په تبعید کې «د افغانستان لوی ملي چتر» په نوم یوه اېتلاف د شنبې په ورځ د جرمني په «دتمولد» ښار کې په افغانستان کې د سولې او ولسواکۍ لپاره د بینالافغاني خبرو اترو تر سرلیک لاندې په کنفرانس کې په هېواد کې د ولسواکۍ بنسټیزو اصولو پر رعایت ټينګار وکړ.
په دغه کنفرانس کې ویناوالو په هېواد کې د تل پاتې سولې، د ټولنیز عدالت د بنسټیزو اصولو، د ملي یووالي، د راتلونکي سیاسي جوړښت او د اوسنیو فرصتونو او ننګونو په تړاو هر اړخیزې خبرې وکړې.
په دغه کنفرانس کې د ښځو او ځوانانو په ګډون یو شمېر سیاسي، ملي او ټولنیزو شخصیتونو ګډون درلود.
د افغانستان لوی ملي چتر د اعلامیې لهمخې، دغه اېتلاف همداراز له ټولو ملي، ټولنیزو او فرهنګپالو وغوښتل چې په هېواد کې د عادلانه سولې، تل پاتې ولسواکۍ او ټولنیز عدالت په لاره کې سره همغږې شي.
د افغانستان لوی ملي چتر یو داسې اېتلاف دی، چې له ۳۰څخه زیاتو (سیاسي ګوندونو، ټولنیزو شوراګانو او مدني بنسټونو) څخه جوړ دی او د سولې، ولسواکۍ، ټولنیز عدالت او د یو ګډ ملي دریځ د رامنځته کولو په موخه په جرمني کې جوړ شوی دی.
دغه اېتلاف په داسې حال کې په افغانستان کې د ولسواکۍ اصولو چې بنسټیز اصل یې ټاکنې دي، پر رعایتېدو ټینګار لري، چې په هېواد کې طالبان دغه اصول نه مني او یو ځلې د دغې ډلې د بهرنیو چارو وزارت سرپرست ویلي وو، چې د دوی په حاکمیت کې ټاکنې ناشونې دي.
د یادونې وړ ده، چې په هېواد کې د تېر جمهوري نظام له رانسکورېدو او ورسره د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته دغې ډلې په افغانستان کې ټول ګوندونه او ورته بنسټونه لغوه اعلان کړل او ورسره جوخت له هېواد څخه بهر یو ځل بیا د ګوندونو، شوراګانو او ورته اېتلافونو د جوړېدو لړۍ زور واخیست، په داسې حال کې چې په کور دننه هېڅ استازی هم نه لري.
ډېری دغه کورنۍ په افغانستان کې له کورنیو جګړو د ژوندي پاتې کېدو، د کار روزګار او د خپلو ماشومانو د تعلیم د دوام لپاره پاکستان ته تللي او دغه پياوار او اېسيسي کارټ لرونکي افغانان له شاوخوا ۴۰ کلونو راهیسې هلته ژوند کوي.
یو له دغو افغانانو فضل خان نومېږي او د کراچۍ په شاه فیصل ټاون کې اوسېږي او دمګړی خپله بار او بستره تړي او افغانستان ته د تللو لپاره تیاری نیسي. دی وايي، د خپل کور په شاوخوا کې یې د سبزیو کاروبار کاوه او زیاتوي، «له دغومره سختیو سره زړه مې خوشحاله و چې زما ماشومان ښوونځي ته ځي. همدا فکر زما د ژوند تر ټولو ستره هیله وه، خو اوس دا ټول خوبونه مات شول.»
فضل خان د افغانستان انټرنشنل- پښتو خبریال ته وايي، په پاکستان کې یې د پولیسو له ځورونو سره سره شپه او ورځ چلېدله، خو اوس افغانستان ته په خالي لاسونو روان دی او هلته به ژوند له صفر څخه پیلوي.
دی زیاتوي: «موږ خالي لاسونه روان یو، نه کور لرو نه روزګار او نه د سبا ضمانت. دا وطن ته تګ د مجبورۍ او لاچارۍ تګ دی.»
په پاکستان کې ډېری مېشت افغانان یوه ګډه اندېښنه لري او هغه د ماشومانو او په ځانګړې توګه د نجونو د زده کړو د دوام مساله ده.
یوه بله افغان کونډه ښځه زرغونه چې له اتو کلونو راهیسې له خپلو درېیو ماشومانو سره په پېښور کې اوسېږي، دا هم د خپلو ماشومانو د زده کړو نیمګړي پاتې کېدو ته سخته اندېښمنه ده.
یاده مېرمن چې خپل ژوند په خپل کور کې د خیاطۍ له لارې چلوي زیاتوي: «زه هېڅکله هم ښوونځي ته نه یم تللې، خو غوښتل مې چې زما ماشومان درسونه ووايي او ما د دوی لپاره هر تکلیف زغملی دی.»
دا چې اندېښنو وړې ده وايي: «که موږ بېرته ولاړ شو، نو زما د ماشومانو تعلیم به هم ختم شي ځکه په افغانستان کې د نجونو ښوونځي تړلي دي. زه نهغواړم زما لور هم زما په شان بېتعلیمه پاتې شي.»
په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو یعنې څه باندې څلورو کلونو راهیسې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده کړو بندیز لګېدلی دی. په دې برخه کې کورنیو او نړۍوالو غبرګونونو او فشارونو هم څه ګټه نه ده کړې او دغه بهیر همداسې په ټپه ولاړ دی.
د رسمي راپورونو لهمخې، د ۲۰۲۳ کال له سپټمبره د ۲۰۲۵ کال تر اګست پورې پاکستان یوازې د تورخم له لارې څه باندې ۸۰۰ زره افغان کډوال په زوره اېستلي او دغه بهیر همداراز دوام لري.
په دوی کې نږدې ۳۰۰ او۵۰ زره یې ښځې دي او له دې ډلې تر ۳۸ زره زیاتې نجونو د خېبرپښتونخوا، پنجاب، سند، بلوچستان او کشمیر په بېلابېلو ښوونځیو، کالجونو او پوهنتونونو کې زدهکړې کولې.
د خېبرپښتونخوا د داخلې او قبایلي چارو د محکمې د معلوماتو لهمخې، د روان کال د اګست له لومړۍ د اکتوبر تر درېیمې ۱۳۵۸۸۹ د پياوار او ۵۳۱۳۴ د اېسيسي کارټونو لرونکي افغانان په زوره بېرته افغانستان ته استول شوي دي.