د افغانستان لپاره د برېتانیا ځانګړي استازي ریچارډ لینډسي ویلي، چې نن یې د ملګرو ملتونو له لوري د افغانستان د بشري حقونو له ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ سره د هغه د مهمو هڅو په اړه خبرې اترې کړې دي.
هغه پر اېکس خواله رسنۍ ویلي: «نن مې د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي سره د هغه د حیاتي کار په اړه مفصلې خبرې وکړې. برېتانیا په بشپړ ډول د هغه د ماموریت ملاتړ کوي.»
لینډسي ټینګار کړی، چې د بشري حقونو د سرغړونو مخنیوی او د دغو مواردو څېړنه د افغانستان د راتلونکي لپاره بنسټیز اهمیت لري.
هغه زیاته کړې، چې د بشري حقونو درناوی او عدالت ته ژمنتیا د افغان ولس د سوکالۍ، سولې او دایمي ثبات لپاره اړینه ده.
د پښتون ژغورنې غورځنګ مشر منظور احمد پشتین د پاکستان له خوا په افغانستان کې وروستیو بریدونو ته په اشاره ویلي:«کله چې دوی په جګړه کې څه نه شي کولی، نو خپله غوسه او وارخطايي یې پر عامو تش لاس ولسونو اېستلې ده.»
پشتین ویلي، چې د پاکستان پوځ پر افغانستان په بریدونو او د ملکي وګړو په وژلو سره جنګي جرمونه وکړل.
نوموړی وايي، په کابل او ګڼو نورو سیمو کې د پاکستان د پوځ په هوايي بریدونو کې ملکي وګړو ته مرګ ژوبله اوښتې ده.
د پښتون ژغورنې غورځنګ مشر ویلي، چې د پاکستان پوځ تردې وړاندې هم د پاکستان په پښتون مېشتو او بلوڅ مېشتو سیمو کې په خپلو بریدونو کې د ښځو او ماشومانو په ګډون ملکي وګړي وژلي دي.
نوموړي وايي، چې د پښتون ژغورنې غورځنګ به څلور ورځې وروسته د جنګي جرمونو نړیواله محکمه کې پر پاکستان د جنګي جرمونو قضیه ثبت کړي.
په کابل کې ایمرجنسي روغتون اعلان وکړ، چې نن په کابل کې له چاودنو وروسته دغه روغتون ته پنځه مړي او ۴۰ ټپیان انتقال شوي دي. د ایمرجنسي روغتون مشر دیجان پانیج وايي، چې د لسو تنو ټپیانو روغتیايي وضعیت نازک دی. سرچینوافغانستان انټرنشنل ته ویلي چې کابل کې بریدونه پاکستاني الوتکو کړي.
د افغانستان لپاره د ایمرجنسي روغتون مشر دیجان پانیج وايي، چې ټپیان په امبولانسونو کې روغتون ته لېږدول شوي دي.
د نوموړي په وینا، په ټپیانو کې ښځې او ماشومان هم شامل دي او د مرمیو په ټوټو لګېدلي او ځینې سوځېدلي دي.
پانیج وایي، چې پنځه تنه ټپیان روغتون ته پر لاره مړه شوي دي.
د لس تنو وضعیت نازک ښودل شوی دی.
نوموړي ویلي، چې د مړو او ټپیانو کره شمېر لنډمهالی دی.
په داسې حال کې چې د طالبانو او پاکستان ترمنځ په تېرو څو ورځو کې ګڼې نښتې شوې دي، د خیبر پښتونخوا او بلوچستان د ملتپاله ګوندونو مشرانو تر دې دمه په دې اړه غبرګون نه دی ښودلی.
د تیرې پنجشنبې په شپه ناوخته پر کابل او پکتیا ولایتونو هوايي بریدونه وشول او د جمعې په ورځ د طالبانو د دفاع وزارت ومنله چې یاد بریدونه د پاکستان له خوا شوي دي.
طالبانو یاد بریدونه د افغانستان پر حریم تېری بللی و.
طالبانو پر کابل او پکتیا د پاکستان د بریدونو په ځواب کې د شنبې په ماښام ډیورنډ کرښې ته څېرمه د پاکستان پر امنیتي پوستو بریدونه پیل کړل او له هغې راهیسې د طالبانو او پاکستاني ځواکونو ترمنځ شخړه دوام لري.
دمګړۍ د افغانستان او پاکستان ترمنځ د تګ راتګ ټولې لارې تړلې دي او تازه دواړه لوريو پر ۴۸ ساعته موقت اوربند هوکړه کړې ده.
د پاکستان او طالبانو ترمنځ روانې جګړې په اړه په افغانستان کې دننه او بهر بېلابېل غبرګونونه وښودل شول، خو د محمود خان اڅکزي او اېمل ولي خان په ګډون د پښتنو د قامپاله ګوندونو مشران لا هم د پاکستان او طالبانو پر جګړې چوپه خوله پاتې دي.
د پښتونخوا ملي عوامي ګوند مشر محمود خان اڅګزی چې وړاندې تردې یې په خپلو ځینو ویناوو کې ځان د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر او خواخوږي په توګه یاداوه، تراوسه د طالبانو او پاکستان ترمنځ د یادې څو ورځنۍ جګړې په اړه څرګند دریځ نه دی غوره کړی.
پر همدغه مهال د عوامي نشنل ګوند مشر اېمل ولې خان هم تردې مهاله د طالبانو او پاکستان ترمنځ د روانې شخړي په اړه هېڅ څرګندونه نه ده کړې.
شنونکي وايي، د پښتنو د قامپاله ګوندونو د مشرانو له خوا د پاکستان او طالبانو ترمنځ د جګړې په اړه د څرګند دریځ نه اعلانولو نه ښکاري چې هغوی په دې کړکېچ کې روښانه دریځ نه لري.
دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو او پاکستان د ۴۸ ساعتونو موقت اوربند په اړه هوکړه کړې ده.
تردې مهاله یوازې د پاکستان د سیاسي ګوندونو ګډ ایتلاف د یکشنې په ورځ د یوې اعلامیې په خپرولو سره د خبرو له لارې د روانې شخړې د حل غوښتنه کړې ده.
د افغانستان په پلازمېنه کابل او یو شمېر نورو ولایتونو کې د ځیرکو ټېلیفونونو کاروونکي وايي، چې د اپلېکېشنونو د ډاونلوډ لپاره پلې سټور او اپ سټور دواړه له کاره لوېدلي، چې دا وضعیت د انټرنېټ د بندېدو له پخوانیو پېښو وروسته دوهم محدودیت بلل کېږي.
په کابل کې د موبایل ټېلیفونونو ګڼ شمېر کاروونکو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د ګوګل پلې سټور او اپ سټور دواړه بند شوي او هېڅ اپلېکېشن نه شي ډاونلوډېدای.
په ننګرهار ولایت کې هم ځايي سرچینو دغه ستونزه تایید کړې، خو وایي چې یوازې د ایفون موبایل کاروونکو ته اپ سټور فعال دی، په داسې حال کې چې د نورو تیلیفونونو لپاره پلې سټور کار نه کوي.
تر دې وړاندې د ټولنیزو شبکو ځینې پلېټفارمونه، لکه ټيکټاک، انسټاګرام او سناپچټ، هم بند یا محدود شوي وو.
اوس مهال ځینې کاروونکي وایي، یاد اپلېکېشنونه یوازې دوي پي این په وسیله فعالېږي او له دې لارې یې کار ته دوام ورکوي.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ یو ځل بیا پوځي ترینګلتیا لوړه شوې ده. د دواړو هېوادونو ترمنځ د ډېورند پر پوله له څو کلونو راهیسې وختپهوخت د ډزو، هوایي بریدونو او لفظي جګړو پېښې لیدل کېږي، خو د روانو دوو اونیو بریدونه د پاکستان له خوا د نړۍوالو اصولو له مخې سرغړونه ګڼل کېږي.
له پاکستان څخه د افغانستان پر لوري هوایي او ځمکنی برید یوازې یو سیمهیز سیاسي عمل نه دی، بلکې دا د نړۍوال قانون، د هېوادونو د حاکمیت او د ملګرو ملتونو د منشور ښکاره نقض دی.
د حاکمیت اصل او د نړۍوال قانون بنسټ
په نړۍوالو اړیکو کې تر ټولو مهم اصل د دولتونو حاکمیت (Sovereignty) دی. دا اصل د دې معنا لري چې هر هېواد او په هېواد کې حاکمه ډله یا نظام د خپلې خاورې، هوا او سیاسي پرېکړو په اړه بشپړ واک لري. د ملګرو ملتونو د منشور د دویمې مادې په څلورمې فقره کې راغلي:
«ټول هېوادونه باید د بل هېواد د ځمکنۍ بشپړتیا یا سیاسي خپلواکۍ پر ضد له هر ډول زور کارولو ډډه وکړي.»
پاکستان د افغانستان د هوايي حریم نقض کړی، نو په دې توګه یې د دې بنسټیز اصل څخه ښکاره سرغړونه کړې ده. د بل هېواد پر خاوره یا فضا برید د یو هېواد د حاکمیت او سیاسي استقلال سپکاوی ګڼل کېږي.
د شیکاګو کنوانسیون او د هوايي فضا حاکمیت
د ۱۹۴۴م کال د شیکاګو نړۍوال کنوانسیون (Chicago Convention on International Civil Aviation) په لومړۍ ماده کې صراحتاً راغلي:
«هر دولت د خپل خاورې پورته په هوايي فضا کې بشپړ او ځانګړی حاکمیت لري.»
نو که پاکستان د افغانستان په هوايي فضا کې بې اجازې عملیات کوي، دا د دې تړون ښکاره نقض دی. د ملګرو ملتونو د قانون له مخې، هېڅ هېواد د بل هېواد په فضا کې بې اجازې عملیات نه شي کولای، حتا که د ترهګرۍ ادعا هم مطرح کړي، باید د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته مراجعه وکړي.
د زور کارولو بندیز او د ځاندفاع استثنا
د ملګرو ملتونو د منشور د ۲مې مادې له مخې، د زور کارول یوازې په دوو حالاتو کې جواز لري:
۱. که د ملګرو ملتونو امنیت شورا اجازه ورکړي.
۲. که یو هېواد د ځان دفاع په حالت کې وي.
پاکستان نه د امنیت شورا اجازه لري او نه یې د ځان د دفاع قانوني دلیل وړاندې کړی دی. د «ترهګرو د ځپلو» په نوم د بل هېواد پر خاوره برید د نړۍوال قانون له مخې د ځاندفاع په تعریف کې نه راځي، بلکې دا تجاوز (Aggression) بلل کېږي، یو جرم چې نړۍواله محکمه یې د محاکمې وړ بولي.
د دوهګوني چلند ستونزه
پاکستان پخپله څو ځله د هند د هوايي بریدونو پر ضد شکایت کړی او هغه یې د نړۍوال قانون خلاف بللي، خو اوس هماغه کار په افغانستان کې تکراروي. دا دوهګونی معیار نه یوازې د نړۍوال قانون پر اصولو سیوری اچوي، بلکې د پاکستان د رسمي دریځ صداقت هم تر پوښتنې لاندې راولي.
یو هېواد نه شي کولای د نړۍوال قانون اصول یوازې هغه وخت ومني چې د ده په ګټه وي او هغه وخت یې رد کړي چې د ده له کړنو سره تضاد ولري.
د بریدونو سیاسي هدفونه
که څه هم پاکستان د خپلو بریدونو دلیل د "ترهګرو ځپنه" بولي، خو حقیقت دا دی چې دغه اقدام ژور سیاسي پیغام لري.
اسلاماباد غواړي د افغانستان پر واکمنو طالبانو فشار زیات کړي، څو هغوی د پاکستان د امنیتي غوښتنو تابع پاتې شي.
له بلې خوا، د پاکستان پوځ غواړي د کورنیو فشارونو او اقتصادي بحرانونو څخه د خلکو پام د "بهرني خطر" په لور واړوي. دا هغه تاکتیک دی چې پوځ په تېرو څو لسیزو کې د خپلو ناکامیو د پټولو لپاره کارولی.
د افغانستان قانوني حق
که څه هم په ملګرو ملتونو کې د افغانستان استازي نصیر فایق ویلي چې دی به د پاکستان د بریدونو په تړاو د ملګرو ملتونو امنیت شورا ته شکایت وکړي، خو افغانستان کولای شي دا موضوع په څو لارو تعقیب کړي:
که څه هم د طالبانو حکومت په نړۍواله کچه رسمیت نه لري، خو د افغانستان د خاورې پر ضد هر برید د افغانانو پر شریکه خاوره برید ګڼل کېږي، نه د یوې ډلې پر ضد اقدام.
په لنډ ډول یې که ووایو، پاکستان د افغانستان پر حاکمیت برید کړی، د نړۍوال قانون بنسټیز اصول یې مات کړي او د سیمې د ثبات لپاره یې یو نوی خطر رامنځته کړی دی. دا ډول کړنې نه یوازې نړۍوال مشروعیت له منځه وړي، بلکې د پاکستان د بهرني سیاست د بحران او د پوځ د بېمسوولیته ستراتیژۍ څرګندونه هم کوي.
افغانستان باید دا قضیه نړۍوالو بنسټونو ته ورسوي، څو دا پیغام ورکړي چې د یوه هېواد پر خاورې برید هېڅکله د «ترهګرۍ ضد عملیاتو» په نوم نه شي توجیه کېدی.