیزې چارې ټکنۍ شوې دي، ځکه چې څېړونکي انټرنېټ ته لاسرسی نه لري.
۱۴. ښوونیزې خپرونې – چوپ چاپېریال
وېبنارونه، انلاین کنفرانسونه، د نجونو د ښوونځي پر لیکه ویډیوګانې او د ښوونې پروګرامونه په بشپړ ډول درېدلي دي.
یو شمېر رسنیو د نجونو پر زده کړو د طالبانو له بندیز وروسته ځینې انلاین کورسونه جوړ کړل چې پېغلو او ځوانانو ترې ګټه پورته کوله، خو د انټرنېټ له بندیز سره دا چارې هم سقوط شوې.
۱۵. ټرانسپورټ – د اپلیکیشنونو سقوط
په افغانستان کې د ټېکسي انلاین خدمات او کورونو ته د توکو د لېږد پر لیکه بازار په ابتدايي بڼه تجربه کاوه، چې د انټرنېټ له بندیز سره دا چارې هم په ټپه ودرېدلې.
انلاین ټکسي خدمتونه لکه "راید" یا "هادي ټکسي" نور کار نه کوي. خلک بېرته د سړک پر سر اوږدو انتظارونو ته اړ دي.
۱۶. هوایي چلند – ټکټونه یوازې حضوري
په افغانستان کې د انټرنېټ له پراختیا سره خلکو کولی شول، چې په انلاین ډول د مسافرت ټېکټ واخلي او د پروازونو په تړاو معلومات تر لاسه کړي، خو د انټرنېټ له بندیز سره مسافر د انلاین ټېکټ اخیستو پر ځای باید حضوري د ټېکټ ایجنټانو ته مراجعه وکړي، خو د ټېکټ اجنټان هم انټرنېټ ته لاسرسی نه لري، نو خلک مجبور دي چې یوازې د اریانا او کام ایر شرکتونو استازولیو ته مراجعه وکړي، چې له امله یې د ټېکټ اخیستو بهیر ستونزمن شوی دی.
۱۷. سفر – نړۍوالې الوتنې بېخبره
د کابل پر هوايي ډګر ګڼې نړۍوالې الوتنې لغوه شوي، خلک نه شي کولی چې له خپل بهرني سفر څخه بشپړ معلومات تر لاسه کړي، همداراز مسافر نه پوهېږي چې الوتنې ځنډېدلې دي او که نه.
د بهرنیو الوتکو ټېکټ اخیستو ته لاسرسي محدوده شوې ده او د بهرنیو الوتکو راتګ هم ځنډېدلی دی.
۱۸. استخدام – د انلاین دندو سقوط
په وروستیو کلونو کې ګڼو ځوانانو انلاین دندې پیل کړې وې، چې ځینو یې له بهرنیو موسساتو او ځینو له کورنیو شرکتونو سره کار کاوه، چې د انټرنېټ بندیز دا چاره هم په ټپه درولې ده او زرګونه ځوانانو خپلې دندې له لاسه ورکړي دي.
همدارنګه یو شمېر ځوانانو چې انلاین به یې دندې ته اپلای کوله، نور دا چانس نه لري.
۱۹. مرستندویه ټولنې – په راپور ورکونه کې ګډوډي
ګڼ مرستندویه سازمانونه خپلو نړۍوالو تمویلوونکو ته راپورونه نه شي لېږلی. د مرستو له بهیره څار سخت شوی. تصمیم نیونه او راپورو ورکونه هم د انټرنېټ پر مټ کېده چې دا وړتیا هم له لاسه وتلې ده.
۲۰. ډیپلوماتیکې اړیکې – پرې شوې لیکې
په افغانستان کې مېشت سفارتونه له خپلو مرکزونو سره انلاین اړیکه نه لري. همدارنګه یو شمېر سفارتونو لکه پاکستان د وېزې خدمات د انټرنېټ د نه موجودیت له امله په ټپه ودرول.
د طالبانو او هغو سفارتونو چې د دوی تر کنټرول لاندې دي اړیکې پرې شوې دي، دوی یوازې د ټلیفون له لارې کولی شي اړیکه وکړي چې مصارف یې لوړ او کیفیت یې کم دی.
۲۱. حقوقي او معلوماتي خدمات – بندې مشورې
د افغانستان هغه خلک چې په بهرنیو هېوادونو کې حقوقي او د کډوالۍ قضیه لري، نه شي کولی چې له خپلو اړونده ادارو او وکیلانو سره اړیکه وکړي.
همدارنګه هغه شرکتونه او موسسې چې له بهرنیو حقوقي ادارو سره کار کوي بې اړیکې شوې دي.
۲۲. تخنیکي سکټور – د ای ټي متخصصین بې کاره شول
په افغانستان کې ګڼ کورني او بهرني د IT شرکتونو فعالیت لاره چې دا مهال نشي کولای له خپلو نړۍوالو مشتریانو سره اړیکه وساتي.
دې چارې د ای ټي سکټور له سقوط سره مخ کړی او هېڅ ډول کاري ساحه یې پر مخ نه ده پاتې.
۲۳. رواني فشار – خپګان او یوازېتوب
د اړیکو پرې کېدل خلک په ژور خپګان کې اچوي. د بېلګې په توګه یوه مور چې له بهر مېشتي زوی سره خبرې نه شي کولی دا د اندېښنې او ژور خپګان ښکاره بېلګه ده.
همداراز د افغانستان خلک دا مهال داخلي اړیکې هم یوازې د موبایل له لارې تنظیمولی شي او نه شي کولی چې تصویري خبرې وکړي.
۲۴. نړۍوال حضور – خاموش افغانستان
افغانستان دا مهال د نړۍوالې ډیجیټلي نقشې څخه ورک شوی. هېڅ غږ او هېڅ خبر ترې په نړۍوال سټیج د راوتلو جوګه نه دی.
د افغانستان د خلکو پر اړتیا، لوږې او روان کړکېچ د نړۍ نور خلک نه شي خبرېدلی، چې له امله یې خلک به ګڼو ستونزو سره مخ کېدونکي دي.
۲۵. د خلکو ورځنی ژوند – له نړۍ سره شلېدلی اتصال
دا مهال په افعانستان کې د ژوند تر ټولو ابتدایي مسایل هم له ځنډ او خنډ سره مخ دي او د افغانستان د ۴۰ میلیونو وګړو اړیکه له نړۍ سره شلېدلې ده.
دا چاره په اقتصادي، سیاسي او ټولنیزو برخو کې لوی او نه جبرانېدونکی تاوان لري، چې له امله راپېښېدونکی زیان د ژورې اندېښنې وړ دی.
انټرنېټ یوازې یو تخنیکي خدمت نه دی، بلکې د ټولنې د ژوندۍ پاتې کېدو لپاره بنسټیزه اړتیا ده. د دې پرې کېدل د افغانستان خلک له نړۍ جلا کړي او د هېواد پر راتلونکي یې توره پرده غوړولې ده.
کارپوهان ټینګار کوي، چې بدیلې لارې لکه د سټلايټ انټرنېټ (Starlink)، د سیمهییزو راډیويي شبکو پراختیا او د نړۍوالو فشارونو راوړل باید د حل برخه وي، څو افغانستان د ډیجیټلي تیارو له دې اوږده شپې ووځي.